Кіріспе

Ирландиялық пьеса. "Шеттегілер" – Джеймс Джойстің қазірге дейін сақталған жалғыз пьесасы және Джойстің "Дублиндер" әңгімелер жинағындағы соңғы "Өлілер" әңгімесіне негізделген. Бұл пьесаны У.Б. Йейтс Абби театрында қоюға қабылдамады. Оның алғашқы ірі лондондық қойылымы 1970 жылы өтті, оны Гарольд Пинтер "Мермейд" театрында сахналады. "Шеттегілер" Джойстің жарияланған барлық туындыларының арасында ең аз сәттісі болып танылды. Пьесаны қорғауға тырысқан Пэдрейк Колум мойындып айтты: "Сыншылар [Шеттегілердің] "Суретшінің портреті" сияқты әсерлі емес, ал [“Улисс”]-тей бай емес екенін жазды. Олар "Шеттегілер" пьесасының формасы Ибсен пьесаларына ұқсас екенін атап өтті және оны Скандинавияның ұлы драматургінің жас әзілкесінің туындысы деп санады."

Қорытынды

Джойс өзі пьесаның құрылымын "үш мысық пен тышқан актісі" деп сипаттады. Пьеса төрт ойыншы мен екі жұптың оқиғасына арналған: Ричард Роуэн, жазушы және оның "жалпы заңды әйелі" Берта, және Роберт Хэнд өзінің туысы және бұрынғы сүйіктісі Беатриспен, екеуі де бұрынғы жұптың ескі достары. Сюжеттің мазмұны қарапайым: Рихард, жазушы, Римнен Ирландияға өзінің заңсыз ұлы Арчидің анасы Бертамен оралады. Сол жерде ол өзінің бұрынғы сүйіктісі және тілшісі Беатрис Джастис пен бұрынғы ішімдік серіктесі және қазір табысты журналист Роберт Хэндпен кездеседі. Роберт Беатристің сүйіктісі де болған, сондықтан да қиындықтар осында басталады". Қызғаныш қарым-қатынас барысында дамыған кезде, іс-әрекет көбінесе Қол мен Берта арасындағы қарым-қатынаста ой жүгіртуге, содан кейін Досының сүйіктісімен азғыруға тырысады. Бірінші акті Роуэннің үйінде өтеді, онда Қол Бертаға бірінші рет жақындайды. Бірнеше рет "ашулы түрде" сүйгеннен кейін, Ханд сол кешке екінші кездесу үшін үйіне қосылуын сұрайды. Берта өз кезегінде Роуанға сенім білдіреді және оның шақыруын қабылдауға немесе қабылдамауға қатысты сұрақтар қояды. Бұған Роуэн өзінің қалағанын істеуге тиіс екенін айтады. Екінші актіде, Қол Бертаны белгіленген уақытта күтеді, бірақ Роуэн пайда болғанда таңғалады. Роуэн тыныш сөйлесіп, Бертаның қолынан қайтқысы келетінін түсіндіреді, бірақ Бертаның өзі есікті қағып қайтқанда, оның сөзін үзіп алады. Роуэн үйге оралып, әйелі Бертаға қарай алға жылжуын жалғастыратын Хэндпен жалғыз қалдырады. Акт қорытындысыз аяқталады, Хэнд Бертадан өзін сүйе ме деп сұрайды, ал Берта: "Мен сені ұнатамын, Роберт. Мен сенің жақсы екеніңді ойлаймын. Сен ризасың ба? Үшінші акт Роуэннің үйіне келесі күні таңертең сағат жетіде оралады. Бертаның қызметші қызы Роуэннің үйден бір сағат бұрын кетіп қалғанын, ол жағаға серуендеуге кеткенін айтады. Таңертеңгі газеттерде Роуэн туралы жазылған оң мақала басылды, ол өткен кешті Хэндтің өзі жазған. Берта мен Хэнд арасындағы өткен түнгі оқиғалар анық емес, өйткені екі тарап та бұл "ұйқы" болғанына келіседі. Бірақ, көріністерге қарағанда, Берта мен Хэнд "сүйіспеншіліктің қасиетті түні"не ортақтасқан. Қол Роуанға Бертаның түнде қалмағанын, оның орнына оны жалғыз өткізгенін айтып, хабар береді. Вице-канцлердің ложасына барып, газет мақаласын жазу үшін үйіне оралды, содан кейін түнгі клубқа барды, онда ол ажырасқан әйелді алып, онымен жыныстық қатынасқа түсті ("Данс Скотттың нәзік рухы өлім деп атаған нәрсе") үйге бара жатқанда таксиде. Осы әңгімеден кейін Хэнд Суррейдегі туысының үйіне кетеді, ал Роуэн мен Берта татуласады. Берта өзінің сүйіктісімен кездесуді аңсайтынын мойындайды, бірақ сүйіктісі Роуэннің өзі екенін айтады. Пьесаның шешімі дәл осылай, екінші және үшінші актілер арасында Берта мен Хэнд арасында не болғаны туралы күмән. Роуэн күмәнді сезімге ұшырап, ол өзінің қатты аңсағанын мойындайды. Ол күмәнді сезінуін "адамның тәнін де, жан-дүниесін де Бертамен толықтай біріктіруге" мүмкіндік беретін нәрсе деп санайды.

Шабыт

Джойстің өмірімен көзге көрінетін ұқсастықтарды табуға болады. Джойс пен Нора Барнакл Триест қаласында, ресми тұрмысқа шықпай, бірге өмір сүрді, бұл кездегі ойдан туған Роуэн отбасының Римдегі өмірімен үндеседі. Осы кезеңде Джойс және оның сүйіктісі өздерін «Шеттесу» пьесасының айнасы ретінде қарастырып, шеттесуде өмір сүріп жатқандай сезінді. Роберт Хэнд кейіпкері де Джойстің жеке өмірімен байланысты, себебі ол Джойстің екі досы – Оливер Сент-Джон Гогарти мен Винсент Косгрейвке ұқсайды және олардың екеуінің де ерекше белгілерін мұра еткен. Автор Роберт Хэнд кейіпкерін жасауда Триестте танысқан итальяндық журналист Роберто Презиозодан да шабыттанды. Сонымен қатар, Беатрис Джастис кейіпкерінің Джойстің 1912 жылы қайтыс болған туысы Элизабет Джастистің бейнесін көрсететіні айтылады. Дегенмен, «Шеттесу» пьесасы тікелей автобиографиялық туынды емес. «Джойс драманың негізі ретінде адамның бостандығы мен қадір-қасиеті туралы маңызды мәселені қарастыруға тырысты. Бұл мәселе махаббат пен сексуалдық қарым-қатынастар арқылы ашылып, зерделенеді».

Өнер көрсетулер

"Exiles" пьесасы Джойс пен Езра Паундтың бар күштеріне қарамастан, өндіріске түспей тұрып жарияланды, өйткені Джойс 1915 жылдың күзінде оның қолжазбасын Езра Паундқа көрсеткен болатын. Джойс Ұлыбританияда немесе АҚШ-та оны қоюға арналған театр таба алмағандықтан, пьесаның әлемдік премьерасы Мюнхендегі "Мюнхен Камерспиле" театрында өтті. Оны Эрвин фон Буссе қойды және көбінесе жағымсыз сынға ілікті. Гарольд Пинтердің 1970 жылы "Exiles" пьесасын сахналауына жоғары баға берілді, көптеген сыншылар пьеса "қайта жандандырылды" деп мәлімдеді. 2006 жылы Джеймс Макдональдтың Ұлттық театрда режиссерлік еткен қойылымы да жағымды қабылдауға ие болды. Кейбір сыншылар "Exiles" пьесасының өз заманында махаббат және қарым-қатынас туралы Джойс ұсынған прогрессивті идеяларына байланысты жақсы бағаланбаған болуы мүмкін деп санайды.