Кіріспе

Британдық экономист және Нобель сыйлығының лауреаты (1910–2013)

Рональд Гарри Коуз (29 желтоқсан 1910 – 2 қыркүйек 2013) – британдық экономист және автор. Коуз Лондон экономика мектебінде білім алған, ол 1951 жылға дейін факультет мүшесі болды. Ол Чикаго заң мектебінің Клифтон Р. Муссер экономика профессоры болды, ол 1964 жылы келді және өмірінің соңына дейін сол жерде қалды. 1991 жылы ол Экономика ғылымдары саласындағы Нобель сыйлығын алды. Коуз экономистер Адам Смит сияқты нақты әлемдегі байлықты құруды зерттеу керек деп есептеді, сондай-ақ: «Экономиканың жұмыс істеуіне әсер ететін қоғамның, тарихтың, мәдениеттің және саясаттың ықпалын ескермей, таңдаудың қатал ғылымына ұсыну – сала үшін өлімге алып келеді» деді. Оның пікірінше, экономикалық зерттеулер баға теориясына немесе теориялық нарықтарға емес, нақты нарықтарға баса назар аударуы керек. Коуз ең белгілі екі мақаласымен танымал: «Фирманың табиғаты» (1937), онда фирмалардың табиғаты мен шектерін түсіндіру үшін транзакциялық шығындар ұғымы енгізілді; және «Әлеуметтік шығындар мәселесі» (1960), онда жақсы анықталған меншік құқығы транзакциялық шығындар болмаса, сыртқы факторлардың проблемаларын шеше алады (Коуз теоремасын қараңыз). Сонымен қатар, Коуздің транзакциялық шығындарға қатысты тәсілі қазіргі заманғы ұйымдық экономикада маңызды рөл атқарды, оны Оливер Э. Уильямсон қайта енгізді.

Өмірбаян

Рональд Гарри Коуз 1910 жылғы 29 желтоқсанда Лондонның қала маңындағы Уиллесден қаласында дүниеге келген. Оның әкесі Генри Джозеф Коуз (1884–1973) пошта кеңсесінің телеграфшысы болды, ал анасы Розали Элизабет Коуз (қызметтес аты – Джайлс; 1882–1972) некеге тұрмай тұрып солай жұмыс істеген. Бала кезінде Коуздың аяқтары нашар болғандықтан, оған аяқ темірлерін кию қажет болды. Осы мәселеге байланысты ол дене мүкімілеті шектеулі балаларға арналған мектепке барып оқыды. 12 жасында ол стипендия бойынша Килберн грамматикалық мектебіне түсті. Килбернде ол 1927–1929 жылдары Лондон университетінің аралық емтиханына сыртқы студент ретінде дайындалды. Содан кейін Коуз Лондон университетінде оқуын жалғастырып, Лондон экономика мектебінің ішкі студенті болып тіркелді, онда ол Арнольд Планттан дәріс алды. 1932 және 1934 жылдар аралығында Коуз Данди экономика және сауда мектебінде ассистент-оқытушы болып жұмыс істеді, кейін бұл мектеп Данди университетінің құрамына кірді. 1934–1935 жылдары Коуз Ливерпуль университетінде коммерция саласы бойынша ассистент-оқытушы болып жұмыс істеді, содан кейін 1951 жылға дейін Лондон экономика мектебінде қызметкер ретінде жұмыс істеді. Сол жылы ол Лондон университетінен экономика ғылымы бойынша докторлық диссертациясын қорғады. Одан кейін ол Буффало университетінде жұмыс істей бастады және 1950-ші жылдары АҚШ-қа көшіп келгеннен кейін британдық азаматтығын сақтап қалды. 1958 жылы ол Вирджиния университетіне ауысты. Коуз 1964 жылы Чикаго университетіне қоныстанды және Аарон Директормен бірге «Заң және экономика» журналының тең редакторы болды. Ол сонымен қатар Филадельфия қоғамының мүшесі де болды. 1991 жылы ол экономика саласындағы Нобель сыйлығын алды. 100 жасқа таяған шағында Коуз Қытай мен Вьетнам экономикасының өркендеуі туралы кітап жазып жатқан. Сұхбаттарының бірінде Коуз Коуз Қытай қоғамының мақсатын, экономикаға қатысты өз көзқарасын және қытай экономистерінің рөлін түсіндірді. Осының нәтижесінде 2012 жылы Нин Ванмен бірлесіп «Қытай қалай капиталистік елге айналды» атты кітабы жарық көрді. Коуз 2012 жылдың мамыр айында Буффало университетінің Экономика факультетінен құрметті докторлық диссертациясын алды. Коуз 1937 жылдың 7 тамызында Англияның Уиллесден қаласында Чикаго, Иллинойс штатының тұрғыны Мариан Рут Хартунгке үйленді. Коуз 2013 жылдың 2 қыркүйегінде Чикагода 102 жасында қайтыс болды. Олар екеуі Чикагодағы Грейсленд зиратында жерленген. Ол саяси спектрде жоғары бағаланды, Slate журналы оны «әлемдегі ең көрнекті экономистердің бірі» деп атады, ал Forbes журналы оны «Чикаго университетінің көптеген ұлы экономистерінің арасындағы ең ұлысы» деп сипаттады. The Washington Post газеті оның сегіз онжылдық еңбегін «қорытындылау мүмкін емес» деп атап, оның бес мақаласын оқуға ұсынды.

"Әлеуметтік шығындар проблемасы"

1959 жылы «Федералды коммуникациялар комиссиясы» мақаласын жариялағаннан кейін Коуз Чикаго университетінің профессорлық-оқытушылық құрамынан өз қорытындылары мен А.С. Пигумен қақтығысы туралы сын пікірлер алды. Коуздың сөзінше, «Менің айтқандарым Чикаго университетінің бірқатар экономистері Пигудің талдауына қайшы келеді деп ойлады, демек, олардың пікірінше, бұл қателік еді. Чикагода өткен жиналыста мен осы экономистерді өзімнің дұрыс екенімді және Пигудің талдауының кемшіліктері бар екенін көндіре алдым». Коуз 1960 жылы Чикагодағы семинарда бұл зерттеуін Джордж Стиглер мен Милтон Фридманды қоса алғанда, жиырма аға экономистке ұсынды. Ол әдетте күмәнді көзқараспен қараған аудиторияны бірте-бірте көндірді, бұл кейін Чикаго құқығы мен экономикасының қалыптасуындағы «парадигмалық өзгеріс» деп саналды. Коуз төрт жылдан кейін Чикаго университетінің профессорлық құрамына қосылды. 1960 жылы «Заң және экономика» журналында жарияланған, Коуздың Вирджиния университетінің экономика факультетінде жұмыс істеген кезіндегі «Әлеуметтік шығындар мәселесі» сыртқы факторлардың кінәсін анықтаудың қиын екенін көрсетті. Ол мысал ретінде көршісінің егістігіне шабуыл жасайтын малшының мысалын келтірді. Егер малшы малын ұстауға мәжбүр болса, ол зиян көреді, ал егер мал ұсталмаса, фермер зиян көреді. Коуз, транзакциялық шығындар болмаса, меншік құқығының бастапқыда берілуі фермер мен малшының экономикалық тиімді нәтижеге жетуіне ешқандай әсер етпейді деп мәлімдеді. Мысалы, малды қоршау үшін қоршау салудың құны егінге келтірілген зияннан кем болса, қоршау салынады. Меншік құқығының бастапқыда берілуі қоршауды кім салуын анықтайды. Егер фермер егінге зиян келтіргені үшін жауапкер болса, ол қоршаудың құнын төлейді (қоршаудың құны егінге келтірілген зияннан кем болған жағдайда). Меншік құқығын бөлу тиімділік мәселесі емес, негізінен табыс пен байлықты бөлуге қатысты әділеттілік мәселесі болып табылады. Транзакциялық шығындар жеткілікті болған жағдайда, бастапқы меншік құқығы әділеттілік пен тиімділік үшін маңызды. Экономикалық тиімділік тұрғысынан алғанда, меншік құқығы меншік иесі экономикалық тиімді әрекет жасағысы келетіндей етіп берілуі керек. Егер малды шектеу тиімді болмаса, малшыға құқық берілуі керек (сонда мал еркін жүріп-тұра алады), ал егер малды шектеу тиімді болса, малдың қозғалысын шектеу құқығы фермерге берілуі керек (сонда мал шектеледі). Бұл маңызды аргумент Стиглер атаған танымал Коуз теоремасының негізін құрайды. 1990 жылы Коуз «Әлеуметтік шығындар мәселесі» кеңінен қате түсінілген деп қорқыныш білдірді.

Заң және экономика

Экономист мамандығы бойынша оқыған болса да, Коуз өзінің мансабының көп бөлігін заң факультетінде жұмыс істеген. Ол заң және экономика саласының дамуының басты тұлғасы. Ол заң мен экономиканы екі бөліктен тұрады деп қарастырды, біріншісі – «экономистердің әдісі мен тұжырымдамаларын заң жүйесінің жұмысын талдау үшін пайдалану, көбінесе заңның экономикалық талдауы деп аталады»; ал екіншісі – «заң жүйесінің экономикалық жүйеге тигізетін әсерін зерттеу». Коуз Чикаго университетін заң және экономиканың интеллектуалдық орталығы деп санайтын. Ол Симонс лекциясын былай деп аяқтады:

«Чикагодағы заң және экономика тақырыбына арналған лекциямда назар шоғырландырғаным үшін, басқа жерде жасалған маңызды үлестерді, мысалы, Йельдегі Гидо Калабрезидің, Гарвардтағы Дональд Тернердің және басқалардың еңбектерін елемегенімді жақсы білемін. Бірақ заң және экономика пәнінің қалыптасуында Чикагоның өте маңызды рөл атқарғанын және университеттің осыған қор нанып айта алатынын жоққа шығаруға болмайды». Коуз өмірінің басында социализмге бейім болғанын мойындады. «Жас кезімде мен социалист едім. Бұл сенімге қарсы тұрғанымның алғашқы себебі 1931 жылы, B.Com. дипломдық емтихандарыма 5 ай қалғанда, Лондон экономика мектебінде (LSE) Арнольд Планттың семинарына қатысқаным болды. Ол мені Адам Смиттің көзге көрінбейтін қолымен және бәсекелестік жүйенің артықшылықтарымен таныстырды. Сондай-ақ, экономикалық саладағы мемлекеттік жоспарлар көбінесе дұрыс ойланбағанын және арнайы топтардың қалауын тудыру үшін енгізілетінін атап өтті. Мен Планттың көптеген ұстанымдарын қабылдадым, бірақ өзімді социалист деп санай бердім. Бұл сол кездегідей, қарама-қайшы ұстанымдарды ұстануды білдірді. Менімен жақын қарым-қатынаста болған, жақсы теоретик, студент жолдасым Абба Лернер де бәсекелестік жүйенің пайдалы екеніне сенді, бірақ социализмге меннен де көбірек жанданды. Гвидо Калабрези Коуздың «Фирманың табиғаты» еңбегінде транзакциялық шығындарға назар аударғанының себебі оның социалистік сенімдері болды деп жазды. Осы туралы ойланып, Коуз былай деп жазды: «Адамның идеялары қайдан пайда болатынын білу өте қиын, бірақ менің білуімше, ол дұрыс айтуы мүмкін». Коуз былай деп жалғастырды:

«Менің социалистік көңілім біртіндеп суытылып, 1935 жылы LSE-де қоғамдық коммуналдық қызметтер экономикасы курсына бекітілгеннен кейін бұл процесс күшейді. Мен британдық коммуналдық қызметтер туралы өте аз білетінімді анықтадым және су, газ, электр энергиясын жеткізу салалары, сондай-ақ почта және радио хабарларын тарату саласында бірқатар тарихи зерттеулер жүргіздім. Бұл зерттеулер маған қоғамдық коммуналдық қызметтер туралы көп нәрсе үйретті және осы салаларды мемлекеттік басқарудың кемшіліктерін, муниципалдық басқару болсын немесе ұлттандыру болсын, анық көрсетті. Бұл зерттеулер соғыс басталғанда тоқтап қалды, мен мемлекеттік қызметке кірдім, алдымен қысқа мерзімге Орман шаруашылығы комиссиясында, содан кейін ағаш өндірісіне жауапты, ал соғыстың қалған бөлігін Орталық Статистикалық Кеңседе, Соғыс кабинетінің кеңселерінің бірінде өткіздім. Соғыс кезіндегі тәжірибем менің көзқарасыма айтарлықтай әсер етпеді, бірақ еліміз өлім қаупіне ұшыраған кезде және Уинстон Черчилльдің басшылығына қарамастан, үкімет ведомстволары көбінесе өз мүдделерін қорғауға көбірек алаңдағанын байқамауға болмады».