Кіріспе

1945 жылғы Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылтай шарты

Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысы (БҰҰ) – Біріккен Ұлттар Ұйымының негізгі құрылтай шарты. Ол БҰҰ жүйесінің мақсаттарын, басқару құрылымын және жалпы аясын, соның ішінде оның алты негізгі органы – Хатшылықты, Бас Ассамблеяны, Қауіпсіздік Кеңесін, Экономикалық және әлеуметтік кеңесті, Халықаралық сотты және Қамқоршылық кеңесін белгілейді. БҰҰ Жарғысы БҰҰ мен оның мүше мемлекеттеріне халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікті сақтауға, халықаралық құқықты ұстануға, азаматтары үшін «өмір сүру деңгейін көтеруге», «экономикалық, әлеуметтік, денсаулық сақтау және осымен байланысты мәселелерді» шешуге, сондай-ақ «жарыс, жыныс, тіл немесе дінге қарамастан, барлық адамның құқықтары мен негізгі бостандықтарына жалпы құрмет көрсетуді және оларды сақтауды» ілгерілетуді міндеттейді. Жарғы және құрылтай шарты ретінде оның ережелері мен міндеттемелері барлық мүшелер үшін міндетті және басқа шарттардың ережелерінен жоғары тұрады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақтастар – ресми түрде Біріккен Ұлттар деп аталған – соғыстан кейінгі жаңа халықаралық ұйым құруға келісті. Ол АҚШ-тың Сан-Франциско қаласында 51 бастапқы мүше елдің 50-сі қол қойды. Жарғы Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің бесін тұрақты мүшесі – Қытай, Франция, Кеңес Одағы, Ұлыбритания және АҚШ, сондай-ақ көптеген басқа қол қойған мемлекеттер ратификациялағаннан кейін 1945 жылдың 24 қазанында күшіне енді. Бұл Біріккен Ұлттар Ұйымының ресми құрылған күні болып саналады, ал келесі қаңтарда Лондонда барлық 51 бастапқы мүшеге өкілдік еткен Бас Ассамблеяның бірінші сессиясы ашылды. Бас Ассамблея 1947 жылы 24 қазанды Біріккен Ұлттар Ұйымы күні деп ресми түрде таныды және 1971 жылы оны ресми халықаралық мереке деп жариялады. Қазіргі таңда 193 мемлекет осы Жарғыны ратификациялаған.

Қорытынды

Хартия преамбуладан және 19 тарауға бөлінген 111 баптан тұрады. Декларацияда "барлық адам экономикалық және әлеуметтік қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін" "ерікті халықтардың ықпалдасуы" қажеттігі айтылды. Шамамен екі айдан кейін АҚШ және Ұлыбритания осы мақсаттарды кеңейте түсіндіретін бірлескен мәлімдеме жасады, ол Атлантикалық Хартия деп аталды. Онда халықтың еркіне қарсы аумақтық өзгерістерге жол бермеу, барлық халықтардың өзін-өзі анықтау құқығы, өзін-өзі басқару құқығын жоғалтқандарға оны қайтару, сауда кедергілерін азайту, әлем үшін жақсы экономикалық және әлеуметтік жағдайларды қамтамасыз ету үшін жаһандық ынтымақтастық, қорқыныштан және қажеттіліктен азат болу, теңіздерде еркін жүзу және күш қолданудан бас тарту, соның ішінде соғыстан кейін өзара қарусыздану талап етілді. Осы принциптердің көптегені БҰҰ Хартиясына әсер етті немесе оның құрамдас бөлігі болды. Келесі жылы, 1942 жылдың 1 қаңтарында, Осі державаларына қарсы соғыста болған отыз елдің өкілдері – Қытай, Кеңес Одағы, Ұлыбритания және АҚШ-тың "Үлкен Төрттігі" бастамасымен Біріккен Ұлттар Декларациясына қол қойды. Бұл Осіге қарсы одақты ресми түсіндірді және Атлантикалық Хартияның мақсаттары мен принциптерін қайта растады. Келесі күні тағы жиырма екі елдің өкілдері қол қойды. "Біріккен Ұлттар" термині соғыс барысында одақтастармен бірдей мағынаға ие болды және олардың ресми аты ретінде қарастырылды. Біріккен Ұлттар Декларациясы БҰҰ Хартиясының негізін құрады. Оған қосылған барлық елдер 1945 жылы Сан-Франциско конференциясына Хартияны талқылауға және дайындауға қатысуға шақырылды. Бұл жойылып бара жатқан Ұлттар Лигасының орнына жаңа халықаралық ұйым құрылатыны туралы алғашқы ресми хабарлама болды. Мәскеу декларацияларына сәйкес, 1944 жылдың 21 тамызынан 7 қазанына дейін АҚШ Біріккен Ұлттарға айналатын жоспарды жасау үшін Дамбартон-Окс конференциясын өткізді. Конференцияда БҰҰ Хартиясының көптеген ережелері, принциптері және шарттары ұсынылды, соның ішінде БҰҰ жүйесінің құрылымы, болашақ соғыстар мен қақтығыстарды болдырмау үшін "Қауіпсіздік Кеңесін" құру, сондай-ақ Бас Ассамблея, Халықаралық сот және Хатшылық сияқты ұйымның басқа да "органдарының" құрылуы талқыланды. Конференцияға қатысушылар Белоруссия Кеңес Социалистік Республикасы, Украина Кеңес Социалистік Республикасы, Аргентина және жақында азат етілген Данияны да шақырды. Конференцияға дейін өткен ең ірі халықаралық жиынға 850 делегат, кеңесшілер мен ұйымдастырушылармен бірге барлығы 3500 адам қатысты. Преамбула Хартияның ажырамас бөлігі болғанымен, мүше мемлекеттердің құқықтары мен міндеттерін белгілемейді. Оның мақсаты – ұйымның негізін қалаушылардың мақсаттарын көрсете отырып, Хартияның ережелерін түсіндіруге көмектесу.

III тарау: Органдар

Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблея, Қауіпсіздік Кеңесі, Экономикалық және әлеуметтік кеңес, Қамқоршылық Кеңесі, Халықаралық сот және Хатшылық сияқты негізгі органдары құрылған. Осы Хартияға сәйкес, қажет болған жағдайда қосалқы органдар да құрылуы мүмкін.

XV тарау: Хатшылық

Ол бас хатшыдан және ұйымға қажет басқа да қызметкерлерден құралады. Ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас Ассамблеясы, Қауіпсіздік Кеңесі, Экономикалық және әлеуметтік кеңес (ЭКОСОК) және қамқоршылық кеңесі сияқты басқа органдарына, сондай-ақ олардың ведомстволық органдарына қызметтер көрсетеді. Бас хатшы Қауіпсіздік Кеңесінің ұсынысы бойынша Бас Ассамблея тағайындайды. Хатшылықтың қызметкерлерін Бас хатшы Бас Ассамблея белгілеген қағидаларға сәйкес тағайындайды. Хатшылықтың орналасқан жері – БҰҰ штаб-пәтері, Нью-Йорк қаласы. Хатшылыққа Бағдад, Бангкок, Женева және Сантьягодағы аймақтық комиссиялардың хатшылықтары да кіреді.

XVIII тарау: Өзгерістер

Бас Ассамблея БҰҰ Жарғысын өзгертуге құқылы. Ассамблея мүшелерінің үштен екісінің дауысымен қабылданған түзетулерді Мүше мемлекеттердің үштен екісі, оның ішінде Қауіпсіздік Кеңесінің барлық тұрақты мүшелері бекітуі тиіс.

XIX тарау: Ратификациялау және қол қою

Шарт Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің бесін тұрақты мүшесі және қол қойған басқа мемлекеттердің көпшілігі ратификациялағаннан кейін күшіне енеді, сондай-ақ ратификациялаған үкіметтерге куәландырылған көшірмелерді ұсыну сияқты қатысты процедураларды белгілейді.