Кіріспе

Ирандық саясаткер және жоғары әскери шенеунік

Мохсен Резаи (محسن رضایی, 1 қыркүйек 1954 жылы Сабзевар Резаи Миргаед (سبزوار رضایی میرقائد) болып туған) – Иранның Ислами Иранның Қарсылық фронтына қатысты консервативті саясаткер. Ол 1997 жылдан 2021 жылға дейін Жетістіктерді саралау кеңесінің хатшысы, ал 2021 және 2023 жылдар аралығында Иранның экономикалық мәселелер жөніндегі вице-президенті болды. 1980 жылдан 1997 жылға дейін Резаи Ислами революциялық гвардиясының бас қолбасшысы болды. Иран революциясына дейін Резаи исламишіл партизандық тобы «Мансурун» мүшесі болды және революциядан кейін Ислами революция ұйымының моджахедтеріне қосылды. «Тұрақты үміткер» деп аталған Резаи 2009 жылғы сайлауда консервативті президенттік үміткер ретінде қатысып, жеңімпаз Махмуд Ахмадинежад және реформатор Мир Хосейн Мусавиден кейін 1,7 пайыз дауыспен үшінші орын алды. Ол 2013 жылғы президенттік сайлауда да үміткер болды және 3 884 412 дауыс жинады. Жеңімпаз Хасан Рухани, екінші орын алған Мохаммад Багер Ғалибаф және Саид Жалилиден кейін төртінші орынға ие болды. 2021 жылғы сайлауда Резаи бірінші турда жеңіске жеткен Ыбырай Раисиден кейін екінші орын алды, ол 3,4 миллион дауыс жинады, бұл 2013 жылғы көрсеткіштен сәл төмен болды.

Ерте өмір және білім

Резаи 1954 жылдың 9 қыркүйегінде Мәсжет Сүлеймен қаласында діндар бахтияри көшпелі отбасында дүниеге келді. Ол балалық шағы мен жасөспірімдік кезеңін Иранның оңтүстік-батысындағы мұнайға бай Масjed-Сүлейман (Ирсолейман) қаласында өткізді. Жақын достарымен бірге «Дін және ғылым қауымдастығын» құрды. 1969 жылы Ұлттық Иран Мұнай Компаниясының (NIOC) басқаратын мектебінде оқуға түскен кезде Резаи Ахваз қаласына көшіп барды. Оқу орнында ол шах режиміне қарсы саяси және мәдени күреске қатысты. Мектептің соңғы курсында Ахвазда Шахтың қауіпсіздік қызметі – САВАК оны тұтқындап, сұраққа алды. Ол 17 жасында 5 ай бойы жалғыз камерада отырды. Түрмеден босатылғаннан кейін де саяси белсенділігін тоқтатпады. 1974 жылы Резаи Тегеранға келіп, Иранның ғылым және технология университетінде машина жасау мамандығын оқыды. Ол бірден оқумен қатар жұмыс істеді. САВАК оның мүшесі болған партизандық топтарға қарсы күресті күшейтті. Сондықтан университетті тастауға мәжбүр болды. Ол жеті облыста Мансурун партизандарының филиалдарын ашты. Рухолла Хомейни елге оралғанда, Мансурун тобына революциялық көшбасшыны қорғау міндеті жүктелді. 1979 жылғы Ислам революциясынан кейін жеті қарулы мұсылман тобы бірігіп, жаңадан құрылған Ислам революциясын қорғау мақсатында Ислам революциясы моджахедтері ұйымын құрды. 1979 жылғы Ислам революциясына дейін Иранның ғылым және технология университетінде машина жасау мамандығын оқыған Резаи, Иран-Ирак соғысынан кейін экономика саласына ауысып, Тегеран университетінде білім алды және 2001 жылы 27 жасында докторлық диссертациясын қорғады. Ол барлық әскери лауазымдарынан зейнеткерлікке шыққанға дейін осы қызметте болды. Иран-Ирак соғысына белсенді қатысты. Оның жұмыстан босатылуының тағы бір себебі – АҚШ тарапынан туындаған қауіптің алдын алуға тиіс болған жауаптың болмауы. Ол Саясатты зерделеу Кеңесінің мүшесі болды, содан кейін 1997 жылдың тамызында оның хатшысы тағайындалды. 2009 жылдың 23 сәуірінде президент Ахмадинежадқа қарсы кандидатты іздеуге тырысқаннан кейін, 2009 жылғы президенттік сайлауға қатысатынын жариялады, бірақ жеңіліске ұшырады. 2016 жылдың 12 желтоқсанында Резаи 2017 жылғы сайлауда «президенттікке үміткер емес» екенін мәлімдеді. Алайда 2017 жылдың ақпан айында ол баспасөз құралдарына Ислам революциялық күштерінің халықтық фронты өтініш білдірсе, ол «осы мәселені қарастыратынын» айтты.

Көзқарастар

1988 жылы Резаи аятолла Хомейниге хат жолдады, онда Иран-Ирак соғысын жеңу мүмкін емес екенін айтты. 2009 жылғы Иран сайлауы алдында Резаи қарсылас кандидат Махмуд Ахмадинежадтың Холокостты сұраққа салуын Иранның халықаралық беделі үшін "тиімсіз" деп сынады. Резаи 2009 жылғы 2 тамызда "түрмедегілердің" сотталуы әділетсіз екенін мәлімдеді және ол хатшысы болып табылатын Маслихат кеңесі атынан үкіметті айыптайтын хат жариялады. 2019 жылдың қыркүйегінде Резаи Иранның АҚШ президенті Дональд Трампты қолға түсіріп, сотқа беруге үміттенетінін білдірді.

Дау

1986 жылы шілдеде Иран-Ирак соғысында қолданылатын стратегия бойынша Әли Сайед Ширази, құрлық әскерлерінің командирі, мен Резаи арасында қақтығыс пен келіспеушілік туды. Бұл бәсекелестік көпке белгілі болғанда, аятолла Хомейни 1986 жылғы 19 шілдеде өз резиденциясында олармен кездесіп, "бірлікке ұмтылуға" шақырды, сондай-ақ: "Сіздер Қарулы күштердің, Ұлттық гвардияның немесе Басидж күштерінің мүшелері ретінде ойлаудың орнына күш жұмсауыңыз керек. Егер араларыңызда дау-жанжал туса, біз осы уақытта ғана емес, сонымен қатар Құдай алдында да кінәлі болар едік" деді. 1992 жылы Буэнос-Айресте Израиль елшілігіне жасалған терактіден екі жыл өткен соң еврей мәдени орталығына шабуыл жасалды. 1998 жылы Резаидің ұлы Ахмад АҚШ-қа қашып өтіп, ресми органдарға Буэнос-Айрестегі Израиль елшілігіне жасалған шабуыл Тегеранда жоспарланғанын айтты. Ол АҚШ билігіне әкесімен бірге Ливанға барып, оқу процесін көргенін мәлімдеді. Мохсен Резаи 1994 жылғы АМИА терактісіне қатысы бар деген айыппен 2007 жылдың наурызынан бері Интерполдың іздеу тізімінде тұр. Резаи бұл айыптауларды жоққа шығарып, 2009 жылдың маусым айында "Бұл айыптаулар тотал өтірік" деді.

Сайлау тарихы

Жыл Сайлау Дауыстар % Ранг Ескертулер
2000 Парламент 539,796 18.41 36-шы Жартылай сәтсіздік
2005 Президент – Қайтарылды
2009 Президент 678,240 1.73 3-ші Жартылай сәтсіздік
2013 Президент 3,884,412 10.55 4-ші Жартылай сәтсіздік
2021 Президент 3,412,712 11.79 2-ші Жартылай сәтсіздік

Жеке өмір

1974 жылы Резаи үйленді. Оның бес баласы бар, екі ұлы мен үш қызы бар. Оның үлкен ұлы Ахмад 1998 жылы АҚШ-қа көшіп, саяси тығлым сұрады. Ол қонақ үй қызметкерімен өлтірілді деген хабар тарады, бірақ Дубай полициясы оның көп мөлшерде антидепрессанттар ішкеннен кейін қайтыс болғанын мәлімдеді. Оның інісі Омидвар 2008 жылдан бері Иран Парламентінің депутаты.