Кіріспе

Адам жасаған пішіндер мен жерде орналастырылған тастардың үлгілері. Петроформалар, сондай-ақ тас контурлары немесе тас мозаикалары деп аталатын бұл пішіндер мен үлгілер ашық жерде, көбінесе өте тегіс жерлерде үлкен тастарды қатарластыру арқылы жасалған. Солтүстік Америкадағы петроформаларды бастапқыда түрлі америкалық және алғашқы халықтар тайпалары жасаған, олар оларды сипаттау үшін әртүрлі терминдерді қолданған. Петроформаларға тас үйінділері немесе инукшуктар, тік монолитті тақталар, емдік дөңгелектер, от орындары, шөлдегі құрылыстар, өңделген тастар немесе түрлі себептермен қатар немесе үйіліп қойылған тастар да кіруі мүмкін. Ескі әлемдегі петроформаларға Карнак тастары және көптеген басқа мегалиттік ескерткіштер жатады.

Анықтама

Петроформалар – үлкен тастар мен тас блоктарын тізу арқылы жасалған пішіндер мен геометриялық өрнектер. Олар көбінесе кең далалы ашық жерлерде орналасқан, ал кішкентай петроглифтер мен графикалар тас беттеріне қашалып жасалғаннан өзгеше. Бұлар бастапқыда Солтүстік Америкадағы жергілікті халықтар тарапынан астрономиялық, діни, қасиетті, емдеу, есте сақтау және оқыту мақсатында салынған. Осы тас құрылымдарының нақты аттары мен қолданылуы саяси және діни топтарға қарай әртүрлі болған. Қазіргі таңда кейбір орындар әлі де алғашқы халықтар, ақсақалдар және басқалар қолданысында.

Тарих

Стоунхендждегі алғашқы тас кезеңі шамамен б.з.д. 2600 жылы дауланған. Уэльсте тас шеңберлер әлі де Эстеддфод қозғалысының бір бөлігі ретінде жасалады, ол друидтік қайта жаңғырудың басқа да элементтерін қамтиды. Шөлдегі желкендер б.з.б. 3000 жылға дейін қолданылған болуы мүмкін; олар неолит дәуірінде пайдаланудан шығып қалды, себебі аң аулауға болатын жануарлардың саны азайды және адамдар саны көбейді. Солтүстік Америкадағы кейбір петроформалардың пішіндері 2500 жылдан астам көне. Олардың барлығының нақты мерзімін анықтау кейбір аймақтарда топырақ қабаттарының жетіспеуіне байланысты қиын. Петроглифтер сияқты, көптеген петроформалар да Оджибве, басқа да бірінші ұлттар және Мидевивин ауызша жеткізіп келген күрделі және ұзаққа созылған үйретімдерді қамтиды. Кейбір үйретімдер, Солтүстік Америкадағы ең көне петроформаларды жасаған халықтармен бірге жоғалып кеткен болуы мүмкін. Солтүстік Американың кейбір штаттары мен провинцияларында осы маңызды археологиялық және тарихи орындарды қорғауға бағытталған заңдар бар. 20-ғасырға дейін Манитобадағы петроформалар туралы зерттеулер немесе нақты мәліметтер өте сирек болды. Манитобадағы кейбір орындарды алғашқы рет толық зерттеп, сипаттағандар – Дж. Стейнбринг пен Р. Саттон, бұл жұмысты 1950 жылдардан кейін жасады. Қазіргі уақытта Солтүстік Америкадағы көптеген Оджибве немесе Анишинаабе рәсімдері киелі от үшін тасбақа пішіндес от ошақтарын жасауды қамтиды. Кейбір жағдайларда, терлеу үйінің кіреберісі мен отының жанына ай, күн және басқа да нысандарды бейнелейтін тастар орналастырылады. Тас үйінділері жолдар мен маңызды жерлерді белгілеу үшін әлі де жасалады. Манитобаның Уайтшелл паркі ауданында жақында ірі тасбақа пішіндес петроформа, қалың тастардан тұрғызылды.

Құрылымы мен мақсаты

Кейбір жағдайларда, петроформалар жазу білмейтін мәдениеттер жасаған, олар осы формаларды салуға не себеп болғаны туралы ешқандай жазба қалдырмаған. Көптеген жергілікті тайпалар ауызша тарихты жеткізді, ал азаздаған тайпалар тасқа, петроглифтерге, қайың қабығына және басқа да материалдарға өте күрделі символдық жазуларды түсірген.

Астрономиялық белгілер

Кейбір петроформалар астрономиялық күнтізбе ретінде пайдаланылған, тастар күн тоқырауы мен күн мен түн теңелуіне байланысты күн шығысы мен батуына сәйкес келген. Олар көбінесе жоғары жатқан жерлерде, төбелерде, қыраттарда және табиғи тас формацияларында кездеседі. Биік жерлер адамдарға астрономиялық құбылыстарды белгілеп, өлшеу үшін көкжиекті мұқият бақылауға мүмкіндік берген. Кейбір тас тізбектері төрт немесе одан көп бағытты, айдың фазаларын, планеталардың тууы мен батуын, кейбір жұлдыздарды және басқа да астрономиялық оқиғаларды көрсетеді. Кейбір петроформалар астрономиялық болжамдар жасау, аспан мен жердің картасын құру және көптеген ауызша әңгімелер мен әндерді есте сақтауға көмектесетін күрделі рәсімдер үшін де қолданылуы мүмкін. Петроформалар кейбір жағынан медицина дөңгелектеріне ұқсас, олар да күн шығысы мен батуына, күн мен түн теңелуіне, күн тоқырауына, айдың фазаларына және жұлдыз үлгілеріне сәйкес келеді. Петроформалар түнгі аспанды және жұлдыздардың орналасуын, астрологиялық белгілер мен символдарға ұқсас етіп көрсеткен. Сиу тайпасының ауызша хабарларында аспанда жылан, тасбақа, аю және жұлдыздарда көрінетін басқа да бейнелер туралы айтылады. Қазіргі кезде Орион белдеуі деп белгілі болған жарқын жұлдыздық шоқ, солтүстік жұлдызымен (қазір Полярис деп аталады) бірге ерекше көзге түсетін. Ал қазір Шұғара планетасы деп танылатын жарқын таңғы және кешкі жұлдыз өте жақсы көрінеді және кейде бірінші болып пайда болып, соңғы болып батып кетеді. Солтүстік Америкада петроформалар Манитоба, Саскачеван, Альберта, Висконсин, Миннесота, Вайоминг, Монтана, Миссисипи және Миссури өзендері бойында және басқа да жерлерде табылды. Мегалиттік ескерткіштер, оның ішінде Стоунхендждің құрамында маңызды астрономиялық сәйкестіктер болған деген болжам бар.

Аң аулауға арналған құралдар

Сирия, Иордания және Негев шөлдеріндегі тас қатарлары – ұзын тас жолдар – қазылдақ, текетірес, жабайы есектер сияқты ірі жануарларды аулауға көмектесетін құралдар деп есептеледі. Мұндай құрылымдар көптеген континенттерде кездеседі.

Навигациялық көмек құралдары

Арктикалық инукситтер бағытталмалыққа көмектеседі, аң ауруға көмектеседі немесе маңызды жерлерді көрсетеді. Тас белгі саяхатшыға немесе аңшыға жер арқылы ең жақсы жолды табуға көмектесті. Біреу осы аймақтан өтетін басқаларға көмектесу үшін және жолдан адаспау үшін белгі қалдырды. Мұндай белгілердің өте пайдалы және жалпылама мақсаттары болуы мүмкін. Кейбір тас құрылымдары тасымалдау және каноэ жолдары бойында да орналасқан. Адам жасаған белгілерді ландшафттың кәдімгі табиғи ерекшеліктеріне қарағанда есте сақтау оңайырақ. Тас тізбектері тығыз орман немесе батпақты жерлер арқылы өтетін табиғи жолдар болған. Уайтшелл провинциялық паркіндегі тас құрылымдары орман мен батпақты жерлер арқылы иіліп өтетін граниттік тізбектердің үстінде орналасқан.

Жерлеу орындары

Еуропа мен Азияның көп бөлігінде кең таралған Долмендер неолит дәуіріндегі жерлеу камералары деп түсіндіріледі. Ірі тастар маңызды және қасиетті орындарды ұзақ мерзімге белгілеуге өте қолайлы, дәл қазіргідей жерлеу участалары ірі тастармен белгіленеді. Кейбір петроформалар ежелгі жерлеу алаптарына немесе қайтыс болғандармен байланысты қасиетті жерлерге жақын орналасқан болуы мүмкін. Үлкен тастар – ұрпақтан-ұрпаққа берілетін әмбебап белгі. Мұндай тас қазбалар ондаған мың жылдар бойы сақталады. Адам есінде немесе бір жердің тарихында сақталған естелік ретінде, бұл белгілер болашақ ұрпақтарға өткенді білуге көмектеседі. Бұл белгілер ұзақ мерзімді естеліктерді сақтауға және шалқар өткенді еске түсіруге мүмкіндік береді.

Мемоникалық құрылғы

Жергілікті халықтардың ауызша әңгіме айту дәстүрі бар. Осы тас пішіндерінің көптегені есте сақтауға және әңгімелер мен аңыздарды баяндауға көмектеседі. Кейбір петроформалар оқиғаның барысын көрсетеді, осылайша кезеңдерді жаттауға мүмкіндік береді. Үлкен тастар өте берік болып, белгілі бір естеліктерді, білімді және даналықты ұрпақтан-ұрпаққа жеткізуге көмектеседі. Солтүстік Америкадағы кейбір үлкен тастардың осы аймаққа қатысты ұзақ тарихы мен сол жер туралы естеліктері бар. Жалғыз тұрған үлкен тас – маңызды белгі ретінде көзді тартып алады. Уайтшелл провинциялық паркіндегі көптеген петроформалардың әрқайсысымен байланысты ұзақ әңгімелер бар.

Басқа да рәсімдер мен белгісіз мақсаттар

Аборигендер адам, жылан, тасбақа, балық, аю, пума, нөсерлетіп жазғырған құс, емдік дөңгелек, шеңбер, төртбұрыш және басқа да күрделі геометриялық пішіндер жасаған. Әрине, олар жерге өз іздерін қалдыруға тырысқан, ал үлкен тастар немесе жартастар өте берік белгілер болып табылады. Наска сызықтарында көптеген жануарлар мен басқа пішіндер кездеседі. Солтүстік Америкадағы петроформалар көбінесе топырақ үйінділерімен байланысты. Кейде ескі петроформалардың үстіне немесе олардың жанына үйінділер салынған. Петроформалар сондай-ақ түрлі рәсімдер, моншалау үйлері, ораза тұту және қасиетті оттар үшін аумақты белгілеген. Олар көбінесе маңызды немесе қасиетті жерді көрсетеді немесе маңызды орынға жол сілтейді. Бұл жерлерде құрбандық шалу, дұға ету, қабылдау рәсімдері мен рухты іздеу сапарлары жүргізіледі. Карнак тастарының, Стоунхендждің және көптеген басқа мегалиттік ескерткіштердің нақты, бастапқы мақсаты уақыттың өтуімен жоғалып кетті.

Уайтшелл провинциялық паркі

Петроглифтер мен мүсіндерді қамтитын петроформенді ескерткіштердің бірі Оңтүстік-Шығыс Манитобада, Канаданың Уайтшел провинциялық паркінде орналасқан. Уайтшелл паркі кейбір анишинайб тайпаларының рәсімдерінде қолданған ақ қабықшалардың құрметіне аталған. Парктің табиғи ландшафты, соңғы мұз дәуірінен қалған жылжымалы тас және гранит блогының көптігі, адамдарға оларды түрлі пішіндерге орналастыруға қолайлы жағдай жасады. Бұл – Канада қалқанының жиегінде, далалық жазықтықтарға жақын, үш өзеннің тоғысқан жері. Өзендер ежелгі сауда жолдары мен көлік артериялары болғандықтан, алыс-жақын елдерден адамдарды бұл аймаққа тартқан. Кейбір ірі тас блогының бетіне кескін салынған, жарылған немесе жануарлардың, әсіресе тасбақаның басына ұқсатып өңделген. Паркте жыландар, тасбақалар, геометриялық сызықтар, өрнектер және үлкен шеңберлер сияқты әртүрлі петроглифтер кездеседі. Көптеген белгілі петроформендер граниттің жоталарының үстінде орналасқан. Граниттің жоталары мен төбелері көбінесе тегіс келіп, үлкен бетонды тұраққа ұқсайды. Бұл ашық кеңістіктер соңғы мұз дәуірінен қалған тегіс гранитпен жабылған. Кейбір жерлерде топырақ пен тірі өсімдіктер жоқ, ал беті жылтырап тұрады. Осы ірі тас блогының тік сызықтары астындағы тегіс гранитке керемет контраст тудырады. Жергілікті халықтың ұстаздары мен ақсақалдары осы петроглифтермен байланысты әңгімелерді ұрпақтан-ұрпаққа жеткізеді. Көптеген ескерткіштердің мақсаты мен тарихы құпия болып қала береді, нақты жауаптар жоқ. Кейбір ақсақалдар бір ескерткішті өте қасиетті және маңызды деп есептейді, сондықтан оған баруға тыйым салады. Мидевивин тайпасы петроглифтер туралы ауызша білімді сақтайды, бірақ ешбір топ бұл аймақтың толық тарихын білетінін мәлімдемейді.

Висконсин штаты

Висконсин штатындағы петроглифтер жақсы зерттеліп жатыр, және ғасырлар бойы жиналған топырақ қабаттарының арқасында оларды анықтау оңайырақ. Көптеген басқа жерлерде петроглифтердің айналасында топырақ қабаттары жоқ. Орманды аймақтар мен топырақ жамылғысы Висконсин мен Миннесотадағы көптеген петроглифтерді ішінара қорғады. Прайри аймақтарында көптеген үлкен дөңгелек тәрізді емдік дөңгелектер астрономиялық құралдар, бағыт карталары және рәсімдер үшін жасалған. Осы емдік дөңгелектердің кейбіреулері үлкен болса, көбі ауыл шаруашылығы қажеттіліктері үшін, яғни жазықтарды тастардан тазалау арқылы қиратылды. Мысалы, "Тас тауларында" және басқа құмды, тасты немесе егістік алқаптары мен елді мекендері аз шалғай аймақтарда олар сақталған. Топырақ үйінділерін салу да петроглифтерді пайдаланумен байланысты болған. Петроглифтер бастапқыда үйінділерді және басқа да адамдар жасаған топырақтан құрылған құрылыстарды пайдаланудан бұрын пайда болды, олардың құрылысына көбірек уақыт және күш-жігер жұмсалды. Дегенмен, үйінділерді салу бастапқыда су тасқыны кезінде биік жерді қамтамасыз ету үшін қажетті және тиімді болған болуы мүмкін. Кейбір болжамдар бойынша, үлкен үйінділер бөгеттер мен қорғаныс бекіністері ретінде, сондай-ақ күзет үшін биік тұрақ ретінде қызмет еткен.