Кіріспе

Ресей мен БҰҰ арасындағы қарым-қатынастар

Ресей Федерациясы 1991 жылы Кеңес Одағы тарағаннан кейін, БҰҰ-дағы Кеңес Одағының орнын, оның ішінде Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелігін иеленді. Кеңес Одағын 1945 жылы құрған елдердің бірі болғандықтан, мұрагерлікке КСРО-ның бұрынғы мүшелері қолдау көрсетті және БҰҰ мүшелері қарсылық білдірмеді. Ресей Кеңес Одағының экономикасының 75 пайызынан астамын, халқының көп бөлігін және жер аумағының 75 пайызын құрады. Сонымен қатар, Кеңес Одағының тарихы 1917 жылы Петроградта болған Қазан революциясымен Ресейде басталды. Егер бұрынғы кеңестік республикалардың арасында Қауіпсіздік Кеңесіндегі Кеңес Одағының орнын мұрагерлік етсе, Ресей логикалық таңдау болып көрінетін. Дегенмен, БҰҰ хартасының қатаң формулировкасы және мұрагерлік туралы ережелердің жоқтығына байланысты, кейбір халықаралық құқықтанушылар мұрагерліктің техникалық заңдылығына күмән келтірді.

Тарих

1945 жылы қабылданған БҰҰ Жарғысының V тарауының 23-бабында "Қауіпсіздік Кеңесі Біріккен Ұлттар Ұйымының он бес мүшесінен құралуы тиіс. Қытай Республикасы, Француз Республикасы, Кеңес Социалистік Республикалары Одағы, Ұлыбритания және Солтүстік Ирландияның Біріккен Корольдігі және Америка Құрама Штаттары Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелері болып табылады" делінген. 1991 жылдың соңында КСРО ыдырады. Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының он екі мүшесінің он бірі 1991 жылдың 21 желтоқсанында "Достастық мүшелері Ресейді БҰҰ-дағы КСРО-ның мүшелігін, оның ішінде Қауіпсіздік Кеңесіндегі тұрақты мүшелікті қабылдауға қолдайды" деген декларацияға қол қойды. Президент Михаил Горбачев отставкаға кеткен күнінен бір күн бұрын Кеңес елшісі Ю. Воронцов БҰҰ Бас хатшысы Хавьер Перес де Куэльарға Ресей КСРО Президенті Борис Ельциннің келесідей хатын жіберді:

Бас хатшы бұл өтінішті БҰҰ мүше елдері арасында таратты. Ешқандай қарсылық болмады және бірауыздан қолдау көрсетілді, нәтижесінде Ресей Федерациясы КСРО-ның орнын алды, ал Борис Ельцин 1992 жылдың 31 қаңтарындағы Қауіпсіздік Кеңесінің отырысында РФ орнына жеке отырды.

Заңдық

Мұрагерліктің заңдылығына халықаралық заңгер Йегуда Цви Блум күмән келтірді, ол "Кеңес Одағының өзі құлдырағандықтан, оның БҰҰ-ға мүшелігі автоматты түрде тоқтатылуы керек еді және Ресей басқа жаңа тәуелсіз республикалар сияқты (Беларусь мен Украинадан басқа) мүшелікке қабылдануы керек еді" деген пікір білдірді. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіндегі кеңестік (содан кейін ресейлік) мүшеліктің жойылуы БҰҰ үшін конституциялық дағдарыс тудыратын еді, соның салдарынан БҰҰ Бас хатшысы мен мүшелері қарсылық білдірмеген болуы мүмкін. Егер Ресейден басқа барлық елдер КСРО-дан бөлініп, КСРО-ның заңды тұлға ретінде жалғасуына мүмкіндік бергенде, бұл жағдайды болдырмауға болар еді. КСРО-дан Ресей Федерациясына ғана атауын өзгеруі Ресейдің КСРО-ның орнын басуына кедергі келтірмес еді. Заир өзінің атын Конго Демократиялық Республикасы деп өзгертті, бірақ БҰҰ-дағы орнын сақтап қалды. КСРО-ның үкімет жүйесіндегі өзгеріс те мұрагерлікке кедергі келтірмес еді; Мысыр және көптеген басқа елдер халықаралық ұйымдардағы өздерінің беделін жоғалтпай, монархиядан республикаға өтті. Алайда, Блум бұл жағдайлардың басты айырмашылығы – Кеңес Одағының заңды тұлға ретінде тоқтатылуында екенін айтады. Орындықты Ресейге беруді қолдаған 11 бұрынғы мүше ел "Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы құрылғанмен, Кеңес Социалистік Республикалар Одағының өмір сүруі тоқтатылды" деп мәлімдеді. Мемлекеттік мұрагерлік туралы ережелердің нақты айқындалмауы құқықтық жағдайды күңкірт етеді. Профессор үш себепті атап, мұрагерлік заңды деп қорытындылады: "Біріншіден, тарағаннан кейін Ресей географиялық және демографиялық тұрғыдан әлемдегі ең ірі мемлекеттердің бірі болып қала береді. Екіншіден, 1917 жылдан кейінгі Кеңес Ресейі, әсіресе 1922 жылдан кейінгі Кеңес Одағы, Ресей империясы тұсында болған мемлекеттің жалғасы ретінде қарастырылды. Бұл Ресейдің Кеңес Одағының жалғасы екенін көрсететін объективті факторлар. Үшінші себеп – мемлекеттің мінез-құлқы және үшінші мемлекеттердің оның жалғастығын мойындауы, бұл субъективті фактор болып табылады". Мемлекеттердің келісімшарттар бойынша мұрагерлік туралы Вена конвенциясы 1996 жылға дейін күшіне енбегендіктен, мұрагерлік мәселесіне қатысы болмады.

Шотландия мен Ирландияның тәуелсіздігіне қатысты прецедент

Кингс колледжінің профессоры Эндрю МакЛеод Ресей мысалы Ұлыбританияда болашақтағы тәуелсіздік процесі үшін прецедент болуы мүмкін дейді. Егер Шотландия, Солтүстік Ирландия немесе олардың екеуі де елден шығуды қаласа, бұл Одақ актілері мен Мұрагерлік актісін жояды, соның салдарынан Ұлыбритания мен Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігі құлап қалады. Одан кейін Англия Корольдігінің БҰҰ және Қауіпсіздік Кеңесіндегі мүшелігін сақтап қалуы қалай мүмкін болады деген сұрақ туындайды. Дегенмен, бұл көзқарас Парламент қабылдаған арнайы заңдармен қайшы келуі мүмкін, сондай-ақ 1706 жылғы Одақ шартынан бері британдық құқықтық жүйеге толыққанды енгенін ескермейді. Сондықтан Шотландияның тәуелсіздігі аталған шартты күштен шығарып, Ұлыбританияны таратуға әкелмейді, тек оның аумағын қысқартады – 1922 жылы Ирландияның тәуелсіздігінде болғандай.

Біріккен Ұлттар Ұйымына әсері

Бұл өту қазіргі әлемдік жағдайға қатысты 1945 жылғы бес тұрақты мүшеден тұратын Қауіпсіздік Кеңесі жүйесінің өзектілігі туралы пікірталасты күшейтті. Шетелдегі орыстар Ресейдің "бұрынғы Кеңес экономикасының жартысы ғана" екенін айтады; осылайша, бұл өту осы тұрақты орынды иеленуші ұйымда маңызды өзгеріс болды. Мохамед Сид Ахмед атап көрсеткендей, "Қауіпсіздік Кеңесінде вето құқығына ие бес державаның бірі түбірінен өзгерді. Кеңес Одағы Ресейге айналғанда, оның мәртебесі коммунистік лагердің алдында тұрған аса күшті мемлекеттен капиталистік әлемге енуге ұмтылған қоғамға өзгерді. Ресейдің Қауіпсіздік Кеңесіндегі тұрақты мүшелігі енді берілгендей қарастырылмайды. Ұзақ жылдар бойы халықаралық аренада үстемдік құрған жаһандық идеологиялық күрес аяқталды және жаңа шындықтарды жаңа жаһандық институттарға аудастыру қажет". Кеңес Одағының тарағаннан кейінгі жылдарда Қауіпсіздік Кеңесін реформалауға қатысты ұсыныстардың саны күрт өсті. 2005 жылы Кофи Аннанның "Үлкен бірлікте" атты баяндамасында тұрақты орын санын мүмкіндігінше жылдам арттыру бойынша келісімдерді аяқтау ұсынылды. Ветоны жою науқандары да қолдау тапты, бірақ олардың жақын арада қабылдануы күмәнді, себебі бұл Тұрақты Бестің келісімін қажет етеді. Global Policy Forum-ның құжаттарында Тұрақты Бестің қазіргі жүйені сақтау қажеттігін дәлелдейтін бірнеше мәлімдемелері бар. Мысалы, Ресей вето "тепе-тең және тұрақты шешімдер" үшін қажет дейді. Дегенмен, Ресей басқа тұрақты мүшелер сияқты, тікелей қатысы бар жанжалдарға қатысты мәселелерде вето құқығын пайдаланды. Бұл БҰҰ Хартасының 27 және 52-баптарын тікелей бұзады және БҰҰ жүйесінің тұтастай алғанда 1-бапта белгіленген мақсатына, сондай-ақ Қауіпсіздік Кеңесінің 24 және 25-баптарда көрсетілген мақсатына зиян келтіреді. Мысалы, Ресейдің Украинаға басып кіруінің бастапқы кезеңінде, 2022 жылдың 25 ақпанында Ресей Федерациясы басып кіруді айыптау және Украинаның егемендігін қайта бекіту мақсатындағы S/2022/155 қарар жобасына вето қойды, бұл Ресей Қауіпсіздік Кеңесінің төрағасы болған кезде Кеңестің аталған жағдайға қатысты қабілетін әлсіретті.

Ресейдің Украинаға басып кіруінің салдары

Украинаға Ресейдің толыққанды басып кіргенінен кейін Украинаның БҰҰ-дағы елшісі Сергей Кислица және АҚШ Конгресінің кейбір мүшелері Ресейді Біріккен Ұлттар Ұйымы мен оның органдарынан шеттетуді және вето құқығын жоюды талап етті, бұл Ұйым Жарғысының 6-бабын бұзу болар еді. Мұндай қадам үшін БҰҰ Жарғысының 23-бабына түзету енгізу қажет, ол Ресейді Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшесі қылып тіркеуден алып тастауды білдіреді. Мұндай қадамның заңдылығы күмәнді. Басып кіру БҰҰ Бас Ассамблеясын 2 наурыз 2022 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясының он бірінші төтенше сессиясын өткізуге мәжбүр етті, ол Ресейдің Украинаға жасаған басып кіруін айыптайтын, ресейлік күштерді толықтай шығаруды және Донецк пен Луганск халық республикаларын мойындау туралы шешімін кері қайтаруды талап ететін қарар қабылдады. БҰҰ Бас Ассамблеясының 2 наурыз 2022 жылғы қарарының оныншы тармағы Беларусьтің Украинаға қарсы күш қолданудың заңсыз әрекеттеріне қатысқандығын растады. Қарарды 96 ел демеушілік етті, оған 141 дауыс қолдады, 5 қарсы дауыс берді және 35 ел дауыс беруден бас тартты.