Кіріспе

1590 ж. ш. Кристофер Марлоудың пьесасы. Мальтадағы тарихи еврей қауымы. "Мальтаның яһудисі" (толық атауы: "Мальтаның бай яһудисінің әйгілі трагедиясы") – Кристофер Марлоудың 1589 немесе 1590 жылы жазылған пьесасы. Сюжет негізінен Бараббас есімді мальтийлік еврей саудагерінің өміріне арналған. Алғашқы оқиға діни қақтығыстарды, интригаларды және кек алуды біріктіреді. Оқиға Жерорта теңізінде Испания мен Осман империясының үстемдік үшін күресінің фонында Мальта аралында өрбуде. Пьесада еврейлердің бейнеленуі және Елизавета заманының көрермендері оны қалай қабылдағандығы туралы көптеген пікірталастар болған.

Қорытынды

Пьеса Никколо Макиавеллиге негізделген Сенека рухы Макиавель кейіпкерімен ашылады, ол «жүйттің трагедиясын» ұсынады. Макиавель биліктің аморальды екендігі туралы циникалық көзқарасын білдіріп, «Мен дінді балалардың ойыншығы деп есептеймін, / және білімсіздіктен басқа күнә жоқ деп санаймын» дейді. Барабба өзінің есептеу үйінде пьесаны бастайды. Мальта губернаторының елдің барлық еврей халқының байлығын соғысып жатқан түріктерге төлеу үшін тартып алғанына наразылық білдіргені үшін ол барлық мүлкінен айырылып, құлы Итамордың көмегімен губернатордың ұлы мен оның досын қызы Әбигалдың махаббаты үшін күресуге итермелейді, осылайша кісі өлтіруге бейімділігін дамытады. Екеуі де жекпе-жекте қаза тапқаннан кейін, Әбигал әкесінің жасағандарына қорқып, христиандық кешіреу орнына қашып кеткені оны одан да ашуландырады. Жаза ретінде Барабба оны монастырьдың барлық тұрғындарымен бірге улайды, оның күнәсіне өкінуге тырысқан ескі монахты (Барнадин) өлтіреді, содан кейін бірінші монахты өлтіргені үшін тағы бір монахты (Жакомо) айыптайды. Итамор жезөкшеге ғашық болады, ол оның қылмыскер досымен бірге оны шантаж жасап, әшкерелеу үшін сөз байласады (Итамор мас күйінде оларға қожайынының жасаған барлық ісін айтқаннан кейін), Барабба олардың үшеуін де улайды. Ол ұсталған кезде, «мақ және суық мандрагора шырынын» ішіп, өлгендей қалдыру үшін, содан кейін қаланы қоршауға алу үшін жау түріктермен сөз байласады. Барабба жаңа одақтастары тарапынан губернатор болып тағайындалғаннан кейін, ол тағы да христиандардың жағына өтеді. Түрік галераларының құлдары мен сарбаздарына тұзақ құрып, оларды оқпен жояды. Ол түрік ханзадасы мен оның серіктеріне тұзақ құрып, оларды жасырын қазанға тірідей қайнатуды жоспарлайды. Бірақ дәл сол шешуші сәтте бұрынғы губернатор оның жолын кесіп, ол өзі құрған тұзаққа түседі. Пьеса христиан губернаторының түрік ханзадасын кепілге алып, өтемақы төленгенге дейін ұстауымен аяқталады. Барабба өртеген кезде оларды қарғыс айтады.

Дінге күмәнмен қарау

Бұл пьесада яһуди дініне баса назар берілсе де, діни моральға күмәнмен қарастырылады. Мальтаның христиан губернаторы Фернезе, түрік сұлтанына салық төлеу үшін аралдағы яһудилердің мүлкінің жартысын тартып алып, оларды жазалайды, содан кейін қарсылық білдірген Барбасты одан да қатты жазалап, барлық мүлкін алып қояды. Екіншіден, Фернезе адмирал Дель Босконы түріктермен одағын бұзып, Испаниямен одақтасуға көндіреді. Үшіншіден, пьесаның соңында Фернезе Бараббастың түріктерді тұзаққа түсіріп өлтіру жоспарына қуана келіседі, бірақ кейін тұзақты іске қосып, Бараббасты өлімге жіберіп, оны сатып кеткенін көрсетеді. Сол сияқты, Барабба сатып алған мұсылман құлы Итамор, өзінің қожайынына қарамай, Белламираға және Пилия Борзаға сатқындап, оны қорқытып, ақша талап етеді, тіпті Барабба оны мұрагер еткеніне қарамастан. Осылайша, христиандар, яһудилер және мұсылмандардың барлығы өз діндерінің қағидаларына қайшы әрекет етеді – бұл туралы Макиавельдің прологы да меңзеп өтеді.

Елизаветалық антисемитизм тарихы

1290 жылы Едуард I патшасы еврейлерді Англиядан ресми түрде қуды, бұл Марлоудың «Мальталық яһуди» пьесасын жазудан үш жүз жыл бұрын болған оқиға. Олар 1650 жылдарға дейін елге қайта қабылданбады. Осы кезеңде еврейлер Лондонда жұмыс істеп, өмір сүрді. Дегенмен, Елизавета дәуіріндегі көрермендердің көпшілігі күнделікті өмірінде еврейлермен немесе иудаизммен байланысқа түспеді. Еврейлермен тікелей қарым-қатынасы болмағандықтан, ағылшын авторлары еврей кейіпкерлерін жазатын кезде көбінесе антисемиттік троптарды пайдаланды. Бұл туындылар көптеген пікірталас тудырды. Мысалы, кейбір зерттеушілер Англиядағы еврейлердің болмауы Еуропадағы еврей кейіпкерлерінің бейнесінен өзгеше бейнелерді қалыптастырды дейді, онда олар ашық өмір сүруге рұқсат алған (бірақ үнемі қудалаудан қорқып). Бұл айырмашылықтар Еуропаның шеттетілген топтары арасында ерекше жағдайды құрады: Англиядағы еврейлерді ерекше жазалауға ұшыратқан қос айырмашылық. Британдық автор Энтони Джулиус осы дәуірде еврейлер туралы әңгімелер кеңінен таралған кезде, антисемиттік элементтері бар пьесалардың да көбейгенін атап өтті. Осы кезеңде еврей кейіпкерлерінде қолданылған антисемиттік троптардың көпшілігі Еуропа елдері арасындағы байланыс күшейген кезде континенттегі авторлардың арасында да танымал болды. Бұл троптар Марлоудың «Мальталық яһуди» сияқты пьесалардың танымалдығына да әсер еткен болуы мүмкін. 1594 жылы королева Елизавета I-нің дәрігері, Конверсо Родериго Лопес, оның қамқоршысын улауға тырысқаны үшін айыпталып, мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен сотталды. Оны өлімге кесуді талап ететін көптеген шақырулардың ішінде антисемиттік мағыналар да болды, бұл оның өлім жазасын алуына ықпал етті. Оның өлімі Роуз театрында Марлоудың пьесасының қайта қойылуымен бірге болды.

Мальталық яһудидегі антисемитизм

Мальталық еврей, жарияланған уақыты, басты кейіпкері және мәтін бойындағы діннің маңыздылығы ескерілгенде, антисемитизм туралы пікірсайыстарда жиі аталады. "Мальталық еврейдегі" антисемитизмге қатысты әңгімелердің бір бөлігі авторлық ниетке, яғни Марлоудың өз еңбегінде антисемитизмді таратуға тырысқан-тырыспағанына бағытталса, ал басқа сыншылар осы туындыны сол кездегі немесе қазіргі көрермендер қабылдауын қарастырады. Марксистік тұрғыдан қарағанда, "Мальталық еврей" Марлоудың аудиториядағы антисемиттік сезімдерді пайдаланып, еврейлерді қоғамдық сынның "екінші дәрежелі" мәселесіне айналдыруға тырысқанын көрсетеді. Яғни, ол антисемитизмді қолдаудың орнына, риторикалық құрал ретінде қолдануды көздеген. Бірақ Марлоу мұнда сәтсіздікке ұшырады, себебі ол ойнаған сезімдерді "нашарлатуға" қол жеткізе алмады, нәтижесінде антисемитизмді таратушы туынды жаратылды. Мұндай риторикалық әрекеттер "антисемитизмнің иррационалдығы, бекінгендігі және тұрақтылығын бағалап жеткізе алмады".

Авторлығы

Марлоудың антисемитизм айыптамаларын күрделендіре түсетіні, пьеса мәтінінің авторлық мәселесі бойынша ғалымдар арасында елеулі пікір таласы болды. Бұл пікірлер пьеса мәтінінің толығымен Марлоуға тиесілі екенін, бірақ пьесаның басы театр талаптарының шектеулері мен уақыт тарлығына байланысты соңында өзгешеленіп кеткенін болжайды. Атап айтқанда, үшінші, төртінші және бесінші актілердің кем дегенде бір бөлігін басқа біреу жазған деген пікір бар. Ал басқалары бұған келіспейді, Бараббаның күнәларының үнемі күшейіп, өзі жасаған қастандықтан өлімімен аяқталуы авторлық тұжырымның сақталуын көрсетеді деп санайды. Пьеса 1594 жылдың 17 мамырында "Станциярлар тізіліміне" тіркелген, ал ең ерте сақталған нұсқасы 1633 жылы кітап сатушы Николас Вавасур Томас Хейвудтың қолдауымен басылып шығарылған. Бұл басылымда Хейвудтың сол жылы қайта қойылған спектакль үшін жазған прологтары мен эпилогтары бар. Кейде Хейвуд пьесаны өңдеген деген де болжам бар. 1633 жылғы квартодағы, әсіресе үшінші, төртінші және бесінші актілердегі бұрмалаушылықтар мен үйлеспеушіліктер мәтінге түзетулер енгізілгенін немесе өзгертілгенін көрсетеді.

Венеция саудагері

Кейбір сыншылар бұл пьеса Марлоудың замандасы Уильям Шекспирге тікелей әсер еткенін айтады. Джеймс Шапиро "Венеция саудагері" мен "Мальтаның яһудиі" пьесаларының сол заманғы экономикалық жағдайларға тікелей байланысты екенін, бұл байланыстың себебі театр бизнесіндегі жаңа тәжірибелерге, соның ішінде актерлердің труппалармен шарттасуына байланысты туындаған алаңдаушылық екенін атап өтті. Мұндай шарттар актерлерге егер олар басқа труппаларда ойнаса немесе ойнауға мүмкіндігі болмаса, үлкен сома төлеуді талап ететін. Осылайша, ашкөздік мінез емес, стереотип емес, аллегорияға айналады. Бұл пьесаны Алленнің Лорд Стрэндженің труппасы 1592 жылдың 26 ақпаны мен 1593 жылдың 1 ақпаны аралығында он жеті рет сахналады. 1594 жылы 4 ақпанда Сассекс труппасы, ал 3 және 8 сәуірде Сассекс пен Елизавета труппалары бірігіп қойды. 1594 жылдың мамырынан 1596 жылдың маусымына дейін Адмиралдың труппасы оннан астам қойылым өткізді. (Пьеса, әрине, импресарио Филипп Хенслоуге тиесілі болған, себебі аталған қойылымдар Хенслоу үшін жұмыс істеген труппалармен байланысты болды.) 1601 жылы Хенслоудың күнделігінде Адмиралдың труппасына пьесаны қайта қою үшін реквизиттерге төленген ақшалар тіркелген. Англия театрлары 1642 жылы жабылғанға дейін пьеса келесі елу жыл бойы танымал болды. Каролин дәуірінде актер Ричард Перкинс Барабба рөліндегі өнерімен көзге түсті, пьеса 1633 жылы королева Генриеттаның труппасымен қайта қойылды. 1633 жылғы квартоның титул бетінде Кокпит театрында қойылған осы қайта қою туралы мәлімет бар. Пьесаны 1818 жылдың 24 сәуірінде Эдмунд Кин Дрюри Лейн театрында қайта сахналады. Бұл қойылымның сценарийіне С. Пенлидің қосымшалары енгізілді. Ол кезде бұл қойылым табысты деп есептелді. Алайда, он жеті жылдан кейін жарық көрген Киннің анонимді өмірбаянында, қойылымның табысы Киннің шеберлігінен және Барабба рөліне ән қосуынан туындағаны, ал пьесаның өзі сәтсіздікке ұшырағаны айтылады. 1993 жылдың 2 қазанында Иан МакДиармид Майкл Фокс режиссерлік еткен BBC Radio 3 радиоспектаклінде Барабба рөлінде ойнады, ал Кен Боунз Машевил мен Фернез, Кэтрин Хант Абигейл, Майкл Грандедж Дон Лодовик, Нил Светтенхэм Дон Матиас және Киран Каннингэм Итамор рөлін сомдады.