Кіріспе

Хлорофит жасыл балдырлардың бір түрі – Ulva lactuca, сонымен қатар теңіз жапырағы деген кең таралған атымен де белгілі, Ulvaceae тұқымдасына жататын, жеуге жарамды жасыл балдыр. Бұл Ulva туысының типтік түрі болып табылады. Оның синонимі – U. fenestrata, оның "терезелі" немесе "тесікті" сыртқы түріне байланысты аталған. Атында болғанымен, бұл көкбас емес.

Сипаттама

Ulva lactuca - дискоидты тұтқадан өсетін жұқа, жалпақ жасыл балдыр. Шеті біршама толқынды және көбінесе жыртылған. Оның ұзындығы көбінесе одан да аз болса да, немесе одан артық болуы мүмкін, ал ені дейін жетеді. Мембрана екі жасуша қалыңдығында, жұмсақ және мөлдір, тіксіз, кішкентай дискі тәрізді тұтқа арқылы тастарға немесе басқа балдырларға бекітіледі. Жасылдан қою жасыл түстің арасында болатын бұл түр, Хлорофитаға жатады және көлденең қимада көрінетіндей, екі қабат клеткалардан, дұрыс емес орналасқан күйде құралған. Хлоропластың кейбір анықтамаларда тостаған тәрізді, ал басқаларында қабырғалық пластина тәрізді екендігі көрсетілген.

Экология

Ulva lactuca тас-тастарда және басқа балдырларда кең таралған, Ұлыбритания аралдарының, Франция жағалауының, Бенлюкс елдерінің жағалауларында өседі. Ол қоректік заттарға бай жерлерде ерекше жақсы көбейеді. Мұндай жағдай Францияның Бретань аймағында орын алды, онда қарқынды егіншілік салдарынан нитраттардың жоғары концентрациясы теңізге ағып түсті. Нәтижесінде, жағажайларда Ulva lactuca-ның көп мөлшері пайда болды, олардың шіруі метан, күкірттегі және басқа газдардың бөлінуіне әкелді. Белгілі бір экологиялық жағдайлар балдырлардың кең аумаққа таралуына мүмкіндік береді. 2009 жылдың тамызында Францияның Бретань аймағының жағалауында бұрын-соңды көрілмеген мөлшерде балдырлар пайда болды, бұл халық денсаулығына қауіп тудырды, олардың шіруі салдарынан. Шіріген талли көп мөлшерде сутек сульфидін – цитохром c оксидазасын тежейтін, жасушалық тыныс алуды бәсеңдететін және жасушалық гипоксияға әкелетін улы газды бөліп шығарды. Сен-Мишель-ан-Грев маңындағы бір жағдайда, атпен жүрген адам балдырдың түтінін тыныс алып есінен танып, аты өлді. Экологтар бұл құбылысты тыңайтқыштардың шамадан тыс қолданылуымен және шошқа және құс шаруашылықтарынан нитраттардың бөлінуімен байланыстырады. 2011 жылдың шілдесінде балдырлармен толы жағалауларда табылған өлі жануарлар (оның ішінде 31 жабайы шошқа) да улы газдармен байланысты деп мәлімделді.

Өмірбаян

Спорангиалдық және гаметангиалдық таллилер морфологиялық жағынан ұқсас. Диплоидты ересек өсімдік мейоз арқылы зооспоралар шығарады, осылайша оларды гаплоидты етеді. Бұл зооспоралар қоныстанғаннан кейін өсіп, диплоидты өсімдіктерге ұқсас гаплоидты аталық және аналық өсімдіктерге айналады. Гаплоидты өсімдіктер гаметтерді шығарғанда, олар бірігіп зиготаны құрайды, ол өніп диплоидты өсімдікке дамиды.

Қолданылуы

U. lactuca Шотландияда жергілікті түрде сорпалар мен салаттарда қолданылады. Гавайиде U. lactuca лиму палахала деп те аталады және оны әртүрлі тәсілдермен жейді: басқа теңіз балдырларымен араластырып, тұздап, шикі балықпен бірге береді, суда қайнатып сорпа ретінде ұсынады немесе бұрыш, пияз, соя соусы және қантпен бірге береді. Бұдан өзге, U. lactuca Гавайиде дәстүрлі түрде тыңайтқыш ретінде және хула әшекейі ретінде қолданылады. U. lactuca хула үшін қолданылғанда, оны лиму папахапаха деп атайды.