Кіріспе
1956 жылы Агата Кристидің «Өлі адамның ақымақтығы» романы – Агата Кристидің детективтік туындысы. Алғаш рет АҚШ-та 1956 жылдың қазанында «Дод, Мид және Компания» баспасы, ал Ұлыбританияда сол жылдың 5 қарашасында «Коллинз Криминал клубы» баспасы жариялаған. АҚШ-тағы басылымның бағасы 2,95 доллар болды. Ол жесір қалған Хэттиді қабылдап, оны қоғамға, кейіннен сэр Джорджқа таныстырды. Фоллиат ханым мүліктің ішіндегі шағын үйді жалға алды. Сәулетші Майкл Вейман теннис кортын жобалау үшін келді; ол жақында салынған ақымақтықтың дұрыс емес орналасқан жерін сынады. Сэр Джордж өзінің жеке меншігіне енген үш жас туристке ашуланып айғайлады: олар голландиялық әйел, итальяндық әйел және тасбақалармен безендірілген көйлек киген ер адам еді. Фейр күні Хэтти өзінің туысы Этьен де Сузадан хат алады, ол сол күні келеді деп хабарлайды; ол оның күтпеген келуіне қатты ренжіді. Жергілікті қыз-скаут, Марлин Такер, ойыншы кілт тапқанда, өлі қорбан рөлінде көріну үшін қайық үйінде күтеді. Оның алғашқы келушісі – Хэттидің өтініші бойынша, шай ішу кезінде сусындар әкелген мисс Брюис. Поаро миссис Оливермен бірге Марлиннің қайық үйде өлгенін анықтайды. Хэттиді табуға болмайды. Миссис Оливер кісі өлтіру мен жоғалып кетуді түсіндіру үшін көптеген теориялар ұсынады, ал полиция мен Поаро фестивальге келгендердің барлығынан, «Қиын іздеу» ойынына қатысқандарға дейін шектеледі. Тергеу алдымен Этьен де Сузаға, содан кейін Аманда Брюиске бағытталды. Жағдайды одан әрі ушықтырған Леггилердің мінез-құлқы, олар мүліктегі шағын үйінде тұрып, некелері қиындыққа тап болды. Бірнеше апталық іздеуден кейін Поаро Девонға қайта оралып, Хэттидің әлі де жоқ екенін біледі. Марлиннің әкесі, Мерделл, жақында суға батып кеткен қайықшы еді. Поаро бірнеше маңызды нәрсені біріктіреді: Марлиннің әкесі орманнан әйел денесін көрген; Марлин кішкентай сатып алулар үшін ақша алған, қазір оның кіші қарындасының қолында. Мерделл Поароға «Насс үйінде әрқашан Фоллиаттар болады» деген ойын айтқан. Ақырында Поаро Джордж Стаббстың шын мәнінде Эми Фоллиаттың кіші ұлы Джеймс екенін анықтайды, ол соғыстан дезертир болған. Фоллиат оны бай, бірақ ойсыз Хэттимен үйлендіруге тырысты, бұл неке екеуіне де пайдалы болады деп ойлады. Бірақ Джеймс Хэттиден ақшасын алып, жаңа өмір бастап, ескі отбасылық үйді сатып алды. Фоллиат ханымның білмейтіні, Джеймс соғыстан дезертир болғаннан кейін жас итальяндық әйелге үйленген. Ол Хэттиді көп әйелді некеге тұрғаннан кейін көп ұзамай өлтірді, ал оның итальяндық әйелі содан кейін Хэтти рөлін орындады. Марлин Такер Джордж Стаббстың кім екенін өз әкесінен білген. Екеуі де жеке-жеке өлтірілді, бірақ қарттың өлімі жазатайым оқиға деп есептелді. Фейрге бір күн бұрын жалған Хэтти жақын жердегі жатақханада тұратын итальяндық турист болып шықты. Ол 24 сағат ішінде екі рөлді жиі ауыстырды. Жалған Хэтти сонымен қатар Марлинге сусын жеткізу үшін мисс Брюисті жіберді, одан аз уақыт өткен соң қыз өлтірілді. Содан кейін Хэтти Марлинді өлтіріп, турист киіміне ауысып, Хэтти ретінде киген үлкен шляпасын өзенге лақтырып жіберді. Ол итальяндық турист ретінде рюкзакпен сол жерден кетіп қалды. Марлиннің өлтірілген күні Этьенге күдік тудыру үшін таңдалды, өйткені ол инспектор Блэндке сапары туралы бірнеше апта бұрын хабарлаған. Этьен шынайы Хэттимен бірге өскендіктен, оны алдау мүмкін емес еді. Поаро ақиқатты білетінін Фоллиат ханымға жеке түрде айтады. Полицияның Хэттидің денесін табу үшін ақымақтықты бұзуы естілген кезде, Фоллиат ханым Поародан кетіп, жалғыз өзімен бетпе-бет келуін сұрайды, өзінің және ұлының тағдыры белгісіз болып қалады.
Dead Man's Folly is a work of detective fiction by Agatha Christie, first published in the US by Dodd, Mead and Company in October 1956 and in the UK by the Collins Crime Club on 5 November of the same year. The US edition retailed at $2.95 She took in the orphaned Hattie, introducing her to society and later to Sir George. Mrs Folliat rents the lodge on the estate. Michael Weyman, an architect, is on site to design a tennis court; he criticises the inappropriate location of a recently built folly. Sir George shouts at three young tourists who cross his private property; they are a Dutch woman, an Italian woman, and a man wearing a shirt decorated with turtles. On the day of the fête, Hattie receives a letter from her cousin, Etienne de Sousa, who will visit that day; she appears very upset by his abrupt visit. A local Girl Guide, Marlene Tucker, waits in the boathouse to pose as the dead victim when a player finds the key to enter. Her first visitor is Miss Brewis with a tray of refreshments at tea time, at Hattie's request. With Mrs Oliver, Poirot discovers Marlene dead in the boathouse. Hattie cannot be found. Mrs Oliver produces an abundance of theories to explain the murder and the disappearance, while the police and Poirot narrow the field from all attending the fête, to those familiar with the Murder Hunt. The investigation focuses first on Etienne de Sousa and briefly on Amanda Brewis. Further confusion is added by the behaviour of the Legges, staying in a cottage on the estate and whose marriage is in trouble. After weeks of no progress, Poirot visits Devon again, learning that Hattie is still missing. Merdell, an old boatman who recently drowned, was Marlene's grandfather. Poirot puts together several stray clues: Marlene's grandfather had seen a woman's body in the woods; Marlene received small sums of money used to make small purchases, now in her younger sister's possession. Merdell had told Poirot mischievously that there would "always be Folliats at Nasse House". In the dénouement, Poirot explains that Sir George Stubbs is really Amy Folliat's younger son, James, a war deserter. Mrs Folliat paired him with the wealthy but naive Hattie, hoping that the marriage would be beneficial to both. But James fleeced Hattie of her money to establish his new identity and to purchase the old family home. Unknown to Mrs Folliat, James had married a young Italian woman after deserting the war. He killed the original Hattie shortly after entering into the bigamous marriage, and his Italian wife played the role of Hattie thereafter. Marlene Tucker had learned the true identity of George Stubbs from her grandfather. Both were murdered separately, although the old man's death has been presumed accidental. The day before the fête, the fake Hattie posed as an Italian tourist staying in the nearby hostel. She switched between the two roles frequently over a 24 hour period. The fake Hattie also sent Miss Brewis to bring refreshments to Marlene shortly before the girl was murdered. Hattie then killed Marlene, changed to the tourist guise, and tossed the large hat she wore as Hattie in the river. She then left the area as the Italian tourist, carrying a rucksack. The date of Marlene's murder had been selected to cast suspicion upon Etienne, who had written weeks earlier of his visit, as he told Inspector Bland. Having grown up with the real Hattie, Etienne would not have been fooled. Poirot privately reveals to Mrs. Foliat that he knows the truth. As the sounds of the police smashing up the folly to locate and exhume Hattie's body are heard, Mrs. Foliat asks Poirot to go away so she may face things alone, leaving the fate of herself and her son ambiguous.
Әдеби мәні және қабылдануы
Энтони Квинтон 1956 жылғы 21 желтоқсандағы «Таймс» әдеби қосымшасындағы шолу бағанын «Агата Кристи ханымның жаңа Пуаро әңгімесі осы шолуда автордың беделіне байланысты бірінші болып келді, өзінің құндылығымен емес, ол өте ұсақ. Ол негізінен тағы да бірнеше жақсы таныс тұлғалардың, оқиға орындары мен тәсілдердің пайда болуынан тұрады. Пуаро өзінің тамаша ағылшын тілімен, балалар энциклопедиясындағы француз тілі сабақтарының ортаңғы деңгейіне негізделгендей, бірақ кішкентай сұр жасушалары біршама басылған күйде. Ол сюжеттің негізгі сызықтарын белгілеп, содан кейін былай деді: «Шешімі біз күткендей керемет тапқырлыққа толы, бірақ қажетті алдаулардың бір бөлігі түсініксіз немесе тым әбден ойдан шығарылған. Адамдар өз кемшіліктері туралы шыншыл болмайды, сондықтан детективтердің сүйікті оқуларының таза логикасына деген қызығушылығы туралы айтқандарына мән берудің қажеті жоқ. Алайда, «Dead Man’s Folly» кітабының нағыз тартымдылығы оның логикасынан да нашар. Оқиға орны өте әдеттегідей, кейіпкерлердің саны көп, және олар өте-өте жаппай». 1956 жылғы 15 қарашадағы «Таймс» газетінде жарияланған анонимді шолу да біршама сынға толы болды: ««Dead Man’s Folly» – Агата Кристинің ең жақсы туындысы емес. Қылмыс пен оның шешімі тапқыр, бірақ Кристиде олар әрқашан солай болады, және М. Геркуль Пуароның жұмысын тағы да бір көру ұнайды. Бірақ кейіпкерлердің бейнесі жай және әсерсіз, ал диалог, Кристинің әлсіз тұсы, апатты». «The Observer» журналының Морис Ричардсон (1956 жылғы 18 қарашада) кітапта бейнеленген үй мен Кристинің үйінің ұқсастығын атап көрсетті және «таң қалдыратын, бірақ болжауға болатын шешім. Бұл Кристидің ең жақсы туындыларына жақын емес, бірақ оқуға жарарлық» деді. Роберт Барнард: «Өте дәстүрлі рецепт, бірақ ол отызыншы жылдардағыдай сеніммен жасалмаған. Ешкім өзгенің орнына қойылғандай көрінбейді, және бұрынғы қателер ұзақ көлеңке тастайды. Оливер ханым осы жерде үлкен рөлде, ол енді Пуаро кітаптарында да, басқаларында да жиі кездеседі».
1986 жылғы фильм
Роман 1986 жылғы бейімдемеде қазіргі заманда түсірілген фильмге айналдырылды, онда Поаро рөлін Питер Устинов, ал Оливер рөлін Жан Степлтон сомдады. Фильмнің көп бөлігі Бакингемширдегі Уэст Уайкомб паркінде түсірілді.
Радио
Джон Моффат 2007 жылы BBC Radio 4 радиосындағы Пороның рөлінде ойнады, ал Джулия Маккензи Ариадне Оливер рөлін сомдады. Ол бұл рөлді соңғы рет ойнады.
Теледидар
Роман Дэвид Сюшеттің Пуаро рөлімен Агата Кристидің Пуаро сериясының бөлігі ретінде бейімделді. Онда қонақ актерлер ретінде Шон Пертуи (Сэр Джордж Стаббс), Стефани Леонидас (Хатти Стаббс), Синеад Кусак (Эми Фоллиат), Ребекка Фронт (Аманда Брюис), Том Эллис (Д. И. Блэнд), Мартин Джарвис (капитан Уорбертон), Розалинд Айрес (Миссис Уорбертон), Дэниел Вейман (Алек Ледж) және Зои Ванамейкер Ариадне Оливер рөлінде соңғы рет, алтыншы рет пайда болды. Бұл сериалдың түсіріліміндегі соңғы эпизод болды (бірақ эфирге шыққан соңғы эпизод емес), өндіріс 2013 жылдың маусым айында аяқталды. Телефильм негізінен Агата Кристинің Гринвей-Эстейт үйінде түсірілді, ол роман үшін және оның өзінің ескі қайық үйімен бірге пайдаланды. Адаптация романға көбінесе адал, бірақ кейбір айырмашылықтар бар. Оқиға орны 1950 жылдардың басынан 1930 жылдардың соңына көшірілді; сәйкесінше, романдағы соғыстан қашқан Джеймс Фоллиат мұнда Миссис Фоллиаттың Оңтүстік Африкаға жіберген, әйелдерге құмар жігіт болып келеді, ол авиациялық апатта қайтыс болғанын жалғандап, Сэр Джордж Стаббс ретінде Нассеге оралады. Миссис Мастертон капитан Уорбертонның әйелі Миссис Уорбертонға айналады; Марленнің қарындасы Мэрилин Герти есімді үлкен әпкесі болады, бірақ романдағы Мэрилиннің рөлін орындайды; Джордж-офицер, Мисс Лемон, тасбақа суреті салынған көйлек киген адам және Марленнің ата-анасы кейіпкерлері алынып тасталды. Адаптация оқиғаның соңын сәл өзгертті, романда айтылмаған Фоллиаттардың тағдырын ашады. Полиция ақымақтық негізін қазып жатқанда, Пуаро Миссис Фоллиатқа шындықты айтады; содан кейін Миссис Фоллиат үйге кіріп, ұлына ескерту жасайды. Екі атыс естіледі, Пуаро бұл өзіне-өзі қол жұмсауды мойындайды және эпизодтың соңғы сөзімен мақұлдайды: "Бон".
Компьютерлік ойын
2009 жылдың 15 қазанында мен Dead Man's Folly романына негізделген, жүктеліп алуға болатын жасырын нысандар ойынын шығардым (сыртқы сілтемелерді қараңыз). Бұл Агата Кристи романдары бойынша Oberon Games жасаған жасырын нысандар ойындарының үшінші ойыны, алғашқы екеуі «Нилдегі өлім» және «Энд-Хаус қаупі» романдары негізінде жасалған. Серияның төртінші ойыны «Паддингтоннан 4:50» романына негізделген.