Б.з.д. 430 жылғы Афина қаласындағы оба эпидемиясы

Кіріспе

430 б.з.д. Афинада, Грекияда болған эпидемия

Афина обасы (Λοιμὸς τῶν Ἀθηνῶν, Loimos tôn Athênôn) – ежелгі Грекиядағы Афина қаласын Пелопоннес соғысының екінші жылында (б.з.д. 430 ж.) қырып салған эпидемия. Афина жеңісіне қол жеткізуге мүмкіндік болған кезде бұл оба тарады. Індеттен шамамен 75 000 – 100 000 адам, яғни халықтың 25% көз жұмды. Афинаға қаланың порты және азық-түлік пен жабдықтаудың жалғыз көзі болған Пирей арқылы індет кірген деп есептеледі. Жерорта теңізінің шығысында да аурудың таралуы байқалды, бірақ оның әсері аз болды. Соғыс пен оба Афина қоғамына ауыр соққы берді. Бұл заңдар мен діни сенімге құрметсіздікке әкелді. Оған жауап ретінде заңдар қатаңдатылып, афиналық екенін мәлімдеген азамат емес адамдар жазаланды. Обаның құрбандарының арасында Афина басшысы Перикл де болды. Бұл індет б.з.д. 429 ж. және б.з.д. 427/426 ж. қысында тағы екі рет қайта оралды. Індеттің себебі ретінде 30-ға жуық патоген қарастырылды. Спарталықтар обадан зардап шекпеді, бұл афиналықтардың күдік тудыруына себеп болды. эпидемияны сипаттайды. Ол Эфиопиядан келген аурудың Египет және Ливия арқылы грек әлеміне таралып, Жерорта теңізіне жеткенін жазады. Оба соншалықты ауыр және қауіпті болғандықтан, оның сияқтысын ешкім есіне алмайды. Дәрігерлер оның табиғатын білмегендіктен, көмектесе алмады және науқастармен жиі байланысқа түскендері үшін ең бірінші көз жұмды. Халық тығыз қоныстанған Афинада аурудан халықтың шамамен 25% қайтыс болды. Афинадағы өртенген жерлеу орындарын көрген спарталықтар, ауруға шалдыққан жаумен қарым-қатынасқа түсу қаупінен қорқып, әскерлерін кері қайтарды. Афинаның көптеген жаяу әскерлері мен тәжірибелі теңізшілері қаза тапты. Фукидидтің айтуынша, Афина б.з.д. 415 ж. ғана ірі шабуылға, апатты Сицилия экспедициясына қатысу үшін жеткілікті күшке ие болды. Оба туралы алғашқы нақты мәліметтер 1994-95 ж. қазба жұмыстары кезінде табылған жаппай қабірмен расталды. Бұл жаңалықтан кейін Фукидидтің оқиға туралы жазбалары мен қалдықтарды талдау нәтижелері эпидемияның себебін анықтауға бағытталды.

The Plague of Athens (Λοιμὸς τῶν Ἀθηνῶν, Loimos tôn Athênôn) was an epidemic that devastated the city state of Athens in ancient Greece during the second year (430 BC) of the Peloponnesian War when an Athenian victory still seemed within reach. The plague killed an estimated 75,000 to 100,000 people, around 25% of the population, and is believed to have entered Athens through Piraeus, the city's port and sole source of food and supplies. Much of the eastern Mediterranean also saw an outbreak of the disease, albeit with less impact. The war, along with the plague, had serious effects on Athens' society. This resulted in a lack of adherence to laws and religious belief; in response, laws became stricter, resulting in the punishment of non citizens claiming to be Athenian. Among the victims of the plague was Pericles, the leader of Athens. The plague returned twice more, in 429 BC and in the winter of 427/426 BC. Some 30 pathogens have been suggested as having caused the plague. The Spartans somehow were unaffected by the plague, which may have been a reason for the Athenians' suspicion. describes the epidemic. He writes of a disease coming from Ethiopia and passing through Egypt and Libya into the Greek world and spreading throughout the wider Mediterranean; a plague so severe and deadly that no one could recall anywhere its like, and physicians ignorant of its nature not only were helpless but themselves died the fastest, having had the most contact with the sick. In overcrowded Athens, the disease killed an estimated 25% of the population. The sight of the burning funeral pyres of Athens caused the Spartans to withdraw their troops, being unwilling to risk contact with the diseased enemy. Many of Athens' infantry and expert seamen died. According to Thucydides, not until 415 BC had Athens recovered sufficiently to mount a major offensive, the disastrous Sicilian Expedition. The first corroboration of the plague was not revealed until 1994 95 when excavation revealed the first mass grave. Upon this discovery, Thucydides' accounts of the event as well as analysis of the remains had been used to try and identify the cause of the epidemic.

Эпидемиология

Фукидидтің айтуынша, оба Эфиопиядан Афинаға тарады. Оба алғаш рет Пирей портында, жұқтырған жолаушылары бар кемелерден пайда болды. Одан Афинаға Ұзын қабырға арқылы тарады, онда босқындар лагерь құрды. Ұзын қабырғадағы тығыз жағдай және нашар гигиена обаның кеңінен таралуына себеп болды. Обаның әсері әртүрлі топтарға әртүрлі болды, алайда, оның қаназдар мен белгілі бір жұмыс істейтін топтар арасында қалай тарағаны туралы мәліметтер жетіспейді. Дәрігерлер мен денсаулық сақтау қызметкерлері басқа ауруларға байланысты обаға шалдығу қаупі жоғары болды. Қоғамның жоғары лауазымды өкілдері жақсы тұрмыс жағдайлары мен гигиенасының арқасында обаға шалдығу қаупі төмен болды. Афинада азық-түлік тапшылығы болған жоқ, себебі олардың қоймаларында жеткілікті дәнді азық болды. Афиналықтардың негізгі тағамы – дәнді болғандықтан, С дәруменіне тапшылығы болды. С дәруменінің жетіспеуі иммунитеттің төмендеуіне әкелді. Төмендеген иммунитет афиналықтарды ауруларға осал етті. Афина обасы, ең болмаса, резервуарлық ауру немесе тыныс жолдарының ауруынан туындаған болуы мүмкін, бірақ екеуі де расталмады. Егер оба резервуарлық аурудан туындаған болса, ол кейін айтылғандай, арбовирустық ауруларға немесе тифке ұқсас болар еді. Егер ол тыныс жолдарының ауруы болса, онда ол, көбінесе, шешекке ұқсас болар еді. Көптеген афиналық дәрігерлер гуморизмге сенді. Бұл сенім адам денесіндегі төрт түрлі – сары өт, қара өт, шырыш және қан – теңгерілген болуы керек деген идеяға негізделген, бұл денсаулықты сақтау үшін қажет. Гуморларды теңгерлеу үшін қан тазарту, іш тазалау, зәр сынағы алу және тепе-теңдікті қалпына келтіру үшін қарама-қарсы гуморды қолдану сияқты амалдар қолданылды.

Әлеуметтік әсері

Афиналық оба туралы айтылымдар эпидемияның әлеуметтік салдарларын нақты көрсетеді. Фукидидтің баяндамасы оба кезінде әлеуметтік моральдың толық жойылуын егжей-тегжейлі сипаттайды: text= апаттың ауқымы соншалықты зор болды, адамдар не боларын білмей, дін мен заңның барлық ережелеріне немқұрайлы қарады.”|sign=Фукидид|source=Пелопоннес соғысы тарихы

Афиналық обаның ұжымдық әлеуметтік және діни мінез-құлыққа тигізген әсері, ең қадірлісі "Қара өлім" деп белгілі орта ғасырлық пандемия туралы айтылымдармен үйлеседі, бірақ ғалымдар екі жағдайда да оның объективті шындығын даулап, эпидемиялық аурулар мен негізсіз моральдық үрей арасындағы тарихи байланысты, тіпті гистерияға дейін жететін жағдайды атап көрсетті.

Заңнан қорқу

Фукидид адамдар заңнан қорқуын тоқтатқанын айтады, себебі олар өлім жазасы тағылғандай сезінген. Осылайша, адамдар ақшаны ешқандай шектеусіз жұмсай бастады. Көптегендері ақылды инвестициялардың нәтижесін көруге үлгірмейтінін ойлады, ал кейбір кедейлер туыстарының мүлкін мұраға алып, күтпеген жерден байыды. Сонымен қатар, көптеген адамдар адал болудан бас тартты, өйткені олардың көбі жақсы беделге ие болуға жете алмаймын деп ойлады.

Ауру мен өлгендерге қамқорлық

Адамдардың әдепті мінез танытпауының тағы бір себебі – аурудың қатты жұқпалылығы еді. Науқастарға күтім жасағандардың өзі ауруға шалдығу қаупі ең жоғары болды. Осының салдарынан көптеген адамдар жалғыз қалды, себебі ешкім оларға көмектесуге батыл болған жоқ. Мәйіттер бірінің үстіне бірін үйіліп, шіруге тасталды немесе жаппай қабірлерге лақтырылды. Кейде мәйіт көтеріп бара жатқандар, жанып тұрған сөреге тағы бір мәйіт тастап, кетіп қалатын. Ал кейбіреулері өздерінің өлгендерін кремациялау үшін дайын сөрелерді иемденіп, отынға айналдырды. Обадан аман қалғандар иммунитет дамытып, кейін науқас болғандарға күтім жасаушыларға айналды.

Осы кезеңде Пелопоннес соғысынан қашқандар Афинаның Ұзын қабырғаларының ішіне көшіп келіп, Афина полисі мен Пирей портының халқын көбейтті. Халық саны осы уақытта үш есеге өсіп, инфекцияға шағу мүмкіндігі артып, гигиена жағдайы нашарлады.

Діни қақтығыс

Бұл індет діни сенімсіздік пен күмән тудырды. Ауру адамның құдайларға деген құлшынысына қарамастан жұқтырғандықтан, адамдар құдайлар тарапынан тасталып қалғандай сезінді және оларға табынудың еш пайдасы жоқ екенін түсінді. Ғибадатханалардың өзі үлкен қайғы-қасірет ошағына айналды, себебі Афинаның ауылдық аймақтарынан келген босқындар ғибадатханаларда пана табуға мәжбүр болды. Көп ұзамай қасиетті ғимараттар өлістер мен өлмекшілерге толып кетті. Афиналықтар бұл обаны құдайлардың Спартаны қолдауының белгісі деп қарады, және бұл Аполлонның (ауру мен емнің құдайы) өзінің Спарта барлық күшімен шайқасқан жағдайда олар үшін күреседі деген болжамымен расталды. Алғашқы болжамда "дориялық [спарталық] соғыс басталып, онымен бірге індет келмек" делінген еді. Фукидид бұл тұжырымдарға күмәнмен қарады және адамдардың қарапайым ырымшылдар екенін ойлады. Ол сол кездегі басты медициналық теория – Гиппократ теориясына сүйеніп, тікелей бақылау арқылы дәлелдер жинауға тырысты. Ол адам денелерін жейтін құстар мен жануарлардың жоғалып кеткенін байқады, бірақ олардың өлексе жегеннен кейін өлгені ме, әлде жеуден бас тартып, қуылғандары ма деген сұраққа жауап таппады: Адам денелерімен қоректенетін барлық құстар мен жануарлар оларға жақындаудан бас тартты (жерленбегендердің көп болуына қарамастан) немесе оларды татып көргеннен кейін өлді. Бұған дәлел ретінде, осы құстардың жоғалып кеткені байқалды; олар денелер маңында да, тіпті көрінбей де қалды.

Салдары

Бұл апат ежелгі Грекиядағы ең көп адам өмірін құрбан еткен оқиғалардың біріне және афиналық қоғамның құлауына себеп болған күтпеген жағдай болды. Эпидемиядан Афина халқының шамамен 25 пайызы, яғни 250 000-ден 300 000-ға дейін адам қаза тапты. Көптеген байлардың қаза болуы және олардың мүлігін төменгі таптың туыстары мұраға алуы салдарынан азаматтар арасындағы билік тепе-теңдігі өзгерді. Фукидидтің мәлімдемесіне сәйкес, ауырып жазылғандар басқалардың қайғысына ең көп көңіл бөлді: енді ешқандай ауруға шалдықпайтындарына сеніп, көптеген аман қалғандар науқастарға көмектесуге дайын болды. Бұл індет Афинаның жалпы күшін әлсіретіп, кеңею мүмкіндігін төмендетті. Афинада қалғандардың көп бөлігі өздерінің құжаттарын жалғандаған немесе шенеуніктерге пара беріп, нақты мәртебесін жасырған метиктер екені анықталды. Олардың көпшілігі ұсталғаннан кейін құлға айналдырылды. Осының нәтижесінде Периклдің азаматтық заңы қабылданды. Бұл заң бойынша, екі афиналық ата-анадан туғандар ғана афиналық азамат деп есептелетін болды, бұл олардың әскери қызметке шақырылатын азаматтарының санын және саяси ықпалын азайтты, сонымен қатар Афинадағы метиктерге көрсетілетін көмек пен құқықтарды төмендетті. Афина Пелопоннес соғысының басталғалы екі жыл өткен соң, бұл індеттен ауыр зардап шекті және ешқашан толыққанды қалпына келмеді. Олардың саяси күші әлсіреп, әскер мен азаматтардың рухы төмендеді. Нәтижесінде Афина Спартадан жеңіліп, Ежелгі Грекиядағы маңызды держава ретінде құлады.

Симптомдары

Фукидидтің айтуынша, ауру бастапқыда бас ауруымен көрініс берді, содан кейін дененің қалған бөліктеріне тарады. Ол сонымен қатар, обаға шалдыққан адамдардағы белгілерді егжей-тегжейлі сипаттады. Африкадағы соңғы індеттермен көзге түсетін ұқсастықтар, сондай-ақ афиналық обаның өзі Африкадан келгендігі (Фукидидтің жазбаларында көрсетілгендей), Эбола немесе оған ұқсас вирустық геморрагиялық қызба мүмкіндігі қарастырылды. Аурудың белгілері уақыт өте өзгеруі немесе обаны қазір жоқ болған ауру тудырған болуы мүмкін болғандықтан, афиналық обаның нақты мәні ешқашан толық анықталмас. Бұған қоса, қалаға босқындардың көптеп келуі азық-түлік пен су тапшылығына, сондай-ақ жәндіктердің, құрттардың, егеуқұйрықтардың және қоқыстың көбеюіне алып келді. Бұл жағдайлар оба кезінде бірнеше эпидемиялық аурудың пайда болуына ықпал еткен болуы мүмкін.

Тиф

1999 жылдың қаңтар айында Мэриленд университеті бесінші жылдық медициналық конференциясын танымал жағдайларға және Афина обасына арнады. Олар гректерді өлтірген аурудың тиф екеніне келісті. "Эпидемиялық тиф – ең дұрыс түсіндірме", – деді Дьюк университетінің медицина профессоры доктор Дэвид Дюрак. "Ол соғыс және қиын жағдайларда күштірек тарайды, шамамен 20 пайыз өлімге алып келеді, науқастың өмірін шамамен жеті күнде қияды және кейде таңғажайып асқынуларға: саусақтар мен бауырсақтардың ұштарының гангренасына себеп болады. Афина обасының барлық белгілері осы сипаттамаға сәйкес келеді". Тиф кезінде денеден судың біртіндеп кемуі, әлсіреуі және қан айналым жүйесінің құлауы науқастың өліміне әкеледі. Бұл медициналық пікірді Тукидидтің толық түсіндірмелі басылымын жазған және індеттің себебі тиф деп санайтын А. В. Гомм да қолдайды. Бұл пікір оның "Фукидидке арналған тарихи түсініктеме" атты маңызды еңбегінде жазылған, оны Гомм қайтыс болғаннан кейін А. Андревес және К. Дж. Довер аяқтады. Афина академиясының мүшесі және дипломат Ангелос Влахос (Άγγελος Βλάχος) өзінің "Фукидидке қатысты ескертулер" (Παρατηρήσεις στο Θουκυδίδη, [1992] I: 177–178) еңбегінде Гоммнің пікірін мойындайды және қолдайды: "Бүгінде Гоммның сөзіне сүйенсек, бұл тиф екені баршаға мәлім" ("Σήμερα, όπως γράφει ο Gomme, έχει γίνει από όλους παραδεκτό ότι ήταν τύφος"). Бұл теорияны грек эпидемиологтарының осы обаны зерттеуі де растады.

Симптомдары

Тифпен байланысты симптомдар, әдетте, Фукидидтің сипаттамасына ұқсас. Оларға мыналар жатады: Тиф қызуы әдетте баяу және бірте-бірте басталады, ал тиф көбінесе аурудың соңғы кезеңдерінде қауіпті болады. Тиф көбінесе нашар гигиеналық жағдайлар мен қалалық аймақтардағы нашар санитария арқылы таралатындықтан, Фукидидтің хабарлауынша, Африканың кем урбанизацияланған аймақтарында оның пайда болуы ықтимал емес.

ДНК-талдау

2005 жылы Афина университетінің ортодонты, доктор Манолис Папагригоракис басшылығымен ежелгі грек жерлеу орнынан табылған тістердің тіс пульпасынан алынған ДНК зерттеуі, тиф қоздырғышы – Salmonella enterica (S. enterica) организмінің ДНК тізбектеріне ұқсас екенін көрсетті. Зерттеушілердің екінші тобы, оның ішінде Калифорния университетінің (Санта-Круз) американдық эволюциялық молекулалық биологы, доктор Бет Шапиро, Папагригоракис тобының нәтижелерін күмәндандырып, олардың әдістемесінде елеулі кемшіліктер бар екенін айтты. Shapiro және авторлар International Journal of Infectious Diseases журналына жолдаған хатында: «Бұл ДНК талдауы Афина тізбегінде Salmonella болуын растаса да, ол тиф емес екенін нақты көрсетеді» деді. Папагригоракис тобы қолданған техника (ПЦР) нәтижелердің ластанудан туындаған жалған оң болуына бейім екенін көрсетті, ал жерлеу орны ежелгі заманда шошқалармен көп байланыста болған, олар тиф қоздырғышымен шатастырылуы мүмкін басқа Salmonella сероварының тасымалдаушылары болған. Дегенмен, Папагригоракис тобы осы қарсылықтың негіздерінің нашар екенін және Шапиро тобы қолданған әдістеме тарихи түрде қайшы нәтижелер бергенін мәлімдеді.

Вирустық геморрагиялық қызба

Фукидидтің баяндамасы күтім көрсететін адамдар арасында вирустық геморрагиялық қызбаның (мысалы, Эбола вирусы ауруы немесе Марбург вирусы) тиф немесе қызбадан гөрі адамнан адамға жұғу қаупі жоғары екенін нақты көрсетеді. Әскери операциялар кезіндегі обалар тарихында ерекше жайт, қоршаудағы Спарта әскерлері қала ішіндегі оларға жақын аурудан зардап шекпегендігі айтылады. Фукидидтің сипаттамасы симптомдардың сипаты мен тізбегі және әдеттегі өлімге әкелетін нәтижесі бойынша геморрагиялық қызбамен (ВГҚ) салыстыруға шақырады. Кейбір ғалымдар Фукидидтің "lygx kenē" (λύγξ κενή) деген сөзін ерекше симптом – сілким ретінде түсіндіреді, ол қазір Эбола вирусы ауруының жиі кездесетін белгісі ретінде танылған. 2012 және 2014 жылдары Африкада ВГҚ-ның таралуы күтім көрсететін адамдарға қауіптің артуын және қайғы-қасірет рәсімдері мен жерлеу рәсімдерімен байланысты аурудың таралуын болдырмау үшін қабылданатын шаралардың қажеттілігін растады. 2015 жылғы Батыс Африкадағы Эбола вирусының таралуы кейбір аман қалғандардың жыныс мүшелері мен көздеріндегі әсерлерді көрсетті, олардың екеуі де Фукидидтің сипаттамасына сәйкес келеді. 21 күнге дейін клиникалық инкубациялық кезеңі және жақында сперма арқылы жұққан инфекция арқылы 565 күнге дейін жұқпалы болу мүмкіндігі көрсетілгендіктен, Эбола вирусының Нил арқылы Пирей портына, қозғалысы ықтимал. Ежелгі гректердің Африкамен байланысы фрескалар мен керамикада маймылдардың дәл бейнеленгенін көрсетеді, әсіресе Марбург вирусын Германия мен Югославияға таратқан приматтардың түрі (Cercopithecus), бұл ауру алғаш рет 1967 жылы сипатталғанда болған. Афиналық мүсінші Фидийдің Афина мен Зевстің (жеті кереметтің бірі) екі монументалды мүсінін жасау үшін қолданылған құстың үлкен мөлшері де қызығушылық тудырады. Ежелгі заманда пил сүйегі осы деңгейде ешқашан қолданылмаған. Геморрагиялық қызбаның этиологиясын көрсететін тағы бір көне әңгіме – Тит Лукреций Кардың әңгімесі. Б.з.б. 1 ғасырда жазған Лукреций афиналық обаны дене ойықтарынан қанды шығарумен сипаттады (6 кітап, 1146–47 тармақтар: "sudabant etiam fauces intrinsecus atrae / sanguine" – жұтқыншақ іштен қара қанмен терлеп шықты). Бұл сипаттама тікелей байқаудан алынған болуы мүмкін, өйткені Лукреций грек Сицилиясынан келген ғалымдар Эмпедокл мен Акронды атады. Дәрігер Акронның еңбектерінің ешқайсысы сақталмаған, бірақ ол Сицилиядан Афинаға обаға қарсы көмек көрсету үшін келгеннен кейін шамамен б.з.б. 430 жылы қайтыс болды деп хабарланады. Алайда, ДНК тізбегіне негізделген сәйкестендіру кейбір маңызды патогендердің археологиялық қалдықтардан анықтауға болатын "із" қалдыру мүмкін еместігімен шектеледі. РНҚ вирустарының тұрақты белгілерінің болмауы геморрагиялық қызба вирустарын қоса алғанда, кейбір этиологияларды қазіргі ғылыми әдістермен тексеруге болмайтын гипотезаларға айналдырады.

Thucydides' narrative pointedly refers to increased risk among caregivers, more typical of the person to person contact spread of viral hemorrhagic fever (e. g., Ebola virus disease or Marburg virus) than typhus or typhoid. Unusual in the history of plagues during military operations, besieging Spartan troops are described as not having been afflicted by the illness raging near them within the city. Thucydides' description further invites comparison with VHF in the character and sequence of symptoms developed and of the usual fatal outcome on about the eighth day. Some scientists have interpreted Thucydides' expression "lygx kenē" (λύγξ κενή) as the unusual symptom of hiccups, which is now recognized as a common finding in Ebola virus disease. Outbreaks of VHF in Africa in 2012 and 2014 reinforced observations of the increased hazard to caregivers and the necessity of barrier precautions for preventing disease spread related to grief rituals and funerary rites. The 2015 West African Ebola outbreak noted the persistence of effects on genitalia and eyes in some survivors, both described by Thucydides. With an up to 21 day clinical incubation period, and up to 565 day infectious potential recently demonstrated in a semen transmitted infection, movement of Ebola via Nile commerce into the busy port of Piraeus is plausible. Ancient Greek intimacy with African sources is reflected in accurate renditions of monkeys in the art of frescoes and pottery, most notably guenons (Cercopithecus), the type of primates responsible for transmitting Marburg virus into Germany and Yugoslavia when that disease was first characterized in 1967. Circumstantially tantalizing is the requirement for the large quantity of ivory used in the Athenian sculptor Phidias’ two monumental ivory and gold statues of Athena and of Zeus (one of the Seven Wonders), which were fabricated in the same decade. Never again in antiquity was ivory used on such a large scale. A second ancient narrative suggestive of hemorrhagic fever etiology is that of Titus Lucretius Carus. Writing in the 1st century BC, Lucretius characterized the Athenian plague as having bloody discharges from bodily orifices (Book 6.1146–47: "sudabant etiam fauces intrinsecus atrae / sanguine" – the throat sweated within, black with blood). That descriptor may have been derived from direct observation because Lucretius cited scientific predecessors in Greek Sicily Empedocles and Acron. While none of the original works of Acron, a physician, are extant, it is reported that he died c. 430 BC after traveling from Sicily to Athens to assist against the plague. Unfortunately, DNA sequence based identification is limited by the inability of some important pathogens to leave a "footprint" retrievable from archaeological remains after several millennia. The lack of a durable signature by RNA viruses means some etiologies, notably the hemorrhagic fever viruses, are not testable hypotheses using currently available scientific techniques.