Кіріспе
Ауырсынудың кейбір түрлерін емдеу. Айна терапиясы (АТ) немесе айналық визуальды кері байланыс (АВК) – науқастың бір жағына екінші жағына қарағанда көбірек әсер ететін ауырсыну немесе қабілетсіздікке арналған емдеу. Оны Вилаянур С. Рамачандран ампутациядан кейін фантомдық аяқ-қол синдромы (ФАС) бар науқастарды емдеу үшін ойлап тапты. Рамачандран науқастың зардап шеккен аяғын "көзгелек қорапқа" салып, ортасына айнаны (науқастың сау аяғына қаратылып) орналастырып, екі толыққанды аяқтың визуальды (және психологиялық) иллюзиясын жасады. Содан кейін науқас сау аяғымен айнаға қарап, симфония дирижері сияқты немесе қол шапалақтағандағыдай "көзқарас симметриялы" қозғалыстар жасайды. Мақсаты – науқастың жоғалған аяғын қайта бақылай алатынын көзге елестетуі. Сарапшы сау аяқтың қозғалысын көріп тұрғандықтан, фантомдық аяқ та қозғалғандай көрінеді. Осы жасанды визуальды кері байланыстың көмегімен науқас фантомдық аяқты "қозғап", ықтимал ауырсыну тудыратын қалпынан босатуы мүмкін. Айна терапиясы фантомдық аяқ-қол синдромын емдеуден басталып, басқа да бір жақты ауырсынуларды немесе қабілетсіздіктерді емдеуге дейін кеңейді, мысалы, инсульттан кейінгі науқастардағы гемипарез және күрделі аймақтық ауырсыну синдромы бар науқастардағы аяқ-қол ауырсынуы.
Mirror therapy (MT) or mirror visual feedback (MVF) is a therapy for pain or disability that affects one side of the patient more than the other side. It was invented by Vilayanur S. Ramachandran to treat post amputation patients who had phantom limb pain (PLP). Ramachandran created a visual (and psychological) illusion of two intact limbs by putting the patient's affected limb into a "mirror box," with a mirror down the center (facing toward a patient's intact limb). The patient then looks into the mirror on the side with the good limb and makes "mirror symmetric" movements, as a symphony conductor might, or as a person does when they clap their hands. The goal is for the patient to imagine regaining control over a missing limb. Because the subject is seeing the reflected image of the good limb moving, it appears as if the phantom limb is also moving. Through the use of this artificial visual feedback, it becomes possible for the patient to "move" the phantom limb and to unclench it from potentially painful positions. Mirror therapy has expanded beyond its origin in treating phantom limb pain to the treatment of other kinds of one sided pain or disability, for instance, hemiparesis in post stroke patients and limb pain in patients with complex regional pain syndrome.
Ампутациядан кейінгі фантомды аяқ-қолдың ауырсынуы
Нақты аяқ-қол ампутацияға дейін парализденген жағдайда (мысалы, қолдың қозғалыс жүйкесінің зақымдануына байланысты), фантомдық аяқ-қолдарда паралич және ауырсыну туралы хабарлау жиілігінің жоғары екенін байқағаннан кейін, Рамачандран мен Роджерс Рамачандран ауырсынулы фантомдық аяқ-қолдардың "танылған парализі" гипотезасын ұсынды. Олардың гипотезасы бойынша, науқас парализденген аяқ-қолды қозғауға тырысқан сайын, көру және проприоцепция арқылы сенсорлық кері байланыс алады, ол аяқ-қолдың қозғалмағанын көрсетеді. Бұл кері байланыс Хеббиандық оқыту арқылы ми тізбегіне бекітіліп, аяқ-қол жоқ болғаннан кейін де ми аяқ-қолдың (және одан кейінгі фантомның) парализденгенін есте сақтайды. Рамачандран ампутациядан кейін аяқ-қолдың жоғалуынан зардап шеккен адамға жоғалған аяқ-қолды қозғауды елестетуге көмектесу арқылы ауырсынуды жеңілдету үшін айна қорабын жасады. Айна терапиясы қазір гемиплегия немесе церебральды паралич сияқты қозғалыс бұзылыстарын емдеуде де кеңінен қолданылады. Деконик және авторлар 2014 жылғы шолуда қозғалысты жақсарту және ауырсынуды жеңілдету механизмдерінің өзгеше болуы мүмкін екенін атап өтті. Деконик және авторлар, тек MVF-тің сенсомоторлық бақылауға тигізетін әсерін қарастырған, MVF моторлық желіге күшті әсер ете алатынын, әсіресе қимылдарды бақылауда когнитивтік қатысуды арттыру арқылы анықтады. MVF бойынша көптеген зерттеулер жүргізілгенімен, көптеген шолу мақалаларының авторлары көбінесе нашар әдістемеге, мысалы, үлкен сынама көлемінің болмауына немесе бақылау тобының жоқтығына шағымданады. Осы себепті 2016 жылғы бір шолу (сегіз зерттеуді қарастырған), фантомдық аяқ-қолдың ауырсынуын емдеудің бірінші қадамы ретінде MT-ны ұсынуға жеткілікті дәлелдер жоқ деген қорытындыға келді. 2018 жылғы шолу (2012 мен 2017 жылдар аралығында жүргізілген 115 жарияланымның ішіндегі 15 зерттеуге негізделген) айна терапиясы (MT) туралы көптеген есептердің сапасын сынап, "MT ПЛП-ны жеңілдетуде, күнделікті ауырсыну эпизодтарының қарқындылығы мен ұзақтығын азайтуда тиімді болып көрінеді. Бұл ПЛП-ны емдеудің тиімді, қарапайым және арзан тәсілі" деген қорытындыға келді. 2018 жылғы фантомдық аяқ-қолдың ауырсынуына қатысты әдебиеттерді шолу, рандомизацияланған бақыланатын сынақтарда айна терапиясы ауырсынуды азайтатынын көрсетті.
Инсульттан кейінгі гемипарез
Айна терапиясымен емдеу бастапқыда фантомдық аяқ-қол ауырсынына арналған ем ретінде қолданылғаннан кейін, бір жақты ауырсынуды және қозғалыс бақылауын жоғалтуды емдеуге дейін кеңейді, мысалы, гемипарезі бар инсультпен ауырған науқастарда. 1999 жылы Рамачандран мен Эрик Альтшулер айна техникасын ампутацияланғандардан бастап, әлсіреген аяқ-қолдары бар инсульт науқастарының бұлшық еттерін басқаруды жақсартуға дейін жетілдірді. 2016 жылы жарияланған мақаланың қорытындысында "Көзілдірме терапиясы (КТ) инсульттан кейінгі гемипарезде моторлық қалпына келтіруді жақсартудың құнды әдісі" деп тұжырымдалды. Инсульттан аман қалғандардың жоғарғы аяқ-қолдарын қалпына келтіру үшін айна терапиясын дәстүрлі оңалтумен салыстырған он бес зерттеудің 2017 жылғы шолуында айна терапиясы қалпына келтіруді ынталандыруда дәстүрлі оңалтудан (ДО) артық нәтиже берді. 2018 жылы гемиплегиялық инсульттан айыққан 1685 науқасты қамтитын шолуда айна терапиясы айқын түрде ауырсынуды жеңілдетіп, сонымен бірге моторлық функцияларды және күнделікті өмірдегі іс-әрекеттерді (КӨІ) жақсартқаны анықталды. 2019 жылғы шолу мақалына сәйкес, жүргізілген он жеті рандомизацияланған бақыланатын сынақтың он үшеуі КТ инсульттан кейінгі науқастардың аяқтары мен таяқтары үшін пайдалы екенін көрсетті. 2016 жылға дейін жүргізілген көптеген зерттеулерге қарамастан, инсульт кезінде айна терапиясының (КТ) негізгі нейрондық механизмдері әлі де толыққанды түсініксіз болып қала берді. Деконик және авторлар 2014 жылғы шолуда қозғалыс бақылауын жақсарту механизмі ауырсынуды жеңілдету механизмінен өзгеше болуы мүмкін екенін атап өтті.
Виртуалды шындық
2000 жылдардан бері зақымдалған мүшесін бақылауды қайта сезінудің көру иллюзиясын, айна терапиясы ұсынатын мүмкіндікті, виртуалды шындық немесе робототехника арқылы да қол жетімді етуге болады.