Кіріспе

Фарос билеушісі, Иллирияның бір бөлігінің патшасы

Фарос билеушісі (Дημήτριος ἐκ Φάρου және Δημήτριος ὁ Φάριος) – Бірінші Иллирия соғысына қатысқан Фарос билеушісі. Содан кейін ол римдіктердің тапсыруымен Иллирияның Адриатикалық жағалауының бір бөлігін клиент-патша ретінде басқарды. Димитрий Агронның ұлы Пиннестің қамқоршысы болды, ол патшалыққа таяу болатын, бірақ билік жүргізуге тым жас еді. Римдіктер өз мәселелерімен айналысқан кезде, ол Македониямен одақтасып, сондай-ақ Дималлумды бағындыру арқылы күшейді. Скердилайдаспен бірге Лисс қаласының оңтүстігіне қарай теңіз саяхаты жасап, римдіктермен жасалған келісімді бұзып, Адриатикадағы римдік одақтастарына шабуыл жасады және Киклад аралдары мен Пелопоннес аймағындағы көптеген қалаларды қиратты, тонады. Екінші Иллирия соғысынан кейін Рим оны Иллириядан қуды да, Македония патшасы Филипп V-тің сарайындағы сенімді кеңесшісі болды. Димитрий Филипп V-ке зор саяси ықпал етіп, оны Риммен қақтығысуға итермеледі. Деметрий 214 ж.б.д. Мессена қаласын бағындыруға тырысқанда қаза тапты.

Ерте мансап

Димитрий грек, жартылай грек немесе иллирийлік деп сипатталған, Адриатика теңізіндегі, Далмация жағалауында орналасқан Фарос аралындағы (қазіргі Хвар, б.з.б. 385 жылы негізі қаланған, Хорватияда) грек колониясынан шыққан. Иллирия патшасы Агронның тұсында ол Фаррос қаласын, қорғаны бар (Стари Град) қамалынан, тыныш портына қарап отырып басқарды. 230 ж.б.б. Агронның қайтысынан кейін, Димитрий Агронның екінші әйелі, Агронның ұлы Пиннің өте жас болғандықтан билей алмаған кезінде, патшайым Теутаның қамқорлығымен Фаррос билеушісі ретінде қызметін жалғастырды.

Бірінші иллириялық соғыс

229 жылы Агрон бастаған Ильридің билігін кеңейтуді жалғастыра отырып, Теута Исса, Коркира және Эпидамн қалаларына жүйелі түрде шабуыл жасады. Лисс, Аполлония және Корсира Нигра да қауіп төңкеріне ұшырады. Паксос аралының жанындағы теңіз шайқасында, Димитрий басқарған Ильри флоты одақтас ахеялықтар мен этолиялықтарды жеңді. Осының нәтижесінде Коркирейліктер өз қалаларында Димитрийге бағынған Ильри гарнизонын қабылдауға мәжбүр болды. Бірінші Ильри соғысында римдіктер Коркираны азат етуге келгенде, Димитрий Теутаның өзін жамандағанын сезінді. Оның қаһарынан қорқып, ол оған сатқындық жасап, Коркираны римдіктерге берді. Римдіктер тарапына өткен ол, Ильриядағы жорықтарында оларға жетекші болды. Димитрийдің көмегімен Рим жеңіске жетті, Теута Далмациядағы Ризонға (қазіргі Рисан, Черногория) қашып кетті, ал Димитрий Римнің қарауындағы Ардиан мемлекетінің көп бөлігіне басшылық етті. Димитрий өзінің туған жері – Фарос аралын және оған жақын жерді иеленді, бірақ бұл тек уақытша болды. Римдіктер Теутаның оңтүстік жаулап алған жерлерін аннексиялады, соғыстан кейін Рим қойған талаптардың бірі бойынша Лисс оңтүстігіндегі Ильри кемелеріне тыйым салынды.

Биліктің қайта жаңғыруы

229 жылдан кейінгі онжылдықта Теутаның орнын басып алған Димитрийдің басшылығымен Ильридің күші қайта жанданды. 222 жылы немесе шамамен б.з.д. Димитрий Агронның бірінші әйелі және Пинннің анасы Тритетаға үйленіп, Ардиан патшалығының ресми регенті болды. Димитрий үшін жеке пайдалы болған бұл неке сонымен қатар 229 жылдан бері алғаш рет патшалыққа қабілетті регенттік әкелді. Патша Македониямен дәстүрлі иллириялық байланыстарды жаңаруды бастады. 222 жылы біздің заманымызға дейін 1600 сарбаздан тұратын иллириялық жасақ Димитрийдің басшылығымен Селасия шайқасында көзге түсті, онда македониялықтар спартандықтарға қарсы шешуші жеңіске жетті. Селасиядан кейін Димитрий Римнің есебінен Иллирияны бағындыруға тырысты. 222 жылға дейін Рим По өзенінің кельт тайпаларымен соғысқа толы болғандықтан, Димитрий Ильридің Атинтан тайпасын римдік одағынан айырды. Сонымен қатар, ол Лисс қаласының оңтүстігіне жүзіп барып, 228 жылғы келісімді бұзу үшін қарақшылықпен айналысты. 221 жылы Димитрий Римнің жабдықтау кемелеріне кедергі келтіретін Адриатика теңізінің солтүстігіндегі Ильридің Хистр тайпасымен одақ құрды. Бірақ римдік флот Хистр тайпасына шабуыл жасады. 221 жылдың жазында Грекиядағы жағдай шиеленіскен кезде Македония Ахея лигасымен Аэтолия лигасына қарсы одақтасқанда, иллириялықтар дәстүрлі шабуылдарын бастады. 220 жылы Димитрий мен иллириялық қолбасшы Скердилайдас Лиссустан оңтүстікке қарай тоқсан лембимен жүзіп кетті. Батыс Пелопоннестегі Пилосқа жасаған шабуыл сәтсіз аяқталғаннан кейін, олар күштерін бөліп, Димитрий Циклад аралдарын тонауға бағыт алды, ал Скердилайда солтүстікке қайтты. Скердилайда қырық кемесімен Наупакқа келгенде, Атамания патшасы Аминас оны Ахаяға қарсы жорыққа аттанған Аэтолиялықтарға қосылуға шақырды. Синеат тайпасының сатқындарының көмегімен олар Аркадияның солтүстігіндегі Ароан тауларының солтүстік беткейінде орналасқан Синеат қаласына шабуыл жасап, басып алып, өртеп жіберді. Олар Клетор қаласын да шабуылдады, бірақ ала алмады. Осы уақытта Димитрий 50 кемемен Эгей теңізіне бет алды. Ол Киклад аралдарына барып, кейбір аралдардан алым-салық алып, қалғандарын тонады. Родос кемелерінің қуып келгенін естіп, Димитрий Эгей теңізіндегі Коринф портына кірді. Сол кезде Коринфтегі македониялық қолбасшы Таурион Скердилайда мен Аэтолиялықтардың шабуыл жасағанын естіді. Аэтолиялықтардың үлгісімен, Таурион Димитрийдің кемелерін Истмус арқылы сүйреп, Коринф шығанағына әкелуге келісті, оның орнына Димитрий Аэтолиялықтарға қарсы көмектеседі деп уаде берді. Димитрий Аэтолия жағалауына бірнеше шабуыл жасағанымен, Ахаядан Аэтолиялықтардың оралуына кедергі келтіруге үлкермеді. Ардиан патшалығына оралғаннан кейін Димитрий келесі қыста да операцияларын жалғастырып, оңтүстік Иллириядағы Римнің одақтас қалалары мен қауымдастықтарын шабуылдап, басып алды. Осы уақытқа дейін бұрынғы одақтастарының іс-әрекетін елемеген римдіктер, Карфагенмен тағы бір соғыс қаупіне байланысты Ардиан патшалығының жағалауындағы порттарды қауіпсіз ету қажет деп шешті. Осы оқиғалар Екінші Ильриан соғысына себеп болды.

Екінші Ильриан соғысы

229 жылғы Теутадан өзгеше, Деметрий римдік шабуылға жақсы дайындалған еді. Ол бірінші кезекте Аполлонияның Дималлум қаласына гарнизон орналастырды. Өзінің билігіне қарсы келгендерді, яғни сол иллирийлерді талқандап, ең жақсы 6000 әскерін туған жері – Фарос аралына орналастырды. Бұрынғысы сияқты, сол жылғы екі консул римдік экспедициясына қатысты, бірақ жетекшілік рөл үш жылдан кейін Канна шайқасында қаза тапқан Эмилий Паулусқа берілді. Адриатика теңізі Римнің б.з.д. 218-201 жылдар аралығындағы Екінші Пуникалық соғысқа дайындықтарында ерекше маңызға ие болды. Рим сенаты Римнен шалқап жатқан, ұзақ және қиын соғысты күтіп, алдымен Иллириядағы жағдайды реттеуді шешті. Б.з.д. 219 жылы Дималлумның Деметрийдің аймақтағы билігі үшін маңызды екенін анықтаған консул қаланы қоршауға дайындалды, бірақ жеті күн ішінде тікелей шабуылмен бағындыра алды. Осының нәтижесінде, аймақтағы барлық иллириялық қалалар мен бекіністер римдік қорғауға бағынды, әрқайсысы тиісті шарттарды алды. Содан кейін римдіктер Деметрийге қарсы Фарос аралына шабуыл жасады. Деметрий күшті әскер, мол азық-түлік және қару-жарақпен, мықты бекіністердің артында, атап айтқанда Исса қаласының (қазіргі Вис) бекіністерінің артында күтіп отырды. Ұзақ қоршаудан қашу үшін Эмилий тағы да тікелей шабуылға түсуге шешім қабылдады. Рим әскері материктен аралдың орманды аймағына көшті. Ертесі күні Деметрийді бекіністерінен шығару үшін шағын кемелер тобы жіберілді. Деметрий римдіктердің десанттарына қарсы тұру үшін портына келді. Бұл стратегия жұмыс істеді, және рим әскерінің негізгі бөлігі аралдың басқа жағынан пайда болғанда, иллириялық әскер қаладан үзіліп, шайқасуға мәжбүр болды. Екі жақтан шабуылға ұшырап, қала қабырғаларының қорғанысынан алыстатылғаннан кейін, шайқас жеңіліспен аяқталды. Б.з.д. 218 жылы иллириялық әскерлер тез арада қарсылық көрсетуді тоқтатты, ал Деметрий аралды тастап, Македонияға қашып, Антигон қайтыс болғаннан кейін Македония патшасы болған Филипп V сарайына жетті.

Салдары

Римдіктер Фарьостың бекіністерін қиратты, жаз біткенше Эмилиус Римге оралып, жақсы атқарған жұмысы үшін құттықтаулар алды. Римнің Иллириядағы иеліктеріне болған кез келген қауіп сейілді, Бірінші Иллирия соғысының барлық пайдасы сақталды және Иллирия патшаларына бұрынғы қозғалыс шектеулері қайта орнатылды. Деметрий Ардей мемлекетіне қайтып, тағы бір рим әскерінің шабуылына ұшыраған болуы мүмкін, бірақ Пиннес билігі, енді патша ретінде бекітілген, өзгеріссіз қалды. Рим Пиннес пен оның ізбасарлары басқаратын шағын Ардей мемлекетін қолдады. Рим республикасы Деметрийді экстрадициялауды талап етті, бірақ Филип бас тартты. Пиннес соғыстан кейін тағайындалған қарызды және өтемақыны төлеуге міндеттелді. Әлсіз Ардей мемлекеті көп ұзамай Македонияның ықпалына түсті, ал ішінара қирау Партини, Биллин, Аманатини және басқалардың қалалық қойналарын көзге ілді.

Македонияның сот кеңесшісі

Деметрийді жас патша жылы күтіп алды, әкесі де Деметрий болатын. Полибийдің айтуынша, Деметрий Филипптің Иллирия мен Римге деген құштарлығын бағыттап, оның ең сенімді кеңесшілерінің біріне айналды. Полибийдің сөзінше, Деметрий Филипптің Иллирия мен Римге қатысты ниеттерін өзгертуге зор ықпал еткен. 217 жылы Филипп Карфаген генералы Ганнибалдың Тразимен көлінде римдіктерден жеңіске жеткені туралы хабарды алғанда, алдымен Деметрийге ғана көрсетті. Ол, мүмкін, Иллириядағы жерлерін қайтарып алып, Римге кек қайтару мүмкіндігін сезіп, жас патшаға Филипппен соғысып жатқан этолиялықтармен бейбітшілікке келісуді және батысқа бет бұруды кеңес берді. Полибий бұл жағдайға қатысты қажетті стратегияны былай түйіндеді:

Филипп Деметрийдің кеңесіне оңай көнді және оның кеңесін орындады. Деметрийдің ықпалының куәсі ретінде 215 жылы Филипп пен Ганнибал арасындағы одақ шартын келтіруге болады. Оның бір бабында Риммен жасалатын бейбіт келісімнің шарттарында римдіктердің Коркира, Аполлония, Эпидамн, Фарос, Димале, Партини және Атинтания қалаларынан бас тартатыны, ал Фаросқа қатысты Деметрийге Римнің билігіндегі барлық жерлерін қайтаруы тиіс екені көрсетілген. 217 жылы Филипп Скердилайдасқа қарсы соғыс ашты, жақында жоғалтқан жерлерін қайтарып алып, батысқа қарай бақылауын кеңейту үшін. Полибий Филипптің (және Деметрийдің) ниеттерін былай түсіндірді:

Мұндай "арман" ақырында Риммен соғысқа, Бірінші Македония соғысына, содан кейін Екінші Македония соғысына әкелді. Полибий Филипптің тирандық мінез-құлқына да Деметрийдің ықпалын кінәлады. Бір оқиғада Филипптің 215 жылы Мессенде халық тарапынан жасалған жаппай қырғынға қатысқан рөлі болды. Қырғыннан кейін бір күні оқиға орнына келген Филипп акропольді басып алуды қалап, кеңесшілеріне құрбандық шалу кезінде жасалған белгілер оған цитадельді тастау керек пе, әлде оны ұстап тұру керек пе, деп сұрады. Деметрий былай деп жауап берді: егер сізде арудың жүрегі болса, оны мүмкіндігінше тез тастаңыз, бірақ батыл және дана патша ретінде оны сақтаңыз, өйткені егер сіз қазір тастасаңыз, сіз ешқашан мұндай жақсы мүмкіндікке ие болмайсыз, себебі екі мүйізді ұстап тұру арқылы ғана өгізді бақылауыңызға болады. Алайда бұл жолы Филипп Сициондық Араттың ақылға сыйғысыз кеңесін тыңдап, қаладан кетуге шешім қабылдады. Дегенмен, Мессенде болған оқиға Филипптің мінез-құлқының нашарлауының бастауы және оның беделінің төмендеуіне себеп болды. Деметрийді Аратпен салыстырып, Полибий Араттың өмірі оның мұндай зұлымдыққа бармағанын дәлелдейтінін, бірақ мұндай принциптер Фаросқа қатысты Деметрийге толыққанды сай келетінін айтты. Араттың орташа ықпалы гректердің Филиппке жақсы қарым-қатынаста болуына себеп болды, өйткені ол өте ұлы мінез-құлық танытты, ал Деметрийдің басшылығымен Филипп одақтастарының сенімін жоғалтып, Грекияның қалған бөлігінде беделін түсірді.

Деметрий келесі жылы Мессенені басып алуға тырысқанда қаза тапты. Бұрынғы жылы Деметрийдің кеңесін қабылдамаған Филипп 214 жылы қайтып келді, оны орындауға бел буды.