Кіріспе
Жапон тіліндегі «дала» немесе «қожалық» деген мағына беретін термин – Рюкю королі.
the King of Ryukyu
A shōen (荘園 or 庄園) was a field or manor in Japan. The Japanese term comes from the Tang dynasty Chinese term "莊園" (Mandarin: zhuāngyuán, Cantonese: zong1 jyun4). Shōen, from about the 8th to the late 15th century, describes any of the private, tax free, often autonomous estates or manors whose rise undermined the political and economic power of the emperor and contributed to the growth of powerful local clans. The estates developed from land tracts assigned to officially sanctioned Shintō shrines or Buddhist temples or granted by the emperor as gifts to the Imperial family, friends, or officials. As these estates grew, they became independent of the civil administrative system and contributed to the rise of a local military class. With the establishment of the Kamakura shogunate, or military dictatorship, in 1192, centrally appointed stewards weakened the power of these local landlords. The shōen system passed out of existence around the middle of the 15th century, when villages became self governing units, owing loyalty to a feudal lord (daimyō) who subdivided the area into fiefs and collected a fixed tax. After the decay of the ritsuryō system, a feudal system of manors developed. Landowners or nameholders commended shares of the revenue produced (called shiki) to more powerful leaders often at the court, in order to be exempted from taxes and to subvert the Chinese style "equal fields" system, whereby land was redistributed after certain periods of time. In the Kamakura period a hierarchy of nameholder, manor stewards (jitō), shugo (military provincial governor), and the shōgun in Kamakura had evolved. These shōen were completely free from interference from the government, which therefore had no say or control of what occurred within the shōens boundaries. By the end of the Heian period virtually all Japanese land had become shōen and continued to be through the Ōnin War until the Sengoku period.
Шоэн (荘園 немесе 庄園) – Жапониядағы дала немесе қожалық. Жапон тіліндегі бұл термин Тан әулетінің қытай тіліндегі "莊園" (мандарин: zhuāngyuán, кантон: zong1 jyun4) терминінен алынған. Шоэн, шамамен 8-ғасырдан 15-ғасырдың соңына дейін, императордың саяси және экономикалық билігін әлсіретіп, күшті жергілікті кландардың өсуіне ықпал еткен жеке, салықтан босатылған, көбінесе тәуелсіз иеліктер немесе қожалықтарды білдіреді. Бұл иеліктер ресми түрде бекітілген синто ғибадатханаларына немесе будда ғибадатханаларына берілген жерлерден немесе императордың императорлық отбасы, достары немесе шенеуніктерге сыйлық ретінде берген жерлерден пайда болды. Осы иеліктер өскен сайын, азаматтық әкімшілік жүйеден тәуелсіз болып, жергілікті әскери таптың қалыптасуына себепкер болды. 1192 жылы Камакура сёгунаты, яғни әскери диктатура орнағаннан кейін, орталықтан тағайындалған басқарушылар жергілікті жер иелерінің билігін әлсіретті. Шоэн жүйесі 15-ғасырдың ортасында жойылды, осы кезде ауылдар феодалдық иеге (даймё) адалдық білдіріп, өздерін-өздері басқару бірліктеріне айналып, аймақты феодалдық жерлерге бөліп, белгілі бір салық жинады. Ритсурё жүйесінің құлдырауынан кейін феодалдық қожалықтар жүйесі қалыптасты. Жер иелері немесе иеліктердің иелері өндірілген табыстың үлесін (шики деп аталады) көбінесе соттағы күшті басшыларға салықтан босату және қытай үлгісіндегі «тең жерлер» жүйесін бұзу үшін ұсынды, онда жер белгілі бір уақыттан кейін қайта бөлінетін еді. Камакура дәуірінде иелік иелері, қожалық басқарушылары (дзито), шуго (әскери провинциялық губернатор) және Камакурадағы сёгуннан құралған иерархия қалыптасты. Бұл шоэн иеліктері үкіметтің араласуынан толығымен босатылды, сондықтан шоэн шекарасында не болып жатқанын бақылауға немесе әсер етуге үкіметтің құқығы болмады. Хэйан дәуірінің соңында Жапонияның барлық жері шоэнге айналып, Онин соғысынан бастап Сенгоку дәуіріне дейін солай болып қала берді.
the King of Ryukyu
A shōen (荘園 or 庄園) was a field or manor in Japan. The Japanese term comes from the Tang dynasty Chinese term "莊園" (Mandarin: zhuāngyuán, Cantonese: zong1 jyun4). Shōen, from about the 8th to the late 15th century, describes any of the private, tax free, often autonomous estates or manors whose rise undermined the political and economic power of the emperor and contributed to the growth of powerful local clans. The estates developed from land tracts assigned to officially sanctioned Shintō shrines or Buddhist temples or granted by the emperor as gifts to the Imperial family, friends, or officials. As these estates grew, they became independent of the civil administrative system and contributed to the rise of a local military class. With the establishment of the Kamakura shogunate, or military dictatorship, in 1192, centrally appointed stewards weakened the power of these local landlords. The shōen system passed out of existence around the middle of the 15th century, when villages became self governing units, owing loyalty to a feudal lord (daimyō) who subdivided the area into fiefs and collected a fixed tax. After the decay of the ritsuryō system, a feudal system of manors developed. Landowners or nameholders commended shares of the revenue produced (called shiki) to more powerful leaders often at the court, in order to be exempted from taxes and to subvert the Chinese style "equal fields" system, whereby land was redistributed after certain periods of time. In the Kamakura period a hierarchy of nameholder, manor stewards (jitō), shugo (military provincial governor), and the shōgun in Kamakura had evolved. These shōen were completely free from interference from the government, which therefore had no say or control of what occurred within the shōens boundaries. By the end of the Heian period virtually all Japanese land had become shōen and continued to be through the Ōnin War until the Sengoku period.
Тарих
Шоэн 8-шы ғасырда пайда болып, 16-шы ғасырда жоғалып кетті. Оларды тарихи кезеңдерге бөлуге болады, және әр кезеңдегі шоэннің қалыптасу ерекшеліктері мен оның жерін өңдеушілермен арақатынасы әртүрлі болды. Шоэн дамуының екі негізгі кезеңі бар, бірақ іс жүзінде одан да ұсақтап жіктеулер кездеседі. Нара дәуірінің ортасында дамыған бірінші типті шоэн қазір шоки шоен (初期庄園, "алғашқы Шоэн") деп аталады. Хэйан дәуірінің ортасынан Сенгоку дәуіріне дейін жалғасқан екінші типтегі шоэн chūsei shōen (中世荘園, "ортағасырлық Шоэн") деп аталады. Аталған атаулар мен екеуінің арасындағы айырмашылық – қазіргі заманғы түсініктер екенін, олар тарихи тұста қолданылмаған және тарихи деректерде кездеспейтінін ескеру керек.
Ритсурио жүйесіне дейін
Шоэннің ең ертедегі түбірлері – татокоро немесе наритокоро (田庄); олар осы терминнің этимологиясының бірі саналады. Ритсурио жүйесіне немесе Тайка реформасына (645) дейін жерлер күшті гозоку (豪族) отбасылары немесе ықпалды буддалық храмдар арасында бөлісілді. Олар ауыл шаруашылығын басқару, қару-жарақпен қамтамасыз ету, көлік және сауда-саттық істерін жүргізу үшін осы жерлерге яке (宅) деп аталатын орындарды орналастырды. Ертедегі құжаттарда "яке" және "татокоро" терминдері осы әкімшілік орындарды білдіру үшін көбінесе бір-бірін алмастырып қолданылды, сондықтан "татокороның" "якеге" ұқсас функциялары болған деп есептеледі. Бірақ, көп ұзамай "татокоро" сөзінің мағынасы бастапқыда көрсетілген әкімшілік орындарды ғана емес, сонымен қатар олар басқарған өңделген жерлерді де білдіретін болды.
Нара дәуіріндегі жер саясаты
Нара дәуірінде орталық үкіметтің жаңа саясаты, бастапқыда жерді игеруді ынталандыру үшін жасалған, шōэннің дамуында маңызды рөл атқарды. Ритсурионың жер саясаты Хенден шūдзю сеи (班田収受制) деп аталды және қытайлық тең алқаптар жүйесіне (均田制) ұқсас болды, бірақ игерілген жерлерге қатысты айырмашылықтар болды. Егер сол кезде Жапонияда біреу бос жатқан жерді игерсе, ол жерден айырылып, оны өңдей алмайтын; ал егер біреу Қытайда жерді игерсе, ол жер заңмен белгіленген мөлшерден кіші болса, оны өңдей алатын. Сондықтан жерді игеруге және жаңа егістіктерді дамытуға ынталандыру болған жоқ, халық саны тұрақты түрде өсіп жатқанмен, аз ғана жер игерілді. Осылайша, егістік жердің жетіспеушілігі әлеуметтік және экономикалық проблемаға айналды. Бұл мәселені шешу үшін 723 жылы орталық үкімет санзе исшин хо (三世一身法) заңын қабылдады, ол жерді игеруді қолдады. Бұл заң адамға өзі игерген кез келген жерді өңдеуге және белгілі бір шарттар орындалса, ата-анасы немесе әже-шешесі игерген жерді пайдалануға рұқсат берді. Жиырма жыл өткен соң, 743 жылы орталық үкімет жерді игеруді ынталандыратын тағы бір заң шығарды, ол konden einen shizai hō (墾田永年私財法) деп аталды, және ол игерілген жерді мәңгілікке өңдеу құқығын қамтамасыз етті. Бұл заң бай адамдардың кең көлемде жерді игеруіне әкелді, ал бұл игеру шōэннің дамуына елеулі әсер етті.
Шоки-шоен
Ертедегі немесе шоки шоенді ортағасырлық шоеннен ерекшелейтін бір ерекшелік – олардың қалыптасу жолы. Көптеген шоки шоендер будда ғибадатханасы немесе орталық ақсүйек екі түрлі күріш алқабына иелік ету арқылы құрылды: ғибадатхананың немесе ақсүйектің меншігіне дейін бар болған алқаптар; және ғибадатхананың немесе ақсүйектің бұйрығымен қайта өңделген алқаптар. Жаңадан өңделген жерлерден негізінен тұратын шоендер шоки шоендер деп сипатталады, сондықтан шоки шоендерді кейде конденчи кей шоен (墾田地系荘園, "өңделген жерлер шоендері") деп атайды. Шоки шоендердің тағы бір ерекшелігі – күріш алқаптарын жыл сайын жалға беру жүйесі. Шоки шоендерде тұрақты тұрғындар болған жоқ, ал алқаптарда тұрақты егіншілер болмағандықтан, егіншілік құқығы шоенге жақын ауыл тұрғындарына бір жылдық шарт бойынша жалға берілді. Сондықтан, егіншілік және жаңа алқаптарды қайта өңдеу үшін тұрақты еңбек күшін қамтамасыз ету үшін, егіншіліктің көп бөлігін атқаратын шаруалардың көмегіне жүгіну қажет болды. Шоки шоеннің иесі көбінесе осы қажеттілікті қанағаттандыру үшін Дайджо кан, куни және кори жергілікті басқару жүйесін пайдаланды; шоки шоеннің иесі, әдетте, орталық үкімет тарапынан кокуши (国司, куни басшысы немесе лауазым иесі) ретінде тағайындалған, шаруалардың жергілікті басшысын гунджи (郡司, кори басшысы немесе лауазым иесі) етіп тағайындап, шоен үшін еңбек күшін тарту және басқаруды жүзеге асырды.
Каншофу-шо
Каншофу шо (官省符荘) – мемлекеттік рәсімдерде со (租, күріштің жалпы өнімінің үш пайызындай салық) төлеуден босатуға рұқсат берілген шоен. Рицурё жүйесінде қуатты синто және будда ғибадатханалары орталық үкіметтен күріш алуға құқылы болды. Әр ғибадатханаға белгілі бір жерлер бөлінді, ал күріш сол жерді өңдеген шаруалардан со ретінде алынды. 8-ғасырда кейбір шоендерде Дайджо кан (Daijō kan) жерлердің жартылай тұрақты меншігіне және сол жерлерде со төлеуден босатуға рұқсат берді, ал Халық істері министрлігі (民部省) минбушо фу (民部省符) немесе «құжат» деп аталатын құжат арқылы жер иесін рұқсат туралы хабардар етті. Кейіннен Дайджо канның ғибадатханаларға емес, қуатты ақсүйектерге берген рұқсаттары біртіндеп көбейді.
Кокумен-шо
Кокумен шо (国免荘) – бұл шоенге бемпо немесе бинхо (便補) жүйесіндегі салықтан немесе басқа да алым-салықтардан босатуға рұқсат етілгендік. Сол кезде куни шоен иелеріне орталық үкімет оның мәртебесіне қарай белгілеген жәрдемақыны төлеуге міндетті болды. Бемпо жүйесі көбінесе куни жәрдемақыны дайындай алмаған кезде қолданылатын құрал еді, себебі мемлекеттік жерлерді өңдейтін шаруалардан салық жинау тиімді болмады; куни шоен иелеріне жәрдемақы мөлшеріне сәйкес өлшемдегі жерлерден салық жинау құқығын берді. Бұл жерлер, әдетте, шоен иелерінің өтініші бойынша, шоен иелері шаруалардан кишинчи ретінде алған жерлерден таңдалып алынды, бұл салықтан нақты босатуды білдірді. Бұл жүйе орталық үкімет тарапынан мойындалмады және бемпо шарты, оны жасасқан кокушидің қызмет мерзімі біткен кезде жарамсыз болып есептелді. Алайда, көп жағдайда жаңа кокуши шоен иесінің шартыны жалғастыру туралы өтінішін қабылдамауға батыл болмады, өйткені бемпо төлемнің орнына қолданылған кезде төленбеген жинақталған борыштан қорқып, оны кешіктірді. Осының салдарынан, бұл жерлер орталық үкіметтен салық салудан босатылған аймақ ретінде бекітілді. 10 және 11 ғасырларда кокумен шо қарқынды дамыды, ал 1040 жылы орталық үкімет кокумен шоға немқұрайлы қарауды тоқтата алмады және, ақыры, куниге жаңадан салықтан босатуға рұқсат беруді тыйым салды. Бұл жарлық қазір «Чо:кю: шо:ен сейри рей» («Чо:кю: дәуіріндегі шо:енді жою туралы жарлық» - жапон тілінде) деп аталады.
Риндзидзояку-менджо-шоен
Риндзидзояку (臨時雑役) – Хэйан дәуірінің ортасынан соңына дейін үкімет тарапынан шаруаларға салық түрінде жүктелген түрлі жұмыстардың жалпы атауы, ал риндзидзояку менджо шоэн (臨時雑役免除荘園) – риндзидзоякудан босатуға рұқсат етілген шоэн. Риндзидзояку менджо шоэннің қалыптасуының екі негізгі жолы болды. Бірі – шоэн иелерінің кокушимен келісімдер жасау процесі: шоэн иелері риндзидзояку жұмыс күшінің бір бөлігін пайдалану құқығынан бас тартып, оның орнына белгілі бір аумақта тұратын шаруаларды риндзидзоякутан босатуға қол жеткізді. Екіншісі – бемпо жүйесі. Дегенмен, риндзидзоякутан қайта-қайта босату кейбір шоэн иелерінің кишинчисінің жетіспеушілігіне алып келді, олар риндзидзоякутан босатылмаған еді. Бемпо жүзеге асырылғанда, егер шоэн иесінің барлық кишинчисі риндзидзоякутан босатылса, онда шоэн иесіне белгілі бір мемлекеттік жерлердің жұмыс күшін пайдалану құқығы берілді. Бұл мемлекеттік жерлердің шоэн аумағына қосылуына әкелді, ал 11 ғасырда бұрынғы немесе басқа салықтардан босатылмаған егістік жерлеріне риндзидзоякутан қосымша босатуға тыйым салынды.
Муромачи дәуіріндегі шоэн
Онин соғысынан кейін, шоэннің күші жоғалып, жаңа даймиолар сарайдың билігін өз қолдарына алды. Бұл даймиолар шоэнды таратып немесе жойды, шаруаларды тікелей бақылауда ұстауды қалап, оларды қорғау үшін оларды жеке бағынышты еңбекшілерге айналдырды.