Кіріспе

Жылқы үстіндегі жоғары жылдамдықты сарбаздың түрі. Жеңіл ат әскері – шапшаң жылқыларға мінген, жеңіл қаруланған және броньдалған әскерлерден құралды. Ауыр ат әскерінен айырмашылығы, ондағы салт аттылар (кейде соғыс аттары да) ауыр бронямен жабдықталған. Жеңіл ат әскерінің негізгі мақсаты – шабуыл жасау, барлау, күзету, ұсақ шайқастар, қарауылдау және тактикалық байланыс болды. 17-ғасырға дейін олар әдетте қылыш, найза, сүңгі, садақпен, ал кейіннен сабыр, пистолет, оқпана немесе карабинмен қаруланды. Жеңіл ат әскерін ежелгі гректер (продромой немесе сарисофорой сияқты гиппейлерді қолданған) және ежелгі римдіктер (эквит Нумидарум немесе эквит Маурурум сияқты қосымша әскерлерді қолданған) сирек қолданған, бірақ Шығыс Еуропа, Солтүстік Африка, Батыс Азия, Орталық Азия және Шығыс Азия армияларында жиі кездесетін. Арабтар, казактар, венгрлер, ғұндар, калмықтар, моңғолдар, түріктер, парфяндар және парсылар аттан оқ атуда шебер болған. Еуропада феодализм мен рыцарлықтың құлдырауымен бірге, жеңіл ат әскері континент әскерлерінде маңыздырақ атанды. Көптегендері алдыңғы буын сияқты садақ немесе найзамен қаруланған, бірақ оларға алғашқы оқ атар қарулар да берілді. Жеңіл ат әскерінің еуропалық түрлеріне страдиоттар, хобеларлар, гусарлар, атты аңшылар, казактар, шево легерлер, уландар және драгундар кіреді.

Тарихи қолданысы

Ежелгі Рим-Герман соғыстарында жеңіл атты әскерді қарауылдық топтар ретінде немесе қарулы барлаушылар ретінде пайдаланған, және оларды аймақтық шайқастарда жиі алдыңғы қатарда орналастырған. Пуника соғыстары кезінде Карфагеннің Рим әскерлерінен басты артықшылығы – Нумидия жеңіл атты әскерін кеңінен қолдануы болды. Осы себепті Рим генералы Сципион Африкандық Екінші Пуника соғысы кезінде Туниске жорық жасамас бұрын Сицилиядан өз атты әскерін жинады.

Орта ғасырлар

Орта ғасыр әскерлерінде жеңіл ат әскерінің бірнеше түрі жасақталып, қолданылған. Хобелар: Бастапқыда ирланд, кейіннен 14 және 15 ғасырларда ағылшын және шотланд әскерлерінде танымал болды. Курсоры: Византияның жеңіл ат әскері. Атауы латын тіліндегі “курсор” сөзінен шыққан, “жүргізуші” деген мағынаны білдіреді. Мобильді күзет (طليعة متحركة): Рашид әскеріндегі элиталық жеңіл ат әскері полкі. Олардың шабуылдап, кері қайту және фланг немесе артқы жақтан қайтадан шабуылдау қабілеті Византия және Сасанид әскерлеріне ойсыратып жеңіліс сыйлады. Бұл жылдам қозғалатын ат әскері полкінің ең табысты қолданылуы Ярмук шайқасы мен Валажа шайқасында болды. Жиньет: Испандық жеңіл атшылар, әсіресе 8-16 ғасырлардағы Реконкиста кезінде танымал болды. Олар былғарыдан жасалған қару-жарақ киіп, найза, семсер және қалқанмен қаруланған. Страдиот: Албаниялық және грек тектес, 15 ғасырдың соңында Италияда жалданып алынған жеңіл ат әскері ретінде қолданылған. Туркопол: Жеңіл атқа мінген садақшы, Таяу Шығыстағы крест жорықтары кезінде кеңінен қолданылған, сондай-ақ Балтық елдеріндегі жорықтарда Тевтон орденінің арасында да кездесті. Атты садақшылар: Жеңіл немесе ауыр ат әскері, негізінен садақпен қаруланған. Осының арқасында моңғолдар 13 ғасырда Еуразияның көп бөлігін жаулап алды. Атты садақшылар Орталық Азия мен Шығыс Еуропаның далалық соғыстарында, соның ішінде Солтүстік Американың Ұлы жазықтарында да кеңінен қолданылған.

Ерте заманауи және Наполеон кезеңдері

Наполеон дәуірінде жеңіл ат әскері ат үстінде барлау, сүйемелдеу және шайқаста маңызды рөл атқарды. Жеңіл ат, ірі шайқастарда да қолданылды. Ауыр атты әскердің шабуылдық күшімен салыстырғанда кем болғанымен, жеңіл ат әскері жабдықталмаған жаяу әскерге, атты әскерге және артиллерияға қарсы өте тиімді болды. Кез келген ат әскерінің әскерлеріне қауіп төндіретінін барлық жаяу әскер командирлері мойндады, ал жеңіл ат әскері тек қана олардың қатысуы арқылы жау әскерлерінің қозғалысын өзгертуге қабілетті болды. Шайқас аяқталғаннан кейін жеңіл ат әскері жеңімпаздың артықшылығын нығайту үшін немесе кері шегінетін күштерді қосымша шабуылдан қорғау үшін пайдаланылды. Акинжи: жеңіл ат әскері, барлау бөлімдері және Осман әскерінің алғы шебі. Ақы төленбеген және шекараларда қарақшы ретінде өмір сүрген. Жеңіл қаруланған, атқа мінген, кейде жақын қару-жарақ та алып жүрген. Олар жаудан озу үшін арнайы жылқыларға отырған. Гусар: ерекше киінген, серб-венгр текті жеңіл ат әскері. Жергілікті жұмылдырылған гусар полктері Наполеон армияларының көпшілігіне қосылды, бірақ осы кезеңде олардың функциялары мен жабдықтары басқа жеңіл ат түрлерімен бірдей болды. Улан: бастапқыда найзаны негізгі қару ретінде, семсер мен тапаншадан басқа қолданған поляк жеңіл ат әскері. Осы атаумен жергілікті жұмылдырылған найзагер полктері кейіннен орыс, пруссиялық және австриялық армиялармен де қолданылды. Найзаның ұзын жеткізгіштігі оларды шашыраңқы жаяу әскерге қарсы тиімді соққы күшіне айналдырды. Карабинер: семсер мен тапаншадан басқа, негізінен карабинмен қаруланған атты әскер. Карабин, атты әскер үшін толық ұзындықтағы мылтықтан немесе мылтықтан гөрі қолайлы қару саналды, себебі ол жеңіл, қысқа және шайқаста аттан басқаруға оңай болды. Карабинерлер әртүрлі армияларда әртүрлі болды, бірақ көбінесе атты жаяу әскерге толықтыратын қару-жарақ пен тактиканы қолданған орташа ат әскері ретінде қарастырылды. Драгун: бастапқыда мылтық немесе жеңіл атыс қаруымен және семсермен қаруланған атты жаяу әскердің түрі, драгундар XVIII ғасырдың соңында ауыр және жеңіл драгун түрлеріне айналды. Соңғылары жеңіл ат әскерінің әдеттегі функцияларын орындады, бірақ олар атыс қаруын қолданып, аттан түсіп әрекет ете алатын. Лансьер: негізінен найзамен қаруланған атты әскер, жаудың жаяу әскеріне, атты әскеріне және артиллериялық құрылымдарына шабуыл жасауға міндетті. Олар сондай-ақ жеңіл ат әскерінің барлау, күзету және шайқас рөлінде де қызмет етті. Мамлюк: 9-19 ғасырларда Ислам әлемінде қызмет еткен, Левант және Египет халықтарынан шыққан құл сарбаз, жалдамалы немесе жауынгер. Олардың әлеуметтік статусы еркін халықтар мен азаматтардан жоғары болды. Олар көбінесе найза, семсер, жартас, тапанша немесе карабинмен қаруланған жеңіл атты әскер ретінде шайқасқа қатысты. Совар: әдетте найза, семсер немесе мылтықпен қаруланған үнді жеңіл аттылары. Осы атаумен аталған атты әскер 16-19 ғасырлардағы Үндістан атты әскерінің көп бөлігін құрады. Совар полктері жеңіл атты әскер ретінде тағайындалды және кейіннен Британдық Шығыс Үндістан компаниясымен кеңінен қолданылды. Chasseurs à cheval: француз жеңіл атты әскерінің негізгі бөлігі, гусарлармен бірдей функцияларды орындады. Спахи: француз армиясының жеңіл атты әскері, негізінен Солтүстік Африканың жергілікті халқынан жұмылдырылды. Козак: найза, семсер, садақ, тапанша және мылтықпен қаруланған, шекаралық қауымдастықтардан жартылай феодалдық негізде жұмылдырылған, тұрақсыз, славян орыс этносының мүшесі, жеңіл атты әскерімен танымал. Олар жер берілуінің орнына өздерінің жылқыларын және жабдықтарын ұстауға, сондай-ақ ұзақ мерзімді қызмет міндеттемелерін орындауға міндетті болды. Олар 1812 жылы Мәскеуден шегіну кезінде француз және одақтас әскерлерін мазалауда маңызды рөл атқарды. Soldado de cuera: испандық жеңіл аттылары, сондай-ақ "былғары күртешелі сарбаздар" деп те аталады, 16 ғасырдың соңынан 19 ғасырдың басына дейін Солтүстік Жаңа Испанияның шекаралық гарнизондарында, Президиоларда қызмет етті. Олардың қару-жарағы негізінен карабин, тапанша, садақ, найза, семсер және пышақ болды. Семсер, найза, жартас және жебе сияқты қарулардан қорғану үшін бұқа терісінен жасалған қалқан (адарга) немесе кішкентай дөңгелек металл қалқан (родела) алып жүрді. Хаккапелитта: 16-18 ғасырлардағы фин жеңіл аттылары. Олар тапанша және семсермен қаруланған, қалқан мен қалқан немесе былғары қару киген. Олар отыз жылдық соғыста Швеция королі Густав Адольфқа қызмет етіп, маңызды рөл атқарды және шайқаста, қарақшылықта және барлаудағы шеберліктері үшін жоғары бағаланды.

ХХ ғасырдың аяғы мен қазіргі заман

Вьетнам соғысы кезінде АҚШ армиясы 1-ші кавалерия дивизиясының бөлімдерін «әуе кавалериясы» деп аталатын ұғыммен тікұшақтарды пайдаланатын тактикаға өзгертті. Тікұшақтар әскерлерді жеткізу және оларды қолдау үшін қолданылды. Сонымен қатар, олар өртке басу, іздеу-құтқару жұмыстары, медициналық эвакуация, барлау және жабдықтау үшін де пайдаланылды. Бұл ұғым алғаш рет Иа Дранг аңғарындағы шайқаста сынақтан өтті. Қазіргі заманғы тактикада әуе кеңістігін бақылау және оттық қолдау көрсету үшін шабуылдық тікұшақтарды пайдалану көзделеді, ал көліктік тікұшақтар жер күштерін тасымалдап, оларды жабдықтайды. Кавалериялық эскадрильялар мен жаяу әскердің барлау бөлімдері жеңіл барлау машиналарында (ЖБМ) барлау, шайқас жүргізу және жеңіл оттық қолдау үшін де пайдаланады.