Кіріспе
Ибериядағы діни төзімділік кезеңі (Convivencia, "бірге өмір сүру") – испан филологы Америко Кастро ұсынған академиялық термин. Ол испан тарихының VIII ғасырдың басында мұсылман Омейядтардың Испанияны жаулап алуынан бастап 1492 жылы еврейлерді қуғынға салуға дейінгі кезеңін қамтиды. Бұл терминде әртүрлі морейлік Иберия мемлекеттерінде мұсылмандардың, христиандардың және яһудилердің салыстырмалы бейбітшілікте бірге өмір сүргені айтылады. Тарихты осы тұрғыдан қарағанда, бұл діни алуантүрлілік кезеңі кейінгі испан және португал тарихынан өзгешеленеді, себебі сол кезде қуғын-сүргін мен мәжбүрлі дін өзгертулер нәтижесінде католицизм Иберия түбегіндегі жалғыз дінге айналды. Дегенмен, кейбір ғалымдар осы мәдениеттер аралық үйлесім туралы көзқарасқа күмән келтіріп, оны миф деп санайды және "саяси тұрғыдан дұрыс" анахронизм деп мәлімдейді. "Оксфорд орта ғасырлар сөздігінде" былай делінген: "Сыншылар [Convivencia термині] көбінесе көп діндердің үйлесімділігі мен симбиозы туралы идеалистік көзқарасты бейнелейді деп айыптайды, ал оны қолдаушылар мұндай сипаттама олар түсінуге тырысатын күрделі қарым-қатынастарды бұрмалайды деп жауап береді".
Convivencia (kombiˈβenθja, "living together") is an academic term, proposed by the Spanish philologist Américo Castro, regarding the period of Spanish history from the Muslim Umayyad conquest of Hispania in the early eighth century until the expulsion of the Jews in 1492. It claims that in the different Moorish Iberian kingdoms, the Muslims, Christians and Jews lived in relative peace. According to this interpretation of history, this period of religious diversity differs from later Spanish and Portuguese history when—as a result of expulsions and forced conversions—Catholicism became the sole religion in the Iberian Peninsula. However, some voices have challenged the historicity of the above view of intercultural harmony, depicting it as a myth, and claiming that it is a "politically correct" anachronism. According to The Oxford Dictionary of the Middle Ages, "Critics charge that [the term 'convivencia'] too often describes an idealized view of multi faith harmony and symbiosis, while supporters retort that such a characterization is a distortion of the complex interactions they seek to understand."
Мәдени мағынасы
Convivencia көбінесе үш діни топ арасындағы мәдени идеялардың өзара әрекеттесуіне және діни төзімділік идеяларына сілтеме жасайды. Джеймс Кэрролл осы ұғымды қолданып, грек философиясының классикалық туындыларын Еуропаға әкелуде маңызды рөл атқарғанын көрсетеді, грек тілінен араб тіліне, содан кейін еврей және латын тілдеріне аударылған. Джеррилин Доддс бұл ұғымды сәулетте көрінетін кеңістіктік бағдардағы ерекшеліктерде көрсетеді, ол синагогалар мен мешіттердегі құрылыс стиліне негізделген. Convivencia-ның мысалы – 9-шы және 10-шы ғасырлардағы Аль-Андалустағы Андалусиядағы Кордова қаласы. Кордова – «әлем тарихындағы ең маңызды қалалардың бірі» болды. Онда «христиандар мен яһудилер патша сарайына және қаланың интеллектуалдық өміріне қатысты». Йель университетінің гуманитарлық ғылымдар профессоры Мария Роза Менокал Кордова кітапханаларын «жалпы әлеуметтік (тек ғылыми емес) әл-ауқаттың маңызды көрсеткіші ретінде сипаттайды, себебі олар материалдық және интеллектуалдық салалардың тоғысқан жері болды». USC-дегі Альтон Брукс дін профессоры Джеймс Л. Хефт Convivencia-ны үш діннің бір-бірінен қашықтық сақтамаған немесе қақтығысқа түспеген тарихтағы «сирек кезеңдердің» бірі деп сипаттайды. Көбінесе олардың бірге өмір сүрген тарихында олар «бір-бірі туралы білмеген» немесе «бір-біріне шабуыл жасаған».
Тарихи контекст
Иберия түбегіндегі ислам билігінің кезеңі VIII ғасырдың басында араб басқыншылары Иберия түбегін саяси бақылауға алып, оны Аль-Андалус деп атаған кезде басталды. 976 жылы Әл-Хакам II билеушісі қайтыс болғаннан кейін халифат ыдырап, алты ірі мемлекетке және көптеген кішірек мемлекеттерге бөлінді. Аль-Андалус XI-XII ғасырларда мұсылман басқыншылары мен реформаторлары – Альморавидтер мен Альмохадтар тарапынан қысқа мерзімге қайта біріктірілді. Христиан мемлекеттері оңтүстікке қарай кеңейіп, мұсылман территориясын жаулап алды, бұл тарихи Реконкиста ретінде белгілі, нәтижесінде Аль-Андалус 1231 жылдан 1492 жылға дейін Насрид әулеті билеген Оңтүстік Гранада әмірлігімен шектелді.
"Конвивенция" достығының соңы
Алмохад мұсылман династиясы христиандар мен яһудилерді дінін өзгертуге мәжбүр етті, сондай-ақ мұсылмандарды өздерінің түсіндірулеріне сәйкес сенімге көндірді. Дінін ауыстырудың немесе өлімнің орнына жер аударуды таңдағандардың арасында яһуди философы Маймонид болды. Реконкиста кезінде христиандық үстемдікке өткен мұсылмандар мен яһудилерге өз діндерін белгілі бір дәрежеде сақтауға рұқсат берілді. Бірақ бұл 1492 жылы Гранаданың құлауымен аяқталды. Осы оқиғадан бұрын, 1478 жылы испан инквизициясы құрылған еді. 1492 жылы Альгамбра жарлығымен католиктік дінге өтпеген яһудилер елден қуылды. Көптеген яһудилер Португалияға қоныстанды, бірақ 1497 жылы олар да сол жерден қуылды. 1499 жылы Гранададағы сәтсіз көтерілістен кейін, Гранада мен Кастилиядағы мұсылмандар дінін өзгертуге, өлімге кесілуге немесе елден қууға мәжбүр болды. Бұл Гранаданың 1492 жылы тапсырылғандағы діни бостандық келісімінің, көтеріліс салдарынан күшін жойған деп есептелген кезде болды. 1500-1502 жылдар аралығында Гранада мен Кастилиядағы барлық қалған мұсылмандар дінін өзгертті. 1525 жылы Арагондағы мұсылмандар да осылай мәжбүр болды. Дінін өзгерту арқылы мұсылман болған қауымдар морискилер деп аталды. Дегенмен, ескі христиандар оларды жасырын мұсылмандар деп күдіктенді, сондықтан 1609-1614 жылдар аралығында олардың 300 мыңдық халқы күштеп елден қуылды. Осы қуғын-сүргін мен дін өзгертулердің нәтижесінде Иберия түбегінде католик діні ғана мойындалған ресми дінге айналды. Анна Акасойдың шолу мақаласында айтқандай, Менокал "оның құлауына себеп болған тар көзқарасты күштер сырттан келді" дейді, олар Солтүстік Африка мұсылмандары Алморавидтер мен Алмохадтар, сондай-ақ солтүстік христиандар еді.
Талқылау
Ковивенция идеясының қолдаушылары мен қарсыластары Кастро алғаш ұсынған кезден бері бар. Хусейн Фэнси осы дебаттың екі жағындағы негізгі болжамдарды былай түйіндеді: "Конвивенция дебаттары көбінесе қабылданатындай, саяси идеологиялар немесе партиялық саясат туралы емес, Райан Шпичтің сөзімен айтқанда, "негізгі және шешілмеген әдістемелік және философиялық мәселелер туралы болды". Кастро философиялық интерпретивизмге сүйенсе, [Клаудио] Санчес Альборнос ғылыми позитивизмге сүйенді. Дэвид Ниренберг "convivencia" дәуірінің маңыздылығын сынға алып, оның "бейбіт өмір сүруден" мүлдем өзге екенін айтты. Оның зерттеулері "көсірушілік ортағасырлық Испанияда көпшілік пен азшылықтың бірге өмір сүруінің орталық және жүйелі екенін, тіпті осы зорлық-зомбылықтың өмір сүрудің өзіне негіз болғанын" көрсетеді. Convivencia тұжырымдамасын сынға тартқандар 850 жылдардағы Кордова шейіттерінің өлімін мысалға келтіреді. Принстон университетінің Таяу Шығыс зерттеулерінің профессоры Марк Коэн "Жарты ай мен крест астында" атты еңбегінде идеалистік дінаралық утопияны миф деп атады. Оның пікірінше, бұл миф 19 ғасырда Генрих Грац сияқты еврей тарихшылары христиан елдерінің еврейлерге қатысты әрекеттерін сынау мақсатымен таратылды. Бұл мифке Бэт Йор және басқалардың "еврей-араб тарихының жасқанақ көзқарасы" деп аталатын "қарсы миф" жауап берді. Коэн осы екі "мифтің" де түзелуін көздейді. Испандық ортағасырлық зерттеушінің айтуынша, convivencia ұғымы тарихи деректерде ешқандай қолдау таппайды [“el concepto de convivencia no tiene ninguna apoyatura histórica”]. Ол сондай-ақ Кордова халифаты кезінде еврей және христиан қауымдастықтары туралы мәліметтердің өте аз екенін, бұл convivencia идеясының үлкен ықпалына қарамастан, таң қалдыруы мүмкін [“quizá pueda resultar chocante teniendo en cuenta el enorme peso del tópico convivencial.”]. Манзаноның сөзіне қарағанда, Кастроның тұжырымдамасы "әл-Андалусқа қатысты нақты және жақсы құжатталған зерттеуге айналмады, мүмкін Кастро араб библиографиясында өз түсіндіруіне қосатын материалдарды таба алмағандықтан".
Ақпарат көздері және қосымша оқу
Ариэль, Яков: «Христиан-иудей қарым-қатынастарының алтын ғасыры болды ма?» Бостон колледжінде өткен конференциядағы баяндама, 2010 жылғы сәуір айы. Кэтлос, Брайан. Жеңімпаздар және жеңілгендер • Каталония мен Арагонның христиандары мен мұсылмандары, 1050–1300, 2004. Эсперанса Альфонсо, Ислам мәдениеті еврейлердің көзімен: әл-Андалус, Х-ХІІ ғасырлар; 2007, Фернандес Морера, Дарио: «Андалусиялық жұмақтың мифы»; Intercollegiate Review журналы, 2006 жылғы күз, 23–31 беттер. Манн, Вивиан Б., Глик, Томас Ф., Доддс және Джеррилин Денис, Convivencia: Орта ғасырлық Испаниядағы еврейлер, мұсылмандар және христиандар. G. Braziller, 1992. О’Шиа, Стивен. Иман теңізі: Орта ғасырлық Жерорта теңізі әлеміндегі ислам мен христиандық. Walker & Company, 2006. Пик, Люси. Қақтығыс және өзара әрекеттестік: Архиепископ Родриго және Орта ғасырлық Испанияның мұсылмандары мен еврейлері. Oxbow Books, 2004. Мария Роза Менокаль, «Дүние безендірілімі» • Орта ғасырлық Испанияда мұсылмандар, еврейлер және христиандар қалай төзімділік мәдениетін құрды, 2003. Бум, Аомар. Convivencia-ның іске асырылуы: Төзімділік қауымдастықтары және төзімділіктің бекітілуі. Religion Compass 6/3 (2012): 174–184, 10.1111/j.1749 8171.2012.00342. x