Кіріспе

Сербия мемлекет қайраткері Илия Гарашанин (; 28 қаңтар 1812 – 22 маусым 1874) – Сербияның премьер-министрі қызметін 1852-1853 жылдары және қайтадан 1861-1867 жылдары атқарған сербиялық мемлекет қайраткері. Илия Гарашанин ішкі саясатта консервативті болды. Ол бюрократия ғана әкімшілік жүйенің тиімді жұмыс істеуіне мүмкіндік береді деп сенді. Сыртқы саясатта ол сербтер арасында Югославияны қолдаған алғашқы мемлекет қайраткері болды. Ол үлкен Югославия мемлекетінің Ресей де, Австрия да емес, тәуелсіздігін сақтауы қажет деп есептеді. Ол 19 ғасырдағы Сербияның ең беделді саясаткерлерінің бірі болды.

Ерте өмір, білім және әскери қызмет

Илия Гарашиде серб революционері және Ұлттық кеңестің мүшесі, бизнесмен хадж Милутин Савичтің ("Гарашанин" деген лақап аты бар) ұлы болып дүниеге келді. Анасы Пауна Лома, воевода Арсений Ломаның қарындасы болды. Савич Белградтың оңтүстігіндегі Гараши ауылында туған. Әкесі Сава "Савиша" Бошкович Бжелопавличи (Монтегрода) елді мекенінен Гарашиге көшіп келген. Әкесінің бабасы Вукашин Бошкович Бжелопавличидегі Бошкович руының князі болған. Илия жеке ұстаздармен үйде оқыды, Земундағы грек мектебіне барды, ал кейбір уақыт Ораховицада неміс тілін үйренді. Әкесінің бизнесіне көмектесті. Князь Милош Обренович оны үкіметтік қызметке тағайындап, Вишняда, Дунайда, содан кейін Белградта кеден қызметкері қызметіне орналастырды. Тұрақты армияда қызметтен кейін, князь Милош оны 1837 жылы полковник шеніне көтерді, ол тұрақты армия мен әскери полицияға басшылық етті.

Саясатта

Оның әкесі Конституцияны қорғаушылардың құрамына кірді, олар Милош Обреновичті құлатып, оның орнына Александр Караджорджиевичті тағайындады (Александр – 1817 жылы Обренович өлтірген Караджорженің ұлы еді). 1842 жылы князь Михаилға қарсы болған көтерілістерде оның әкесі мен бауыры қаза болды. Әкесінің әріптесі және Ішкі істер министрі Тома Вучич Перишич Илияны өзінің көмекшісі етіп тағайындады, ал 1843 жылы Тома Ресейге жер аударылғанда ол жаңа Ішкі істер министрі болды.

Начертание

Гарашаниннің мемлекетаралық мәселелерге берген басымдығы 1844 жылғы "Начертание" ("Жоба") еңбегінде ең айқын көрінеді. Жобада білдірілген идеялар оның мансабы бойындағы саясатын басшылыққа алды, бірақ ешқашан іске асырылмады. "Начертание" 19 ғасырда серб ұлтының және оның өмірлік мүдделерінің маңызды мәлімдемесіне айналды, сонымен қатар Ұлы Сербия мемлекетіне ұмтылыстың бастауы болды. Бұл құжат алғаш рет 1888 жылы серб тарихшысы Милан Миличевичтің кітабында жарияланды, бірақ сол кезде көптеген адамдарға белгілі болған жоқ және 1906 жылға дейін жарияланбады. "Начертание" 1906 жылға дейін құпия құжат болғандықтан, ол кем дегенде 19 ғасырда халық арасындағы ұлттық санаға әсер ете алмады. Гарашанин – сербтердің қажеттіліктерін жаңа Князьдікпен байланыстырған мемлекет және саясат қайраткері болғанымен, оған поляк эмигрант Адам Йержи Чарторыски мен оның кеңесшілерінің, сондай-ақ француз және британдықтардың ұлттылық және мемлекеттік құрылымға қатысты көзқарастарының күшті әсері болды. Идеологиялық тұрғыдан Гарашанин "Начертание" еңбегінде ұлттың неміс және француз үлгілерін біріктірсе, саяси тұрғыдан қазіргі серб мемлекетінің мүдделерін қазіргі демографиялық жағдаймен (сол кезде көптеген сербтер Осман және Австро-Венгрия империяларының билігінде болғандығымен) және Ескі Сербиядағы өткен ортағасырлық иеліктерімен (яғни, бүгінгі Косово және Метохия, сондай-ақ Македония) теңестіруге тырысты. Оның күші ханзада Александрдың әлсіздігіне қарағанда анық байқалды, себебі ханзада тек ұлы әкесі Караджорджидің даңқын көрсетті.

Сыйлықтар мен мұра

Ол I Данило әмірінің орденімен марапатталды. Ол "Сербияның ең көрнекті 100 азаматы" тізіміне енді. Гарашанин үлкен көлемдегі (әлі жарияланбаған) саяси хат алмасуын мұра етіп қалдырды.