Кіріспе
Гүлді өсімдік түрі. Syringa vulgaris, я болжамдық қызғылт немесе қарапайым қызғылт, зәйтүн тұқымдасына (Oleaceae) жататын гүлді өсімдік түрі. Ол Балқан түбегінде табиғи түрде өседі, көбінесе тасты төбелерде. Көктемде хош иісті гүлдері үшін өсірілетін бұл үлкен бұта немесе кішкентай ағаш кеңінен егіледі және Еуропа, Азия және Солтүстік Американың кейбір аймақтарында жабайылап өседі. Ол жаулап алуға бейімді түр ретінде қарастырылмайды. Оның өсу орындары шашыраңқы, көбінесе адам қоныстанған немесе қоныстанып жатқан жерлерге жақын болады.
Syringa vulgaris, the lilac or common lilac, is a species of flowering plant in the olive family Oleaceae, native to the Balkan Peninsula, where it grows on rocky hills. Grown in spring for its scented flowers, this large shrub or small tree is widely cultivated and has been naturalized in parts of Europe, Asia and North America. It is not regarded as an aggressive species. It is found in the wild in widely scattered sites, usually in the vicinity of past or present human habitations.
Сипаттама
Syringa vulgaris – жапырақты, ірі бұта немесе көп сабақты, биіктігіне дейін өсетін кішкентай ағаш. Ол тамырларынан немесе түбінен екіншілік өркендер шығарады, сабақтарының диаметрі 0,7 метрге жетеді және ондаған жылдар бойы шағын клоналдық шоғыр құрай алады. Қабығы жас сабақтарында тегіс, сұрдан сұр қоңырға дейін, ал ескі сабақтарында бойлық жоталармен және қабықтанған. Жапырақтары қарапайым, 3–8 см енінде, ашық жасылдан көгілдіреуге дейін, сопақтан жүрекшеге дейін, қауырсын тәрізді тамырлармен, сүйір ұшымен және тіссіз жиегімен сипатталады. Олар қарама-қарсы жұптарда немесе сирек жағдайда үштен тұратын шоғырларда орналасқан. Гүлдерінің королласы түтікшелі, 6–10 мм ұзындықта, төрт бөлікті ашық гүлшошасы 5–8 мм диаметрлі, көбінесе лила түсті немесе маув, кейде ақ болады. Олар тығыз, 10-25 см ұзындықтағы шоғырша гүлшошаларда орналасқан. Жемісі – 1–2 см ұзындықтағы құрғақ, тегіс, қоңыр қапшық, екіге бөлініп, екі қанатты тұқымын шығарады.
Таксономия және атау беру
Сырға обыкновенная алғаш рет 1753 жылы Карл Линней ресми түрде сипаттады, ал сипаттамасы Species Plantarum еңбегінде жарияланды. Латын тіліндегі vulgaris сөзі "көп тараған" деген мағынаны білдіреді.
Бақ тарихы
Сирень – S. vulgaris және S. × persica – нәзік, кішкентай "парсы сирені", қазір табиғи гибрид саналады – 16 ғасырдың соңында солтүстік Еуропа бақтарына Осман бақтарынан енгізілді, бірақ S. vulgaris-тің Балқандағы өсіп-өсетін жерлерін зерттеген ботаниктер арқылы емес. Киелі Рим императорының Осман империясындағы елшісі Огиер Гизелин де Бусбек шамамен 1562 жылы голланд бағбаны Каролус Клюзиусқа сирень кесінділерін жеткізгені үшін жақсы танымал. Атақты емші Джон Жерард сияқты белгілі ботаниктер де осы сирек өсімдікті өз бақтарында тез арада өсірді: Жерард 1597 жылы сиреньнің "өте көп" мөлшерде өсетінін атап өтті. Алайда, Шекспир сирень туралы ешқандай айтпаған, ал 19 ғасырлық ботаник Джон Лудон парсы сиренін 17 ғасырда Джон Трэдскант-үлкені ағылшын бақтарына енгізгенін айтқан. Трэдсканттың сирень туралы ақпарат көзі, және мүмкін өсімдіктердің өзі, итальяндық натуралист Пьетро Андреа Маттиоли болды, оны Трэдсканттың Ламбет бағындағы өсімдіктер тізімінің бірегей көшірмесінен көруге болады, ол оның Musaeum Tradescantianum-ның бір бөлігі болды; ол 1634 жылы басылған, бірақ, мүмкін, жарияланбаған: онда Lilac Matthioli тізімі бар. Трэдсканттың "Маттиоли сирені" ақ болғанын Элиас Эшмоульдің қолжазба тізімі көрсетіп тұр, "Трэдскант жерінде табылған ағаштар" (1662): "Syringa alba". Америка колонияларында сирень 18 ғасырда пайда болды. Питер Коллинсон Пенсильваниялық бағбан және ботаник Джон Бартрамға оған бірнешеуін жіберуді ұсынды және Вирджиниялық Джон Кустистің әдемі "жинағы" бар екенін айтты, оны Энн Лейтон жалпы және парсы сиреньдерін, барлық түстерде – қызғылт және ақ – "сол кездегі барлық сирень түрлері" деп түсіндірді. Ол сондай-ақ гүлдері мен көп сабақты құрылысы үшін бағаланатын бонсай өнерінің әлеміне де еніп келеді.
Өсіру
Лиля – бақшалар мен саябақтарда өте танымал декоративтік өсімдік, өйткені ол жаздың басында, көптеген раушан гүлдері мен басқа да жазғы гүлдер гүлденгенге дейін пайда болатын әдемі, тәтті иісті гүлдерге ие. Жаздың соңында лиляк ұн тәрізді шіруге, атап айтқанда Erysiphe syringae, Erysiphaceae тұқымдасының біріне шалдығуы мүмкін. Күзде жапырақтары түсі өзгермейді және тұқымдық шоғырлары эстетикалық тартымдылығына ие емес. Сирек гүлдейтін лиля әдетте жылдар бойы мол гүлдейді, бұл әдетті гүлдерінің түсі солғаннан кейін және аз мөлшердегі тұқымдары піспей тұрып кесіп тастау арқылы жақсартуға болады. Сонымен қатар, бір немесе екі рет гүлдеген бұтақтардағы нашар өскен бұтақшаларды сыртқа қарай өсетін күшті бүйенге дейін қысқартқан жөн. Лиля Батыс және Солтүстік Еуропада кеңінен таралған. Исабелла Престон S. vulgaris гибридтерінің бірнеше түрлерін шығарып, канадалық бақтар үшін қосымша төзімділікті арттырды, ол кейінірек гүлдейтін көптеген сорттарды енгізді. Олардың гүл шоқтары көктемгі аяздан жақсы қорғалады. Syringa × prestoniae гибридтері көбінесе қызғылт және лаванды түстерде кездеседі.
Өсімдіктер
S. vulgaris-тің көптеген бақша өсімдіктері - сорттар, олардың көпшілігі биіктігінен аспайды. 1876 және 1927 жылдар аралығында Францияның Нанси қаласындағы бақшашы Виктор Лемуан 153-тен астам атаулы сортты енгізді, олардың көпшілігі классикалық саналады және бүгінгі күнге дейін саудада бар. Лемуанның «француздық сирені» түстің шектеулі диапазонын тереңдеп, қанықтырылған түстерді қоса кеңейтті, және олардың көпшілігі қосымша гүл жапырақтарымен толыққан «спорттық» түрлері болып табылады, аталықтары қосымша жапырақшалармен ауыстырылған.
Басқа қолданыстар
Қарапайым сирень гүлдері жеуге жарамды және бал, қант, тағамдар мен басқа да тәттілерді хоштандыру үшін қолданылады.