Кіріспе

Аристократиялық аңшылық практикасы – патшалық аңшылық, сондай-ақ патшалық аңшылық өнері, орта ғасырларда Еуропадан алыс Шығысқа дейін барлық мәлім әлемде аристократия арасында кең таралған аңшылық тәжірибесі болды. Адамдар ежелден-ақ жабайы жануарларды аулап келген, барлық топтар аң аулаумен айналысқан, ол маңызды тағам көзі және кейде негізгі күнкөріс болған. Бірақ аң ауру қажеттілігі аристократия үшін стильделген ойын-сауыққа айналды. Бұл тек ойын-сауық ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік байланыс, соғысқа дайындыққа қажетті жаттығу, сондай-ақ мәртебе мен тектіліктің өлшемі болды. Еуропадағы жоғары орта ғасырларда бұл тәжірибе кеңінен таралды.

Тарих

Ассирия патшаларының өздерінің патшалық мәртебесін көрсету үшін күймеден арыстан аулауынан бері, рәсімдік, ресми аң аулау болды. Рим құқығында меншік құрамына аң аулау құқығы кіретін, және бұл принцип Франктардың Меровинг және Каролинг монархтары тұсында да жалғасты, олар бүкіл мемлекетті өздерінің меншігі деп санады, бірақ сонымен қатар аң аулау резерваты (орман) ретінде үлкен патшалық иеліктерін де бақылады. Меровинг ақсүйекі Әулие Губерттің (727/728 жылы қайтыс болған) өмірбаяны аң аулаудың құштарлыққа қалай айналуы мүмкін екенін көрсетеді. Каролингтердің Карл Ұлы аң аулауды өте жақсы көріп, жеті жиырма екі жасқа дейін аң аулаған. Каролинг империясының ыдырауымен жергілікті феодалдар резерваттарды сақтап, үлкен аңды орман резерваттарында, ал кішкентай аңды – аңшылық алқаптарында монополиялауға тырысты. Олар Норман жаулап алудан кейін Англияда және 12-шы ғасырдан бастап Гасконияда ең табысты болды. Бұл – үлкен орманды қорықтар – патшалық орман, онда аңдарды аңшылар бақылап, күзетіп отыратын. Шаруалар мұнда аң аулауға құқылы болмады, браконьерлікке қатаң жаза тағайындалды: мұндай "қоршалған" қорықтардағы әділетсіздік халық арасындағы әдебиетте жиі шағымдануға себеп болды. Төменгі топтар көбінесе орманды қорықтар мен аңшылық алқаптарынан тыс жерлерде құс аулаумен және кішкентай аң аулаумен ғана қанағаттанды. 16-шы ғасырға қарай, аң аулау және аңды өсіру үшін арналған жерлер, орман заңдарына сәйкес, үш түрге бөлінді: орман – кең аумақты жабайы жерлер, әдетте таққа емес, ақсүйектерге тиесілі, және парктер – қоршалған, орман заңдарына бағынбайтын жерлер.

Аң аулаудың әдістері

Ағылшын және француз тілдеріндегі есептер аң аулаудың жалпы құрылымын бірдей сипаттайды. Олар мұқият жоспарланған, сондықтан әрбір адам өз рөлін білген күйі шығатын. Күшпен (par force) аң аулау әр қатысушыға нақты міндет талап еткен. Егер біреу өз міндетін орындамаса, ғана емес, жоғалып кетуі мүмкін, сонымен қатар, топтың қалған бөлігін қауіпке тікелей ұшырататын. Көптеген ақсүйектер түрлі себептермен күшпен аң аулауға шығар еді, бірақ ең бастысы – бұл аң аулаудың ең таза және асыл түрі саналған. Аң аулаудың рәсімі бақыланатын ортада қауіпті күшейтуді мақсат еткен. Орлеан герцогы Гастон садақ-жебемен немесе тұзақтар қойып тиімдірек аң аулауға қарсылық білдіріп, былай деді: «Бұл туралы теріс пікірде айтамын, өйткені тек аңдарды абыройлы және әдепті түрде қалай аулауға үйретуім керек» ("mes de ce parle je mal voulentiers, quar je ne devroye enseigner a prendre les bestes si n'est par noblesce et gentillesce"). Гастон сияқты аңшылар ең ірі аңды өлтіру үшін емес, аң аулау процесінің өзі үшін аң аулап, тиімділіктен гөрі рәсімге басымдық берді. Бұл аң аулау тәсілі ақсүйек жастардың тәрбиесінде де маңызды рөл атқарды. 7-8 жастағы ұлдар атқа мініп, орманға топтап саяхаттауға, қару қолдануға үйренді, осы дағдыларын аң аулау тобында жаттықты. Нәтижесінде, ақсүйектер мен патшалық әулеттердегі жас жігіттер атқа міну, қарумен жұмыс істеу, ағаштан бұйым жасау, жерді бағалау және стратегия құру сияқты дағдыларын аң аулау алаңынан соғыс даласына ауыстыра алды. Аң аулау олардың білімін жетілдіріп, рәсімдер мен асыл істердің маңыздылығын үйретті.

Жабдық

Аң ауда қолданылатын қарулар көбінесе соғыста қолданылатын қарулармен бірдей болды: садақ, арбалет, найза немесе сүйек, пышақ және қылыш. Садақтар ең көп қолданылған қару еді. Арбалет бірінші крест жорығының (1100 жыл) шамасында пайда болғанымен, ол 15 ғасырдың екінші жартысына дейін аң аулауда кеңінен қолданылмады. Кішкентай жануарларды ұру үшін, әсіресе аң ауға қатысқан әйелдер, дубін (тоқпақ) қолданды. "Қабан сүңгілері" де пайдаланылды. 16 ғасырда қолға ұстайтын атыс қарулары аң аулауға енгізілгеннен кейін, дәстүрлі ортағасырлық аң аулау өзгерді. Аңшының басқа аңшылармен байланысу үшін мүйіз де қажет болды. Бұдан өзге, аңшы белгілі бір үй жануарларының көмегіне де мұқтаж еді. Ортағасырлық аңшы үшін үш жануар аса маңызды құралдар болды: жылқы, иттің бір түрі және бүркіт немесе сұңқар.

Жылқы

Жылқы ортағасырлық үй шаруашылығындағы ең маңызды жануар болған. "Маршалл" деп те аталатын ат тұрақтары үй шаруашылығының қалған бөлігінен бөлек орналасатын, ал оның басшысы – маршал – үй шаруашылығының жоғары лауазымды қызметкерлерінің бірі болатын. Маршалдың аттарға күтім жасау үшін паждар мен ат күтушілер бағынышты болған. Ірі үй шаруашылығында әртүрлі мақсаттарға арналған көптеген аттар болған. Үй шаруашылығының күнделікті жұмысында қолданылатын арбалы және жүк таситын аттар, адамдарды тасымалдауға арналған пальфрейлер, сондай-ақ дестрийлер немесе соғыс аттары болған – бұл өте қуатты және қымбат жануарлар, олардың бағасы кейінгі ортағасырлық Англияда 80 фунтқа дейін жететін. Дестрий қажетті қасиеттерге ие болғанымен, құндылығы жоғары болғандықтан аң аулауға пайдаланбаған. Оның орнына, курсер деп аталатын арнайы тұқымдық ат қолданылған. Курсерлер дестрийлерге қарағанда нашаррақ және қазіргі аттардан әлдеқайда кішкентай болғанымен, атты үлкен қашықтықтарға жоғары жылдамдықпен тасымалдауға жеткілікті күшті, қиын жерлерде оңай маневр жасай алуға және жабайы аңдарға кездескенде қорқып қалмауы керек болған.

Аңшы

Ит бірнеше мақсатқа өте қажетті болды. Оның жақсы иіс сезу қабілеті олжаны табуда құнды болды. Ол аңды қууда көмектесетін, ал аң ақыры шаршағанда, ит шабуылға өтетін немесе аңшы олжаны ұстағанда, аңды алаңдататын. Әртүрлі тұқымдар әртүрлі жұмыстар мен әртүрлі аңдарды аулау үшін қолданылатын, және кейбір тұқымдар бүгін де таныс болса да, иттер қазіргі тұқымдардан біршама ерекшеленді. Аң аулау тұқымдарының ішіндегі ең бастысы – грейхаунд. Бұл тұқым ең алдымен жылдамдығы үшін, сондай-ақ шабуылдап, аңды құлату қабілеті үшін бағаланды. Грейхаунд аңды көзден жасырып алғанша босатуға болмады, өйткені ол аң аулаудың соңында ғана тиімді болды. Сонымен қатар, грейхаундтар агрессивті аңшылар болғанымен, үйде тыныш мінезді болғандықтан бағаланды және көбінесе үй жануарлары ретінде үйге кіруге рұқсат етілді. Алаунт немесе алант грейхаундтан мықтырақ болды, сондықтан оны аюлар немесе қабан сияқты үлкен аңдарға қарсы қолданды. Алант абайсыз жануар саналды және үй жануарларына, тіпті иесіне де шабуылдайтын. Мастиф одан да мықты тұқым болды, және үлкен аңдарды аулауда қолданылса да, көбінесе күзетші ит ретінде пайдалы деп есептелді. Бұл иттердің кемшілігі – олжаның иісін аңдап, оны қуу қабілеті болмады. Осы мақсатта иісші ит қолданылды. Иісші ит бүгінгі түлкі итіне ұқсас болды. Бұл ит, атынан көрініп тұрғанындай, өте жақсы төзімділікке және жақсы иіс сезу қабілетіне ие болды. Иіс сезу қабілетімен бағаланған тағы бір ит – лимер, бүгінгі қан итінің бабасы. Ұзын баумен ұсталған лимер аңшылық басталғанға дейін аңның іздерін табу үшін қолданылды, сондықтан жақсы иіс сезуден басқа, тыныш болуы да маңызды болды. Лимердің үндемеуі селекция мен оқытудың нәтижесінде қол жеткізілді. Аң аулау үшін қолданылған басқа иттер: кеннет (кішкентай аңшы ит, «кенет» сөзінен шыққан, «chien» сөзінің кішіртілген түрі), терьер, харриер және спаниель. Иттер үй ішінде немесе үйден бөлек, қапталдағы құрылымда сақталды. Мұнда иттерде ұйықтауға жұмсақ төсектер болды, сондай-ақ, көбінесе иттер жер беті тым ыстық немесе суық болғанда шыға алатын екінші қабат та болды. Иттердің сыртында олар ас қорыту проблемалары болғанда жей алатын шөптер өсірілді. Иттерге күтім жасау үшін паждар, варлеттер, көмекшілер және венирлер сияқты қызметшілердің иерархиясы болды; паж ең төменгі дәрежедегі, көбінесе жас жігіт болатын. Паждар көбінесе иттермен бірге қапталдағы құрылымда ұйықтайтын, олардың ұрысуын болдырмау үшін және ауырғанда күтім жасау үшін. Бұл қазіргі заманғы стандарттар бойынша қаталдыққа ұқсаса да, жылы ит үйі ортағасырлық қызметшілердің ұйықтайтын бөлмелерінен гөрі әлдеқайда ыңғайлы болуы мүмкін.

Қасқыр

Қасқырлар негізінен терісі үшін, малдарды қорғау үшін, ал кейбір сирек жағдайларда адамдарды қорғау үшін аңғарылатын. Қасқыр терілері ғана олардың пайдалы қолданысы саналды және көбінесе шапан немесе қолғаптар жасауға қолданылатын, бірақ қасқырдың жағымсыз иісіне байланысты осыған баруға тартынды. Әдетте, азаматтық аңшылықта қасқырларды аңғаруға ешқандай шектеулер мен жазалар болған жоқ, тек корольдік саудагерлік қорында ғана, себебі кіршіккен қарапайым адамның бұғы атуға құмарлығы тым жоғары болды. 9 ғасырда Францияда Ұлы Карл корольдік қаржымен қамтамасыз етілген "Люпарий" деп аталатын элиталық жасақты құрды, оның мақсаты – орта ғасырларда Франциядағы қасқырлар популяциясын бақылау. 950 жылы Англияда король Ательстан Уэльс королі Хайвел Ддадан жыл сайын 300 қасқыр терісін салық ретінде талап етті, бұл талап Нормандар Англияны басып алғанға дейін сақталды. Норман патшалары (1066-1152 жылдар аралығында билік еткен) қасқыр аулаушылар ретінде қызметшілерді жұмысқа алды, және олардың көптегені осы міндетті орындаған жағдайда жер алды. 1272-1307 жылдар аралығында билік еткен король Эдуард I Глостершир, Херефордшир, Вустершир, Шропшир және Стаффордшир графтықтарындағы барлық қасқырларды толық жоюға бұйрық берді, себебі осы аймақтарда қасқырлар Англияның оңтүстік бөлігіне қарағанда көптеп кездесетін. Британ аралдарында қасқырлар құрылысқа дейін, ағылшын аристократиясы оларды бес "патшалық аң аулау аңдарының" бірі деп санаған.

Басқа карьерлер

Аю аулау, әсіресе Иберия түбегінде, жануардың қайраттылығы мен күшіне, сондай-ақ аулаудың қауіптілігіне байланысты танымал болды. Тазылар немесе иттің басқа да түрлерімен қоян аулау кең таралған ойын-сауық еді. Кейбір жануарлар жеуге жарамайтын деп есептелді, бірақ олар спорт үшін де ауланып, мысалы, түлкілер, сусарлар немесе борсықтар.

Патшалық ормандар

Патшалық орман – патшаға аң аулау және орман шаруашылығы үшін арналған, белгіленген жер аумағы; оған орман, дала және егістік жерлер кіретін. 12 ғасырдан бастап Англия жерінің шамамен үштен бір бөлігі патшалық орман деп жарияланды. Белгіленген аумақта аң аулауға патша мен рұқсат етілген ақсүйектер ғана құқылы болды. Бұл шектеуді сақтау үшін орман заңнамасы енгізіліп, шекаралар қатаң сақталды. Орман заңнамасын қадағалау орманшылардың құзырында болды. Орманшылар патшаның лауазымды тұлғаларының арасында ең жақтырылмағандары саналды, себебі олар көбінесе сыбайлас жемқорлыққа бой беріп, патшалық орман жерінде шаруашылық жүргізу, табиғи ресурстарды кену және браконьерлік арқылы заңсыз табыс табатын. Олар патшалық орман аумағында браконьерлік аң аулау, егін салу және басқа да заңсыз іс-әрекеттер үшін көптеген жазалар тағайындады. Ауыр айыппұлдар мен түрмеге қамау – бұл әдеттегі жазалау шаралары еді. Орман заңнамасын сақтау орманшылардың міндеті болғамен, кейде патша жергілікті шерифті де жұмысқа тартатын. Алайда, патшалық орманның жалғыз мақсаты аң аулау емес еді. Патшалар осы аумақтарды мал өсіруге, егіншілікке және жер ресурстарын пайдалануға да қолданды. Олар сонымен қатар түрлі жабайы жануарларға пана болатын. Англия королі Генрих I үй жануарларына деген құштарлығымен белгілі болды. Оның саябақтарында арыстан мен барыс сияқты жабайы жануарлар да болды.

Браконьерлік

Орта ғасырларда браконьерлік жиі кездесетін құқық бұзушылық болды. Бұл қоғамның барлық топтары арасында кең таралған және көбінесе кешірілетін әрекет еді. Браконьерлікпен түрлі адамдар айналысты, бірақ кейде бұл жоғары ұйымдасқан қызмет болатын. Браконьерлер өз мақсаттарына жету үшін топтасып жұмыс істеді. Олар патшалық орманнан аң аулап, оны қара халыққа сату арқылы пайда тапты. Кейде мұндай топтар басқа феодалдар мен тіпті монахтар үшін жұмыс істейтін, оларды аңмен қамтамасыз ететін. Феодалдар мен монахтар оны өзіне қажет үшін алып немесе жалпы нарықта сату арқылы пайда көретін. Патшалық орманнан аң ғана емес, басқа да ресурстар ұрланып, әсіресе ағашқа зор сұраныс болды. Браконьерлерді ұстау көбінесе дұрыс аяқталмайтын. Олар ұсталуға қарсылық көрсетіп, кейде қашу үшін орманшыларға шабуыл жасап, тіпті оқ атып жаралаған. Әйгілі оқиға бойынша, Томас Бекет әулиесі браконьерлердің атып жаралаған орманшыны керемет түрде емдеген. Кейде ақсүйектер де рұқсаттан тыс аң аулап немесе тыйым салынған жерде аң аулап браконьерлікпен айналысқан.