Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Испания мен Португалияның еврей диаспорасы
Jewish diaspora of Spain and Portugal
Сефард яһудилері (, ; ), сондай-ақ Сефард яһудилері немесе Сефардим деп те аталады, және сирек Иберия түбегі яһудилері, – Иберия түбегімен (Испания мен Португалия) байланысты еврей диаспорасы. Көптеген Иберия яһудилерінің жер аударылған отбасылары кейіннен сол яһуди қауымдастықтарына пана сұрап, ғасырлар бойы этникалық және мәдени интеграцияға ұшырады. Бұл әрекеттер ішкі және сыртқы көші-қонға, жаппай дін өзгертуге және өлім жазаларына әкелді. 15 ғасырдың соңында Сефард яһудилері Испаниядан қуылды және Солтүстік Африка, Батыс Азия, Оңтүстік және Оңтүстік-Шығыс Еуропаға тарады, бұрыннан бар еврей қауымдастықтарына жақын қоныстанды немесе Жібек жолы сияқты жаңа аймақтарда алғашқылардың бірі болды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Сефард яһудилері мен олардың ұрпақтарының ана тілдері испан, португал немесе каталон тілдерінің нұсқалары болды, бірақ олар басқа тілдерді де қабылдап, бейімдеді. Сефард қауымдастықтарының әртүрлі тілдерде сөйлеген испан тілінің тарихи формалары олардың Ибериядан кеткен уақытына және сол кезде Жаңа Христиандар немесе Яһудилер мәртебесіне байланысты болды. Яһуда испан тілі, сондай-ақ Ладино деп те аталады, – ежелгі испан тілінен туындаған роман тілі. Оны 1492 жылы Испаниядан қуылғаннан кейін Шығыс Жерорта теңізінде қоныстанған шығыс Сефард яһудилері қолданды. Хакетия (Алжирде «Тетуани Ладино» деп те аталады) – араб тілінің ықпалындағы Яһуда испан тілінің бір түрі, оны 1492 жылы испандықтар қуылғаннан кейін аймаққа қоныстанған Солтүстік Африканың Сефард яһудилері сөйледі. 2015 жылы, қуғыннан бес ғасырдан ассан соң, Испания мен Португалия Сефард яһудилеріне, егер олар осы елдердегі ата-бабаларының шыққан жерін дәлелдей алса, азаматтық алуға рұқсат беретін заңдарды қабылдады. Сефард яһудилерінің ұрпақтарына азаматтық ұсынған испан заңы 2019 жылы күшінен шықты, бірақ Испания үкіметі «COVID-19 пандемиясына байланысты» күтіліп жатқан құжаттарды тапсыру және Испаниядағы нотариус алдында кешіктірілген мәлімдемелерге қол қою үшін мерзімді ұзартты. Португалияда 2022 жылы азаматтық туралы заң жаңа Сефард өтініш берушілеріне қатысты өте қатаң талаптармен өзгертілді, бұл Португалияға жеке сапар тарихын растамайынша сәтті өтініштерді қабылдау мүмкіндігін тоқтатты, бұл бұрынғы тұрақты тұруға немесе мұрагерлік мүлікке немесе Португалиядағы бизнеске ие болуға тең.
Sephardic Jews (, ; ), also known as Sephardi Jews or Sephardim, and rarely as Iberian Peninsular Jews, are a Jewish diaspora population associated with the Iberian Peninsula (Spain and Portugal). Many Iberian Jewish exiled families also later sought refuge in those Jewish communities, resulting in ethnic and cultural integration with those communities over the span of many centuries. These actions resulted in a combination of internal and external migrations, mass conversions, and executions. By the late 15th century, Sephardic Jews had been largely expelled from Spain and scattered across North Africa, Western Asia, Southern and Southeastern Europe, either settling near existing Jewish communities or as the first in new frontiers, such as along the Silk Road. Historically, the vernacular languages of the Sephardic Jews and their descendants have been variants of either Spanish, Portuguese, or Catalan, though they have also adopted and adapted other languages. The historical forms of Spanish that differing Sephardic communities spoke communally were related to the date of their departure from Iberia and their status at that time as either New Christians or Jews. Judaeo Spanish, also called Ladino, is a Romance language derived from Old Spanish that was spoken by the eastern Sephardic Jews who settled in the Eastern Mediterranean after their expulsion from Spain in 1492; Haketia (also known as "Tetuani Ladino" in Algeria), an Arabic influenced variety of Judaeo Spanish, was spoken by North African Sephardic Jews who settled in the region after the 1492 Spanish expulsion. In 2015, more than five centuries after the expulsion, both Spain and Portugal enacted laws allowing Sephardic Jews who could prove their ancestral origins in those countries to apply for citizenship. The Spanish law that offered citizenship to descendants of Sephardic Jews expired in 2019, although subsequent extensions were granted by the Spanish government —due to the COVID 19 pandemic— in order to file pending documents and sign delayed declarations before a notary public in Spain. In the case of Portugal, the nationality law was modified in 2022 with very stringent requirements for new Sephardic applicants, effectively ending the possibility of successful applications without evidence of a personal travel history to Portugal —which is tantamount to prior permanent residence— or ownership of inherited property or concerns on Portuguese soil.
Этимология
Сефард атауы "испандық" немесе "испаниялық" мағынасын білдіреді, ол Киелі кітаптағы Сефарад жерінен шыққан. Киелі кітаптағы Сефарадтың орналасқан жері – Иберия түбегі, сол кезде финикиялық теңіз саудасының ең батыс шебі. Ибериядағы еврейлердің болуы, шамамен, Сүлеймен патша тұсында басталған деп саналады, оның салықтары Ибериядан жер аударылғандарға салынған. Иберияға еврейлердің алғаш рет келген мерзімі қазіргі таңда археологиялық зерттеулердің нысаны болып табылады, бірақ біздің заманымыздың I ғасырында еврей қауымдастықтарының құрылғанына куәліктер бар. Қазіргі еврей транслитерациясы пе әрпін (ортасында дагеш нүктесі жоқ) "ph" диграфы арқылы жазады, осылайша /f/ дыбысын – дауыссыз езу-ерін дыбысын көрсетеді. Басқа тілдерде және жазу жүйелерінде "Сефарди" сөзі көпше түрінде аударылуы мүмкін: lang es; Sefarditas;;;;;;;;;;;; Σεφαρδίτες, Сефардиттер;;; Иудаизм испан тілінде: Sefaradies / Sefaradim; және سفارديون, Safārdiyyūn.
The name Sephardi means "Spanish" or "Hispanic", derived from Sepharad , a Biblical location. The location of the Biblical Sepharad points to the Iberian peninsula, then the westernmost outpost of Phoenician maritime trade. Jewish presence in Iberia is believed to have started during the reign of King Solomon, whose excise imposed taxes on Iberian exiles. Although the first date of arrival of Jews in Iberia is the subject of ongoing archaeological research, there is evidence of established Jewish communities as early as the 1st century CE. Modern transliteration of Hebrew romanizes the consonant פ (pe without a dagesh dot placed in its center) as the digraph ph, in order to represent fe or the single phoneme /f/ , the English sound that is voiceless labiodental fricative. In other languages and scripts, "Sephardi" may be translated as plural ; lang es; Sefarditas; ; ; ; ; ; ; Σεφαρδίτες, Sephardites; ; Judaeo Spanish: Sefaradies/Sefaradim; and سفارديون, Safārdiyyūn.
Ұлтты таяз анықтау
Этностық тұрғыдан алғанда, сефард яһудиі – 15 ғасырдың соңында, Испаниядағы католик монархтарының бұйрығымен 1492 жылы Альгамбра жарлығы, ал Португалияда король Мануэль I-нің бұйрығымен 1496 жылы жарлық шығарылуға дейін Иберия түбегінде тұрған яһудилердің ұрпақтары. Иврит тілінде "Сефард Техорим" (ספרדים טהורים, сөзбе-сөз "Таза сефардтар") термині, кейбір жеке есімдермен дәстүрлі түрде қолданылатын "Самех Тет" әріптерінің (софо тов, "соңы жақсы болсын" немесе "син в'тин", "бал мен лай" деген мағынаны білдіретін) дұрыс түсінілмеуінен туындаған. Соңғы кезде бұл термин, "өз тегін Иберия/Испания халқына дейін жегізетін" нағыз сефардтарды, діни мағынадағы кең сефардтардан ажырату үшін кейбір орталарда қолданылып келеді. Бұл айырмашылық, сондай-ақ, 21 ғасырғы генетикалық зерттеулерде "Таза сефардтар" туралы мәліметтерге сілтеме жасауда да кездеседі, бұл бүгінгі күні сефардтардың кең классификациясына жататын басқа еврей қауымдастықтарынан ерекшеленеді. Этникалық сефард яһудилері Испаниядан қуылғаннан кейін Солтүстік Африка, Жерорта теңізінің және Батыс Азияның әртүрлі аймақтарында қоныстанды. Сефард қауымдастықтары Оңтүстік Америка мен Үндістанда да болған.
In the narrower ethnic definition, a Sephardi Jew is one descended from the Jews who lived in the Iberian Peninsula in the late 15th century, immediately prior to the issuance of the Alhambra Decree of 1492 by order of the Catholic Monarchs in Spain, and the decree of 1496 in Portugal by order of King Manuel I. In Hebrew, the term "Sephardim Tehorim" (ספרדים טהורים, literally "Pure Sephardim"), derived from a misunderstanding of the initials ס"ט "Samekh Tet" traditionally used with some proper names (which stand for sofo tov, "may his end be good" or "sin v'tin", "mire and mud" has in recent times been used in some quarters to distinguish Sephardim proper, "who trace their lineage back to the Iberian/Spanish population", from Sephardim in the broader religious sense. This distinction has also been made in reference to 21st century genetic findings in research on 'Pure Sephardim', in contrast to other communities of Jews today who are part of the broad classification of Sephardi. Ethnic Sephardic Jews have had a presence in North Africa and various parts of the Mediterranean and Western Asia due to their expulsion from Spain. There have also been Sephardic communities in South America and India.
Каталан тілі
Бастапқыда яһудилер Сефарад деп бүкіл Иберия жарты аралын емес, Аль-Андалусты атаған, және қазіргі еврей тілінде бұл термин Испанияны білдіреді. Бұл ұзаққа созылған түсініспеушілікке себеп болды, себебі дәстүрлі түрде бүкіл Иберия диаспорасы бір топқа біріктірілген. Алайда, тарихнамалық зерттеулер көрсеткендей, біртекті көрінетін бұл термин шындығында екі ерекше топты қамтиды: Кастилия тәжінің елдерінен шыққан, кастилия тілінде сөйлейтін сефардтар және Арагон тәжінен шыққан, еврей-каталон тілінде сөйлейтін Каталан / Каталандықтар.
Originally the Jews spoke of Sefarad referring to Al Andalus and not the entire peninsula, nor as it is understood today, in which the term Sefarad is used in modern Hebrew to refer to Spain. This has caused a long misunderstanding, since traditionally the entire Iberian Diaspora has been included in a single group. But the historiographical research reveals that that word, seen as homogeneous, was actually divided into distinct groups: the Sephardim, coming from the countries of the Castilian crown, Castilian language speakers, and the Katalanim / Katalaní, originally from the Crown of Aragon, Judeo Catalan speakers.
Кең діни анықтама
Қазіргі израильдік еврейлердегі сефарди ұғымы бұрынғыдан әлдеқайда кең, діни негізделген анықтама болып табылады және көбінесе этникалық факторларды ескермейді. Бұл кең ауқымды діни анықтаманың ең қарапайым түрінде сефарди – Сефарадтың әдет-ғұрыптары мен дәстүрлерін ұстанатын, этникалық тегіне қарамастан кез келген яһуди. Діни мақсаттар үшін және қазіргі Израильде «сефардим» термині көбінесе осы кең мағынада қолданылады. Бұл этникалық тұрғыдан сефарди емес, бірақ көбінесе Батыс Азия немесе Солтүстік Африкадан шыққан ашкенази емес яһудилерді қамтиды. Олар көбінесе сефардтық литургиялық стильді қолданатындықтан сефардилер ретінде жіктеледі, және бұл 21-ғасырда мизрахи яһудилерінің көпшілігін құрайды. «Сефарди» термині кең мағынада сефарди яһудилері өздерінің сидурларында (молитва кітабында) қолданатын нұсахты (иврит тілінде «литургиялық дәстүр») сипаттайды. Нұсах – литургиялық дәстүрдің дұғаларды таңдауы, дұғалардың реті, дұға мәтіні және дұғаларды орындауда қолданылатын әуендер жиынтығы. Сефардилер дәстүрлі түрде Минхаг Сефарад арқылы дұға етеді. «Нұсах Сефард» немесе «Нұсах Сфард» термині сефардилердің немесе тіпті кең мағынадағы сефардилердің оқитын литургиясына қатысты емес, керісінше көптеген хасидтер, олар ашкеназилердің арасынан шыққан, қолданатын Шығыс Еуропа литургиясына қатысты. Сонымен қатар, еврей дінінің Хайманот деп аталатын саласын ұстанатын эфиопиялық яһудилер Израильдің бұрыннан кең ауқымды Сефард Бас Раббинаттарының бақылауына енгізілді.
The modern Israeli Hebrew definition of Sephardi is a much broader, religious based, definition that generally excludes ethnic considerations. In its most basic form, this broad religious definition of a Sephardi refers to any Jew, of any ethnic background, who follows the customs and traditions of Sepharad. For religious purposes, and in modern Israel, "Sephardim" is most often used in this wider sense. It encompasses most non Ashkenazi Jews who are not ethnically Sephardi, but are in most instances of West Asian or North African origin. They are classified as Sephardi because they commonly use a Sephardic style of liturgy; this constitutes a majority of Mizrahi Jews in the 21st century. The term Sephardi in the broad sense, describes the nusach (Hebrew language, "liturgical tradition") used by Sephardi Jews in their Siddur (prayer book). A nusach is defined by a liturgical tradition's choice of prayers, order of prayers, text of prayers and melodies used in the singing of prayers. Sephardim traditionally pray using Minhag Sefarad. The term Nusach Sefard or Nusach Sfarad does not refer to the liturgy generally recited by Sephardim proper or even Sephardi in a broader sense, but rather to an alternative Eastern European liturgy used by many Hasidim, who are Ashkenazi. Additionally, Ethiopian Jews, whose branch of practiced Judaism is known as Haymanot, have been included under the oversight of Israel's already broad Sephardic Chief Rabbinate.
Шығыс сефардтар
Шығыс сефардтары – 1492 жылы немесе одан бұрын Испаниядан еврей болып қуылғандардың ұрпақтары. Сефардтардың бұл топшасы негізінен Осман империясының әртүрлі аймақтарында қоныстанды, оның ішінде Батыс Азияның Таяу Шығысындағы Анатолия, Левант және Мысыр; Оңтүстік-Шығыс Еуропада – Додеканез аралдарының бір бөлігі мен Балқан жарты аралы. Олар Осман империясы билеген Еуропа қалаларына, атап айтқанда, қазіргі Грекиядағы Салоникаға, қазіргі Түркияның Еуропалық бөлігіндегі Константинополь (қазір Стамбул) мен қазіргі Босния және Герцеговинадағы Сараевоға қоныстанды. Болгарияда да сефард яһудилері өмір сүрді, олар өз қауымдастығына бұрыннан бар романиот яһудилерін қабылдады. Олар сонымен қатар қазіргі Румынияның оңтүстігіндегі Валахияда да болды, онда бүгінге дейін жұмыс істейтін сефард синагогасы бар. Олардың дәстүрлі тілі – "жудезмо" ("яһуди тілі"). Бұл – яһуди испан тілі, кейде ладино деп те аталады, ол Иберияда сөйленген ортағасырлық испан және португал тілдерінен, сондай-ақ еврей тілінен және айналасындағы тілдерден, әсіресе түрік тілінен құралған. Бұл яһуди испан тілі көбінесе раши әрпімен жазылған. Таяу Шығысқа қатысты, сефардтардың бір бөлігі Осман империясының Батыс Азия аймақтарына шығысқа қарай жылжып, Дамаск пен Алепподағы араб тілінде сөйлейтін яһуди қауымдастықтарына, сондай-ақ Палестина мен Ирактың Бағдат қаласына қоныстанды. Мысыр техникалық тұрғыдан Солтүстік Африканың Осман аймағы болғанымен, Александрияға қоныс аударған яһудилер де осы топқа жатады, себебі Мысыр Осман билігіндегі басқа Батыс Азия провинцияларымен мәдени жақындыққа ие болды. Көбінесе Шығыс сефардтары бұрыннан бар яһудилерден жеке сефардтық діни және мәдени институттарын сақтаған жоқ. Керісінше, жергілікті яһудилер жаңадан келген сефардтардың діни ғұрыптарын қабылдады. Осман империясының Еуропалық аймақтарындағы және Палестинадағы Шығыс сефардтары өздерінің мәдениеті мен тілін сақтады, бірақ Батыс Азияның басқа бөліктеріндегілер өз тілінен бас тартып, жергілікті яһуди араб диалектісін қабылдады. Бұл соңғы құбылыс – бүгінгі күні сефард яһудилерінің кең және эклектикалық діни анықтамасына әкелген факторлардың бірі. Осылайша, Палестина, Ливан, Сирия және Мысырдағы яһуди қауымдастықтарының бір бөлігі испандық яһудилер болып табылады және олар толыққанды сефардтар саналады. Ирактағы яһуди қауымдастықтарының басым көпшілігі, сондай-ақ Иран, Шығыс Сирия, Йемен және Шығыс Түркиядағылардың барлығы бұрыннан бар жергілікті яһуди халқының ұрпақтары. Олар мәдени таралу арқылы сефардтық ғұрыптар мен дәстүрлерді қабылдады және оларды мизрахи яһудилері деп атайды. Оңтүстік Азияға қарай, Шығыс сефардтарының бір бөлігі дәмдеуіш сауда жолдарымен Оңтүстік Үндістанның Малабар жағалауына дейін жетіп, Кочиндегі яһуди қауымының арасында қоныстанды. Олардың мәдениеті мен әдет-ғұрыптары жергілікті яһудилерге сіңіп кетті. Сонымен қатар, португалдық Гоа колониясында португал текті яһудилер мен крипто-яһудилердің үлкен қауымы болды. Гоаның алғашқы архиепискобы Гаспар Хорхе де Леао Перейра осы қауымды жоюды немесе қуғындауды қалап, Үндістандағы сефард яһудилеріне қарсы Гоа инквизициясын бастауға шақырды. Соңғы жылдары, әсіресе 1948 жылдан кейін, Шығыс сефардтарының көпшілігі Израильге, ал қалғандары АҚШ пен Латын Америкасына көшіп кетті. Шығыс сефардтары әлі де жиі испандық тегін сақтайды, сондай-ақ 15 ғасырдағы Испаниядан шыққан араб немесе еврей тіліндегі сефардтық тегін (мысалы, Азулай, Абулафия, Абраванель) сақтайды, ол Испанияда конверсолар өздерінің испандық тегін қабылдағаннан кейін жоғалып кетті. Басқа Шығыс сефардтары да өздерінің испандық тегін қоныстанған аймақтардың тілдеріне аударды немесе оларды жергілікті тілге бейімдеу үшін өзгертті.
Eastern Sephardim comprise the descendants of the expellees from Spain who left as Jews in 1492 or earlier. This sub group of Sephardim settled mostly in various parts of the Ottoman Empire, which then included areas in West Asia's Near East such as Anatolia, the Levant and Egypt; in Southeastern Europe, some of the Dodecanese islands and the Balkans. They settled particularly in European cities ruled by the Ottoman Empire, including Salonica in present day Greece; Constantinople, which today is known as Istanbul on the European portion of modern Turkey; and Sarajevo, in what is today Bosnia and Herzegovina. Sephardic Jews also lived in Bulgaria, where they absorbed into their community the Romaniote Jews they found already living there. They had a presence as well in Walachia in what is today southern Romania, where there is still a functioning Sephardic Synagogue. Their traditional language is referred to as Judezmo ("Jewish [language]"). It is Judaeo Spanish, sometimes also known as Ladino, which consisted of the medieval Spanish and Portuguese they spoke in Iberia, with admixtures of Hebrew, and the languages around them, especially Turkish. This Judeo Spanish language was often written in Rashi script. Regarding the Middle East, some Sephardim went further east into the West Asian territories of the Ottoman Empire, settling among the long established Arabic speaking Jewish communities in Damascus and Aleppo in Syria, as well as in the Land of Israel, and as far as Baghdad in Iraq. Although technically Egypt was a North African Ottoman region, those Jews who settled in Alexandria are included in this group, due to Egypt's cultural proximity to the other West Asian provinces under Ottoman rule. For the most part, Eastern Sephardim did not maintain their own separate Sephardic religious and cultural institutions from pre existing Jews. Instead the local Jews came to adopt the liturgical customs of the recent Sephardic arrivals. Eastern Sephardim in European areas of the Ottoman Empire, as well as in Palestine, retained their culture and language, but those in the other parts of the West Asian portion gave up their language and adopted the local Judeo Arabic dialect. This latter phenomenon is just one of the factors which have today led to the broader and eclectic religious definition of Sephardi Jews. Thus, the Jewish communities in Palestine, Lebanon, Syria, and Egypt are partly of Spanish Jewish origin and they are counted as Sephardim proper. The great majority of the Jewish communities in Iraq, and all of those in Iran, Eastern Syria, Yemen, and Eastern Turkey, are descendants of pre existing indigenous Jewish populations. They adopted the Sephardic rites and traditions through cultural diffusion, and are properly termed Mizrahi Jews. Going even further into South Asia, a few of the Eastern Sephardim followed the spice trade routes as far as the Malabar coast of southern India, where they settled among the established Cochin Jewish community. Their culture and customs were absorbed by the local Jews. Additionally, there was a large community of Jews and crypto Jews of Portuguese origin in the Portuguese colony of Goa. Gaspar Jorge de Leão Pereira, the first archbishop of Goa, wanted to suppress or expel that community, calling for the initiation of the Goa Inquisition against the Sephardic Jews in India. In recent times, principally after 1948, most Eastern Sephardim have since relocated to Israel, and others to the US and Latin America. Eastern Sephardim still often carry common Spanish surnames, as well as other specifically Sephardic surnames from 15th century Spain with Arabic or Hebrew language origins (such as Azoulay, Abulafia, Abravanel) which have since disappeared from Spain when those that stayed behind as conversos adopted surnames that were solely Spanish in origin. Other Eastern Sephardim have since also translated their Hispanic surnames into the languages of the regions they settled in, or have modified them to make them sound more local.
Солтүстік Африка сефардтары
Солтүстік Африка сефардтары 1492 жылы Испаниядан қуылғандардың ұрпақтарынан тұрады, олар да сол жылы еврей ретінде елдерін тастап кеткен. Бұл тармақ Солтүстік Африкаға қоныстанды (Мысырдан басқа, жоғарыда Шығыс Сефардтары қарастырылған). Көбінесе Марокко мен Алжирде қоныстанған олар, Хакетия деп аталатын еврей испан тілінің бір түрінде сөйлеген. Көп жағдайда олар еврей-араб тілінде де сөйлеген. Олар Солтүстік Африкадағы араб тілінде сөйлейтін еврей қауымдастықтары бар аймақтарға қоныстанды және ақырында олармен бірігіп, сефардтық дәстүрлерге ғана негізделген жаңа қауымдастықтар құрды. Марокколық еврейлердің бір бөлігі Гибралтар еврейлерінің ядросын құру үшін Иберия түбегіне қайта көшіп кетті. 19 ғасырда қазіргі испан, француз және итальян тілдері біртіндеп Хакетия мен еврей-араб тілдерін Марокколық сефардтардың және басқа Солтүстік Африка сефардтарының ана тілі ретінде ығыстырып шығарды. Соңғы жылдары, араб және мұсылман елдерінен еврейлердің көшіп кетуімен, әсіресе 1948 жылы Израиль құрылғаннан кейін, Солтүстік Африка сефардтарының көп бөлігі Израильге (2015 жылы жалпы саны шамамен 1,400,000 адамды құрады), ал қалғандары Францияға (361,000) және АҚШ-қа (300,000), сондай-ақ басқа елдерге көшті. 2015 жылы Мароккода әлі де маңызды қауым сақталған (10,000 адам). 2021 жылы араб елдері арасында ең ірі еврей қауымы Мароккода (шамамен 2,000 еврей) және Тунисте (шамамен 1,000 адам) орналасқан. Солтүстік Африка сефардтары әлі де жиі испан тегін, сондай-ақ 15 ғасырлық Испаниядан шыққан, араб немесе еврей тіліндегі сефардтық тегін (мысалы, Азулай, Абулафия, Абраванел) алып жүреді, бұл тегтер Испанияда конверсостардың испан тегін қабылдауынан кейін жоғалып кеткен. Басқа Солтүстік Африка сефардтары да өздерінің испан тегін жергілікті тілдерге аударған немесе оларды жергілікті дыбысқа сәйкес өзгерткен.
North African Sephardim consists of the descendants of the expellees from Spain who also left as Jews in 1492. This branch settled in North Africa (except Egypt, see Eastern Sephardim above). Settling mostly in Morocco and Algeria, they spoke a variant of Judaeo Spanish known as Haketia. They also spoke Judeo Arabic in a majority of cases. They settled in the areas with already established Arabic speaking Jewish communities in North Africa and eventually merged with them to form new communities based solely on Sephardic customs. Several of the Moroccan Jews emigrated back to the Iberian Peninsula to form the core of the Gibraltar Jews. In the 19th century, modern Spanish, French and Italian gradually replaced Haketia and Judeo Arabic as the mother tongue among most Moroccan Sephardim and other North African Sephardim. In recent times, with the Jewish exodus from Arab and Muslim countries, principally after the creation of Israel in 1948, most North African Sephardim have relocated to Israel (total pop. est. 1,400,000 in 2015), and most others to France (361,000) and the US (300,000), as well as other countries. As of 2015 there was a significant community still in Morocco (10,000). In 2021, among Arab countries, the largest Jewish community now exists in Morocco with about 2,000 Jews and in Tunisia with about 1,000. North African Sephardim still also often carry common Spanish surnames, as well as other specifically Sephardic surnames from 15th century Spain with Arabic or Hebrew language origins (such as Azoulay, Abulafia, Abravanel) which have since disappeared from Spain when those that stayed behind as conversos adopted surnames that were solely Spanish in origin. Other North African Sephardim have since also translated their Hispanic surnames into local languages or have modified them to sound local.
Батыс сефардтар
Батыс сефардтар (сонымен қатар "испандық және португалдық яһудилер", "испандық яһудилер", "португалдық яһудилер" және "португал ұлтының яһудилері" деп әртүрлі аталады) – яһудилер қауымдастығы, олардың отбасылары бастапқыда Испания мен Португалияда жаңа христиандар ретінде қалды, яғни анусимдер немесе "мәжбүрлі түрде дін аударғандар". Батыс сефардтар Ескі әлем және Жаңа әлем тармақтарына бөлінеді. Генри Камен мен Жозеф Перестің есебі бойынша, Альгамбра жарлығы шығарылған кезде Испанияның барлық еврей халқының көп бөлігі – 350 000 еврейдің 300 000-ға жуығы Испанияда қалуды жөн көрді. Сонымен қатар, көптеген адамдар жарлықтан кейін Испанияға қайта оралды, католицизмге дін аударды, ал тәж оларға мүлкін сатылған бағамен қайтарып алуға кепілдік берді. Дегенмен, осы үлкен қауымға қарсы кемсітушілік сақталды, ал еврей дінін жасырын түрде сақтағандар Инквизиция тарапынан қатты қуғынға ұшырады. Мұндай қуғын-сүргіннің соңғы жағдайы 18 ғасырдың ортасында болды. Иберия түбегінен тысқары көші-қон Инквизиция тарапынан күшейтілген қуғын-сүргінмен бірге жүрді. Осы кемсітушілік пен қуғын-сүргіннің салдарынан марранолардың (дінін жасырын сақтаған дін аударғандар) бір бөлігі дінге төзімділік танытқан Ескі әлем елдеріне, мысалы Нидерланды, Бельгия, Франция, Италия, Германия және Англияға көшіп кетті. Бұл елдерде дін аударғандар яһуди дініне қайта оралып, яһуди қауымына қайта қосылды, кейде дін аудару, жер аудару немесе өлім жазасын талап ететін алғашқы жарлықтан кейін үшінші, тіпті төртінші ұрпаққа дейін созылды. Осылайша яһуди дініне қайта оралғандар Ескі әлемнің Батыс сефардтарын құрады. Осы сефардтық яһудилер қауымының ішінде философ Барух де Спиноза португалдық яһуди отбасында дүниеге келді. Ол өзінің діни және философиялық көзқарастары үшін осы қауымнан қуылды. Ал Жаңа әлемдегі Батыс сефардтар Америкаға көшіп барған миллиондаған ескі христиан испан және португалдықтармен бірге келген яһуди текті жаңа христиан дін аударғандардың ұрпақтары болып табылады. Нақтырақ айтқанда, Жаңа әлемдегі Батыс сефардтар – олардың дін аударған ата-бабалары Америкадағы ибериялық емес колониялардың біріне көшіп, онда олар яһуди дініне қайта орала алған Батыс сефардтары. Жаңа әлемдегі Батыс сефардтары Американың ибериялық колонияларына қоныс аударған, бірақ яһуди дініне орала алмаған дін аударғандардың ұрпақтарынан ерекшеленеді. Бұл Сефардтық Бней Анусимдер деп аталатын байланысты, бірақ ерекше топты құрайды (төмендегі бөлімді қараңыз). Испан және португалдық Инквизицияның Ибериялық Америка аумақтарында болуына байланысты, бастапқыда көптеген Ибериялық Америка елдерінде дін аударғандардың көшіп келуіне тыйым салынды. Осы себепті, Ибериялық Америка колонияларында тұратын дін аударғандардың өте аз бөлігі яһуди дініне қайта оралды. Жаңа әлемде яһуди дініне оралғандардың көпшілігі алдымен Нидерландыда пана тапқан немесе сол кездегі Жаңа Голландия (Голландиялық Бразилия деп те аталады) сияқты голландтық колонияларын мекендеген адамдар еді. Голландиялық Бразилия – португалдықтардың басқаруына өткенге дейін ширек ғасырдан кем уақыт бойы голландтықтар басқарған Бразилия колониясының солтүстік бөлігі. Голландиялық Бразилияда жақында ғана дінін аударған яһудилер Америкадағы басқа голландтық колонияларға, соның ішінде Кюрасаодағы туыстарына қосылып, сондай-ақ қазіргі Нью-Йорк қаласының Төменгі Манхэттеніне орналасты. Америкадағы ибериялық емес колониялардағы ең көне қауымдарды Батыс сефардтар құрды, олардың көпшілігі сол кезде голландтықтар басқарған Жаңа Амстердамға келді, ал олардың синагогалары "испандық және португалдық яһудилер" дәстүрінде салынды. Әсіресе АҚШ-та, қазіргі Нью-Йорк қаласында 1654 жылы құрылған Shearith Israel қауымы АҚШ-тағы ең көне яһуди қауымы болып табылады. Оның қазіргі ғимараты 1897 жылдан бері сақталған. Род-Айленд штатының Ньюпорт қаласындағы Jeshuat Israel қауымы 1658 жылы Батыс сефардтардың келгенінен кейін және 1677 жылы қазіргі Туро зираты деп аталатын қоғамдық зират сатып алынғанға дейін құрылды. АҚШ-тағы ең көне синагогалардың тізіміне де қараңыз. Көптеген Батыс сефардтардың (Ескі әлем немесе Жаңа әлем) ата-бабаларының Испаниядан алғашқы қашқаннан кейін Португалияда тұруы Батыс сефардтардың тегіндегі испан текті әдеттегі португалдық вариацияларын кездестіруге себеп болады, бірақ кейбіреулері әлі де испан текті. Батыс сефардтардың тамырымен байланысты белгілі тұлғалардың арасында Венесуэланың қазіргі президенті Николас Мадуро және АҚШ Жоғарғы Сотының бұрынғы судьясы Бенджамин Н. Кардозо бар. Екеуі де Португалиядан Нидерландыға, ал Мадуроның жағдайында Нидерландыдан Кюрасаоға, содан кейін Венесуэлаға көшіп келген Батыс сефардтардан шыққан.
Western Sephardim (also known more ambiguously as "Spanish and Portuguese Jews", "Spanish Jews", "Portuguese Jews" and "Jews of the Portuguese Nation") are the community of Jewish ex conversos whose families initially remained in Spain and Portugal as ostensible New Christians, that is, as Anusim or "forced [converts]". Western Sephardim are further sub divided into an Old World branch and a New World branch. Henry Kamen and Joseph Perez estimate that of the total Jewish origin population of Spain at the time of the issuance of the Alhambra Decree, those who chose to remain in Spain represented the majority, up to 300,000 of a total Jewish origin population of 350,000. Furthermore, a significant number returned to Spain in the years following the expulsion, on condition of converting to Catholicism, the Crown guaranteeing they could recover their property at the same price at which it was sold. Discrimination against this large community of conversos nevertheless remained, and those who secretly practiced the Jewish faith specifically suffered severe episodes of persecution by the Inquisition. The last such episode of persecution occurred in the mid 18th century. External migrations out of the Iberian peninsula coincided with these episodes of increased persecution by the Inquisition. As a result of this discrimination and persecution, a small number of marranos (conversos who secretly still practiced Judaism) later emigrated to more religiously tolerant Old World countries outside the Iberian cultural sphere, such as the Netherlands, Belgium, France, Italy, Germany and England. In these lands conversos reverted to Judaism, rejoining the Jewish community sometimes up to the third or even fourth generations after the initial decrees stipulating conversion, expulsion, or death. It is these returnees to Judaism that represent Old World Western Sephardim. Among this community of Sephardic Jews, the philosopher Baruch de Spinoza was born from a Portuguese Jewish family. He was also, famously, expelled from said community over his religious and philosophical views. New World Western Sephardim, on the other hand, are the descendants of those Jewish origin New Christian conversos who accompanied the millions of Old Christian Spaniards and Portuguese that emigrated to the Americas. More specifically, New World Western Sephardim are those Western Sephardim whose converso ancestors migrated to various of the non Iberian colonies in the Americas in whose jurisdictions they could return to Judaism. New World Western Sephardim are juxtaposed to yet another group of descendants of conversos who settled in the Iberian colonies of the Americas who could not revert to Judaism. These comprise the related but distinct group known as Sephardic Bnei Anusim (see the section below). Due to the presence of the Spanish and Portuguese Inquisition in the Iberian American territories, initially, converso immigration was barred throughout much of Ibero America. Because of this, very few converso immigrants in Iberian American colonies ever reverted to Judaism. Of those conversos in the New World who did return to Judaism, it was principally those who had come via an initial respite of refuge in the Netherlands and/or who were settling the New World Dutch colonies such as Curaçao and the area then known as New Holland (also called Dutch Brazil). Dutch Brazil was the northern portion of the colony of Brazil ruled by the Dutch for under a quarter of a century before it also fell to the Portuguese who ruled the remainder of Brazil. Jews who had only recently reverted in Dutch Brazil then again had to flee to other Dutch ruled colonies in the Americas, including joining brethren in Curaçao, but also migrating to New Amsterdam, in what is today Lower Manhattan in New York City. The oldest congregations in the non Iberian colonial possessions in the Americas were founded by Western Sephardim, many who arrived in the then Dutch ruled New Amsterdam, with their synagogues being in the tradition of "Spanish and Portuguese Jews". In the United States in particular, Congregation Shearith Israel, established in 1654, in what is now New York City, is the oldest Jewish congregation in the United States. Its present building dates from 1897. Congregation Jeshuat Israel in Newport, Rhode Island, is dated to sometime after the arrival of Western Sephardim there in 1658 and prior to the 1677 purchase of a communal cemetery, now known as Touro Cemetery. See also List of the oldest synagogues in the United States. The intermittent period of residence in Portugal (after the initial fleeing from Spain) for the ancestors of many Western Sephardim (whether Old World or New World) is a reason why the surnames of many Western Sephardim tend to be Portuguese variations of common Spanish surnames, though some are still Spanish. Among a few notable figures with roots in Western Sephardim are the current president of Venezuela, Nicolás Maduro, and former Associate Justice of the Supreme Court of the United States, Benjamin N. Cardozo. Both descend from Western Sephardim who left Portugal for the Netherlands, and in the case of Maduro, from the Netherlands to Curaçao, and ultimately Venezuela.
Сефардтық Бней Анусим
Сефардтық Бней Анусим 15 ғасырдағы сефард анусимдерінің қазіргі және көбінесе формалды христиан ұрпақтарынан тұрады. Испания және Португалия еврейлерінің ұрпақтары католик дініне күштеп немесе ықпал ету арқылы көшкен, олар Иберияда қалды немесе Американы Испания отарлау кезінде Латын Америкасының әртүрлі елдеріндегі Иберия отарлық иеліктеріне көшті. Тарихи себептер мен жағдайларға байланысты, Сефард Бней Анусим соңғы бес ғасыр бойына еврей дініне орала алмады, бірақ соңғы екі онжылдықта олардың саны көбірек таныла бастады. Жеке отбасыларда отбасылық дәстүр ретінде сақталған еврей әдеттері мен дәстүрлерінің әртүрлі деңгейлерін есептемегенде, Сефард Бней Анусим Испания, Португалия, Испан Америкасы және Бразилияның Ибериядан шыққан христиан халқының толық ассимиляцияланған кіші тобы болды. Дегенмен, соңғы 5-10 жылда "Бразилияда, Колумбияда, Коста-Рикада, Чилиде, Эквадорда, Мексикада, Пуэрто-Рикода, Венесуэлада, Доминикан Республикасында және Сефарадтың (Иберияның) өзінде [Сефард] Бней Анусимнің ұйымдастырылған топтары" құрылды, олардың кейбіреуі ресми түрде яһудизмге оралды, бұл Нео-Батыс Сефардтардың пайда болуына әкелді (төмендегі топты қараңыз). Израильдің еврей агенттігі Сефард Бней Анусим халқының саны миллиондағанға жетеді деп бағалайды. Олардың саны үш еврейлік интеграцияланған сефард ұрпақтарынан тұратын топтардың (Шығыс сефардтар, Солтүстік Африка сефардтар және бұрынғы конверсо Батыс сефардтар – Жаңа және Ескі әлемнің тармақтары) жиынтығынан бірнеше есе көп. Сан жағынан басым болғанымен, Сефард Бней Анусим – сефард ұрпақтарының ең аз танымал кіші тобы. Сефард Бней Анусим сонымен қатар бүкіл әлемдегі еврей халқынан екі есе көп, оның құрамында ашкеназдық еврейлер, мизрах еврейлері және басқа да кіші топтар бар. Анусимдер ("күштеп дін ауыстырғандар") – үшінші, төртінші немесе бесінші буынға дейін (иудейлік шешімдерге байланысты) конверсо болған және кейіннен яһудизмге оралған адамдардан өзгеше, Бней Анусим ("күштеп дін ауыстырғандардың ұлдары/қыздары/ұрпақтары") – Иберия түбегіндегі және Жаңа дүниедегі олардың филиалдарындағы Инквизициядан бері жасырын қалған анусимдердің кейінгі ұрпақтары. Кем дегенде, испаносферадағы (Иберияда, бірақ әсіресе Ибероамерикадағы олардың колонияларында) сефард анусимдердің кейбіреуі бастапқыда яһудизмге оралуға немесе жеке өмірде крипто-еврейлік тәжірибені сақтауға тырысты. Алайда, бұл ортада ұзақ мерзімді перспективада мүмкін болмады, себебі Иберия мен Ибероамерикадағы еврейшілденген конверсолар қудаланды, сотталды және айыпталып, өлім жазасына кесілуі мүмкін болды. Инквизицияның өзі тек 19 ғасырда ғана ресми түрде таратылды. Американы жаулап алу кезеңінде Испанияның колонияларына көшіп келген ибериялықтардың этникалық құрамының әртүрлілігін көрсететін тарихи құжаттар, жаулап алу мен қоныстануға белсенді қатысқан сефардтық текті жаңа христиандардың саны бұрынғы есептерден гөрі маңыздырақ екенін көрсетеді. Көптеген испан жаулап алушылары, әкімшілері және қоныстанушылары сефардтық текті екені расталды. Жақындағы ашылулар қазіргі заманғы ДНК дәлелдері мен Испанияда жаңадан табылған, жоғалған немесе жасырылған жазбалардың нәтижесінде болды, олар конверсияларға, некелерге, крещениелерге және сефардтық текті ибериялық иммигранттардың ата-аналары, әйелдері мен ата-бабаларының Инквизиция соттарына қатысты мәліметтерді қамтиды. Жалпы алғанда, қазіргі испандықтардың 20% және Латын Америкасының колониялық Иберия қоныстанушыларының 10% сефардтық текті болуы мүмкін, бірақ олардың қоныстануының аймақтық таралуы колониялар бойынша біркелкі емес еді. Осылайша, жаңа христиан сефардтық текті Иберия қоныстанушыларының саны көп аймақтарда жоқтан бастап басқа аймақтардағы Иберия қоныстанушыларының әр 3-тен (шамамен 30%) біреуіне дейін жетті. Латын Америкасының қазіргі халқы 590 миллионға жуық адамды құрайды, олардың көп бөлігі толық немесе ішінара Иберия текті (Жаңа әлемдікі испандықтар мен бразилиялықтар, олар криоллолар, метистер немесе мулаттар болсын), олардың 50 миллионына дейін сефардтық еврей тегіне ие болуы мүмкін. Иберияда Бней Анусим халқының белгілі және расталған қоныстары Португалиядағы Белмонтеде және Испаниядағы Палма-де-Майоркадағы Сюэттерде орналасқан. 2011 жылы раввин Ниссим Карелиц, жетекші раввин және Халахылық билік және Бней Брактағы Бейт Дин Цедек раввиндік сотының төрағасы, Израиль, Палма-де-Майоркадағы Бней Анусимнің барлық шюэттік қауымын еврей деп таныды. Бұл халықтың өзі шамамен 18 000-20 000 адамды құрады, бұл аралдың жалпы халқының шамамен 2% астам құрайды. Португалия королінің католицизмді қабылдауды міндеттеуі нәтижесінде көптеген адамдар португалиялық халыққа ассимиляцияланды. Сюэтардан басқа, Испанияда да осы жағдай орын алды. Олардың көптеген ұрпақтары Сюэта христиандығы деп белгілі синкретистік христиандық құлшылықты сақтайды. Сефард Бней Анусимтің барлығы дерлік 15 ғасырда сефардтар қолданған фамилияларды тасымалдайды. Алайда, осы фамилиялардың көп бөлігі сефардтық емес, көбінесе испандық немесе португалиялық текті, олар католик дініне ауысқан кезде еврей мұраларын жасыру үшін қасақана қабылдаған. Конверсия жаңа христиандарды католиктер ретінде Инквизицияның қудалауына ұшыратқандықтан, крипто-еврейлер ресми түрде христиандық есімдер мен тектік фамилияларын нотариалдық құжаттарда, үкіметтік қарым-қатынастарда және коммерциялық қызметте қолданып, ал еврейлік есімдерін және фамилияларын құпия сақтады. Нәтижесінде, Сефард Бней Анусимдің өте аз бөлігі сефардтық текті немесе тек Бней Анусим арасында табылмайтын фамилияларды тасымалдайды.
The Sephardic Bnei Anusim consists of the contemporary and largely nominal Christian descendants of assimilated 15th century Sephardic anusim. These descendants of Spanish and Portuguese Jews forced or coerced to convert to Catholicism remained, as conversos, in Iberia or moved to the Iberian colonial possessions across various Latin American countries during the Spanish colonization of the Americas. Due to historical reasons and circumstances, Sephardic Bnei Anusim had not been able to return to the Jewish faith over the last five centuries, although increasing numbers have begun emerging publicly in modern times, especially over the last two decades. Except for varying degrees of putatively rudimentary Jewish customs and traditions which had been retained as family traditions among individual families, Sephardic Bnei Anusim became a fully assimilated sub group within the Iberian descended Christian populations of Spain, Portugal, Hispanic America and Brazil. In the last 5 to 10 years, however, "organized groups of [Sephardic] Benei Anusim in Brazil, Colombia, Costa Rica, Chile, Ecuador, Mexico, Puerto Rico, Venezuela, Dominican Republic and in Sefarad [Iberia] itself" have now been established, some of whose members have formally reverted to Judaism, leading to the emergence of Neo Western Sephardim (see group below). The Jewish Agency for Israel estimates the Sephardic Bnei Anusim population to number in the millions. Their population size is several times larger than the three Jewish integrated Sephardi descendant sub groups combined, consisting of Eastern Sephardim, North African Sephardim, and the ex converso Western Sephardim (both New World and Old World branches). Although numerically superior, Sephardic Bnei Anusim is, however, the least prominent or known sub group of Sephardi descendants. Sephardic Bnei Anusim are also more than twice the size of the total world Jewish population as a whole, which itself also encompasses Ashkenazi Jews, Mizrahi Jews and various other smaller groups. Unlike the Anusim ("forced [converts]") who were the conversos up to the third, fourth or fifth generation (depending on the Jewish responsa) who later reverted to Judaism, the Bnei Anusim ("[later] sons/children/descendants [of the] forced [converts]") were the subsequent generations of descendants of the Anusim who remained hidden ever since the Inquisition in the Iberian Peninsula and its New World franchises. At least some Sephardic Anusim in the Hispanosphere (in Iberia, but especially in their colonies in Ibero America) had also initially tried to revert to Judaism, or at least maintain crypto Jewish practices in privacy. This, however, was not feasible long term in that environment, as Judaizing conversos in Iberia and Ibero America remained persecuted, prosecuted, and liable to conviction and execution. The Inquisition itself was only finally formally disbanded in the 19th century. Historical documentation shedding new light on the diversity in the ethnic composition of the Iberian immigrants to the Spanish colonies of the Americas during the conquest era suggests that the number of New Christians of Sephardi origin that actively participated in the conquest and settlement was more significant than previously estimated. A number of Spanish conquerors, administrators, settlers, have now been confirmed to have been of Sephardi origin. Recent revelations have only come about as a result of modern DNA evidence and newly discovered records in Spain, which had been either lost or hidden, relating to conversions, marriages, baptisms, and Inquisition trials of the parents, grandparents and great grandparents of the Sephardi origin Iberian immigrants. Overall, it is now estimated that up to 20% of modern day Spaniards and 10% of colonial Latin America's Iberian settlers may have been of Sephardic origin, although the regional distribution of their settlement was uneven throughout the colonies. Thus, Iberian settlers of New Christian Sephardi origin ranged anywhere from none in most areas to as high as 1 in every 3 (approx. 30%) Iberian settlers in other areas. With Latin America's current population standing at close to 590 million people, the bulk of which consists of persons of full or partial Iberian ancestry (both New World Hispanics and Brazilians, whether they're criollos, mestizos or mulattos), it is estimated that up to 50 million of these possess Sephardic Jewish ancestry to some degree. In Iberia, settlements of known and attested populations of Bnei Anusim include those in Belmonte, in Portugal, and the Xuetes of Palma de Mallorca, in Spain. In 2011 Rabbi Nissim Karelitz, a leading rabbi and Halachic authority and chairman of the Beit Din Tzedek rabbinical court in Bnei Brak, Israel, recognized the entire Xuete community of Bnei Anusim in Palma de Mallorca, as Jews. That population alone represented approximately 18,000 to 20,000 people, or just over 2% of the entire population of the island. The proclamation of the Jews' default acceptance of Catholicism by the Portuguese king actually resulted in a high percentage being assimilated into the Portuguese population. Besides the Xuetas, the same is true of Spain. Many of their descendants observe a syncretist form of Christian worship known as Xueta Christianity. Almost all Sephardic Bnei Anusim carry surnames which are known to have been used by Sephardim during the 15th century. However, almost all of these surnames are not specifically Sephardic per se, and most are in fact surnames of gentile Spanish or gentile Portuguese origin which only became common among Bnei Anusim because they deliberately adopted them during their conversions to Catholicism, in an attempt to obscure their Jewish heritage. Given that conversion made New Christians subject to Inquisitorial prosecution as Catholics, crypto Jews formally recorded Christian names and gentile surnames to be publicly used as their aliases in notarial documents, government relations and commercial activities, while keeping their given Hebrew names and Jewish surnames secret. As a result, very few Sephardic Bnei Anusim carry surnames that are specifically Sephardic in origin, or that are exclusively found among Bnei Anusim.
1492 жылға дейінгі
1492 жылға дейін испан және португал провинцияларының көпшілігінде үлкен еврей халқы болды. Сан жағынан ірі еврей халқына Лиссабон, Толедо, Кордоба, Севилья, Малага және Гранада сияқты қалалардағы еврей қауымдастықтары жатты. Дегенмен, бұл қалаларда еврейлер жалпы халықтың айтарлықтай аз бөлігін құрады. Бірнеше кішкентай қалаларда болса, еврейлер көпшілікті немесе басым бөлігін құрады, себебі аталған қалалар еврейлермен негізінен құрылған немесе мекенделген. Осындай қалалардың ішінде Оканья, Гвадалахара, Буитраго-дель-Лозоя, Лусена, Рибадавия, Херваш, Ллерена және Алмазан бар. Кастилияда Аранда-де-Дуэро, Авила, Альба-де-Тормес, Аревало, Бургос, Калахорра, Каррион-де-лос-Кондес, Куэльяр, Эррера-дель-Дюке, Леон, Медина-дель-Кампо, Оуренсе, Саламанка, Сеговия, Сория және Виллалон қалаларында ірі еврей қауымдастықтары немесе альжамалар болды. Арагонның Жирона, Барселона, Таррагона, Валенсия және Пальма (Майорка) шақыруларында маңызды еврей қауымдары болды, ал Жирона синагогасы Каталония еврейлерінің орталығы саналды. Испаниядан алғашқы еврейлер 1391 жылы болған қуғын-сүргіннен кейін қазіргі Алжирге қоныстанды.
Prior to 1492, substantial Jewish populations existed in most Spanish and Portuguese provinces. Among the larger Jewish populations in actual numbers were the Jewish communities in cities like Lisbon, Toledo, Córdoba, Seville, Málaga and Granada. In these cities, however, Jews constituted only substantial minorities of the overall population. In several smaller towns, however, Jews composed majorities or pluralities, as the towns were founded or inhabited principally by Jews. Among these towns were Ocaña, Guadalajara, Buitrago del Lozoya, Lucena, Ribadavia, Hervás, Llerena, and Almazán. In Castile, Aranda de Duero, Ávila, Alba de Tormes, Arévalo, Burgos, Calahorra, Carrión de los Condes, Cuéllar, Herrera del Duque, León, Medina del Campo, Ourense, Salamanca, Segovia, Soria, and Villalón were home to large Jewish communities or aljamas. Aragon had substantial Jewish communities in the Calls of Girona, Barcelona, Tarragona, Valencia and Palma (Majorca), with the Girona Synagogue serving as the centre of Catalonian Jewry
The first Jews to leave Spain settled in what is today Algeria after the various persecutions that took place in 1391.
1492 жылдан кейін
Альгамбра жарлығы (сонымен қатар, Шығарылу жарлығы деп те аталады) – 1492 жылдың 31 наурызында Испанияның католик монархтары (Кастилияның Изабелла I және Арагонның Фердинанд II) бірлесіп шығарған жарлық. Ол сол жылдың 31 шілдесіне дейін Кастилия және Арагон корольдіктерінен, сондай-ақ олардың аумақтары мен иеліктерінен дінін сақтайтын яһудилерді қуғынға салуға бұйрық берді. Басты мақсат – олардың Испаниядағы үлкен конверсо халқына тигізетін ықпалын жою және олардың яһуди дініне қайта оралмауын қамтамасыз ету болды. Испаниядағы яһудилердің жартысынан астамы 1391 жылы болған діни қуғын-сүргін мен погромдар салдарынан дінін өзгерткендіктен, бұл жарлық оларға қатысты емес және қуғынға түспеді. Қалғандарының көп бөлігі жарлықтың нәтижесінде қуғыннан қашуға тырысты. Альгамбра жарлығы мен бұрынғы жылдардағы қуғын-сүргін салдарынан 200 000-нан астам яһуди католицизмге көшті, ал 40 000-нан 100 000-ға дейін қуылды, ал қуғыннан кейінгі жылдары белгісіз саны Испанияға қайтып келді. Испаниядан кетуге шешім қабылдаған испан яһудилері Солтүстік Африканың Магриб деп аталатын аймағына тарады. Олар сол аймақтарда араб тілінде сөйлейтін мизрахи қауымдастықтарымен араласып, марокколық, алжирлік, тунис және ливиялық яһуди қауымдастықтарының ата-бабалары болды. Көптеген испан яһудилері Осман империясына қашып, оларға пана берілді. Осман империясының сұлтаны Баязид II Испаниядан яһудилердің қуылғаны туралы естіп, оларды Осман жеріне, негізінен Салоника (қазіргі Грекиядағы Салоники) және Смирна (қазіргі Түркиядағы Измир) қалаларына қауіпсіз жеткізу үшін Осман теңіз күштерін жіберді. Кейбір ғалымдар шииттер билігінде өмір сүрген жалғыз яһуди қауымы болған парсы яһудилері (ирандық яһудилер) сефард қауымынан (парсы яһудилері сефардтар емес) көбірек зардап шеккенін айтады. Осы яһудилердің көп бөлігі Осман империясының билігінде болған Балқанның басқа да аймақтарына, қазіргі Болгария, Сербия және Боснияға қоныстанды. Тарихшылар Испаниядан қуылған яһудилердің саны туралы әртүрлі пікір білдіреді. Дегенмен, минималист ғалымдар бұл санды 100 000-нан төмен деп санайды, ал басқалары 1492 жылы әлі христиан дінін қабылдамағандардың саны көп болғанын, мүмкін 40 000-нан 200 000-ға дейін жететінін айтады (дос Исаак Абарбанел 300 000 яһудиді Испаниядан алып шыққанын мәлімдеді). Оларды "Мегорашим" ("Шығарылғандар") деп атады, ал олар кездескен жергілікті яһудилерді "Тошавим" ("Тұрғындар") деп атады. Көптегендер Португалияға барып, қуғын-сүргіннен бірнеше жыл ғана тынығып қалды. Португалиядағы яһуди қауымы (сол кезде ел халқының шамамен 10%) патша жарлығымен, егер олар кетпесе, христиан деп жарияланды. Бұл сандар Испанияға қайтып келген яһудилердің көп санын қамтымайды, себебі олар пана берген елдерде дұшмандыққа тап болды, әсіресе Фес қаласында. Қайтып келгендердің жағдайы 1492 жылдың 10 қарашасындағы жарлықпен заңдастырылды, онда азаматтық және шіркеу билігі шомылдыру рәсімінің куәсі болуы керек екені, ал егер олар келгенге дейін шомылдырылған болса, шомылдыру туралы дәлелдер мен куәліктер қажет екені белгіленді. Сонымен қатар, қайтып келгендер барлық мүлікті сатылған бағамен бірдей бағамен қайтарып ала алатын болды. Қайтып келгендер туралы деректер 1499 жылға дейін сақталған. Ал 1493 жылдың 24 қазанындағы Корольдік кеңесінің шешімі осы "Жаңа христиандарды" торнадо сияқты қорлағандарға қатаң жазалар белгіледі. Араб елдерінен яһудилердің соңғы толқыны салдарынан Батыс Азия мен Солтүстік Африкадан көптеген сефард техорилері Израильге немесе Францияға көшіп барды, олар бүгінде яһуди қауымдастықтарының маңызды бөлігін құрайды. Сефард техорилерінің басқа да маңызды қауымдастықтары жақын арада Таяу Шығыстан Нью-Йорк қаласына, Аргентинаға, Коста-Рикаға, Мексикаға, Монреальге, Гибралтарға, Пуэрто-Рикоға және Доминикан Республикасына көшіп келді. Латын Америкасындағы кедейлік пен тұрақсыздық салдарынан сефард яһудилерінің тағы бір толқыны Америка Құрама Штаттарына, Канадаға, Испанияға және Еуропаның басқа елдеріне көшіп барған басқа латын америкалықтарға қосылды.
The Alhambra Decree (also known as the Edict of Expulsion) was an edict issued on 31 March 1492, by the joint Catholic Monarchs of Spain (Isabella I of Castile and Ferdinand II of Aragon) ordering the expulsion of practicing Jews from the Kingdoms of Castile and Aragon and its territories and possessions by 31 July, of that year. The primary purpose was to eliminate their influence on Spain's large converso population and ensure they did not revert to Judaism. Over half of Spain's Jews had converted as a result of the religious persecution and pogroms which occurred in 1391, and as such were not subject to the Decree or to expulsion. A further number of those remaining chose to avoid expulsion as a result of the edict. As a result of the Alhambra decree and persecution in prior years, over 200,000 Jews converted to Catholicism, and between 40,000 and 100,000 were expelled, an indeterminate number returning to Spain in the years following the expulsion. The Spanish Jews who chose to leave Spain instead of converting dispersed throughout the region of North Africa known as the Maghreb. In those regions, they often intermingled with the already existing Mizrahi Arabic speaking communities, becoming the ancestors of the Moroccan, Algerian, Tunisian, and Libyan Jewish communities. Many Spanish Jews fled to the Ottoman Empire where they had been given refuge. Sultan Bayezid II of the Ottoman Empire, learning about the expulsion of Jews from Spain, dispatched the Ottoman Navy to bring the Jews safely to Ottoman lands, mainly to the cities of Salonika (currently Thessaloniki, now in Greece) and Smyrna (now known in English as İzmir, currently in Turkey). Some believe that Persian Jewry (Iranian Jews), as the only community of Jews living under the Shiites, probably suffered more than any Sephardic community (Persian Jews are not Sephardic in descent). Many of these Jews also settled in other parts of the Balkans ruled by the Ottomans such as the areas that are now Bulgaria, Serbia, and Bosnia. Throughout history, scholars have given widely differing numbers of Jews expelled from Spain. However, the figure is likely preferred by minimalist scholars to be below the 100,000 Jews while others suggest larger numbers who had not yet converted to Christianity by 1492, possibly as low as 40,000 and as high as 200,000 (while Don Isaac Abarbanel stated he led 300,000 Jews out of Spain) dubbed "Megorashim" ("Expelled Ones", in contrast to the local Jews they met whom they called "Toshavim" "Citizens") in the Hebrew they had spoken. Many went to Portugal, gaining only a few years of respite from persecution. The Jewish community in Portugal (perhaps then some 10% of that country's population) were then declared Christians by Royal decree unless they left. Such figures exclude the significant number of Jews who returned to Spain due to the hostile reception they received in their countries of refuge, notably Fez. The situation of returnees was legalized with the Ordinance of 10 November 1492 which established that civil and church authorities should be witness to baptism and, in the case that they were baptized before arrival, proof and witnesses of baptism were required. Furthermore, all property could be recovered by returnees at the same price at which it was sold. Returnees are documented as late as 1499. On the other hand, the Provision of the Royal Council of 24 October 1493 set harsh sanctions for those who slandered these New Christians with insulting terms such as tornados. As a result of the more recent Jewish exodus from Arab lands, many of the Sephardim Tehorim from Western Asia and North Africa relocated to either Israel or France, where they form a significant portion of the Jewish communities today. Other significant communities of Sephardim Tehorim also migrated in more recent times from the Near East to New York City, Argentina, Costa Rica, Mexico, Montreal, Gibraltar, Puerto Rico, and Dominican Republic. Because of poverty and turmoil in Latin America, another wave of Sephardic Jews joined other Latin Americans who migrated to the United States, Canada, Spain, and other countries of Europe.
Сефардтардың Испанияда тұрақты болуы
Американдық генетика журналында жарияланған Барселона университеті мен Лестер университетіндегі, британдық Марк Джоблинг, Франсеск Калафелл және Елена Бош басқарган "Діни әртүрлілік және төзімсіздіктің генетикалық мұрасы: христиандардың, еврейлердің және мұсылмандардың аталық тегі" атты генетикалық зерттеуге сәйкес, генетикалық маркерлер испандықтардың шамамен 20 пайызында сефардтық еврейлерге тән маркерлер анықталды (Y хромосомасы бойынша тікелей еркек тегі, әйелдердегі митохондриялық ДНК үшін эквивалентті салмақ); Каталония тұрғындарының шамамен 6 пайызында осы маркерлер кездеседі. Бұл этникалық еврейлер мен испандықтар арасында тарихи некелер болғанын және еврейлердің бір бөлігі Испанияда қалғанын көрсетеді. Сондай-ақ, зерттеу көрсеткендей, халықтың 11 пайызында маврлармен байланысты ДНК табылды.
According to the genetic study "The Genetic Legacy of Religious Diversity and Intolerance: Paternal Lineages of Christians, Jews, and Muslims in the Iberian Peninsula" at the University Pompeu Fabra of Barcelona and the University of Leicester, led by Briton Mark Jobling, Francesc Calafell, and Elena Bosch, published by the American Journal of Human Genetics, genetic markers show that nearly 20% of Spaniards have Sephardic Jewish markers (direct male descent male for Y, equivalent weight for female mitochondria); residents of Catalonia have approximately 6%. This shows that there was historic intermarriage between ethnic Jews and other Spaniards, and essentially, that some Jews remained in Spain. Similarly, the study showed that some 11% of the population has DNA associated with the Moors.
Қазіргі Ибериядағы сефардтар
Бүгінде Испаниядағы еврей қауымдастықтары федерациясының мәліметінше, Испанияда шамамен 50 мың яһуди тұрады. Португалиядағы кішкентай еврей қауымы 1740-нан 3000 адамға дейін есептеледі. Олардың кейбіреулері ашкенази текті болғанымен, көпшілігі Марокконың солтүстігіндегі протекторат аяқталған соң Испанияға оралған сефард яһудилері. Гибралтарда 600 сефард яһудисі тұрады. 2011 жылы Израильдің Бней Брак қаласындағы Бейт Дин Цедек раввиндік сотының төрағасы, жетекші раввин және халахылық билік Ниссим Карелиц раввині Палма-де-Майоркадағы сефард ұрпақтарының – Чуета қауымын яһуди деп мойындады. Дегенмен, Бней Анусимнің Белмонте қауымы 2011 жылы Пальма-де-Майорка Чуеталарына берілгендей, яһуди ретіндегі бірдей мойындауды әлі алмады.
Today, around 50,000 recognized Jews live in Spain, according to the Federation of Jewish Communities in Spain. The tiny Jewish community in Portugal is estimated between 1,740 and 3,000 people. Although some are of Ashkenazi origin, the majority are Sephardic Jews who returned to Spain after the end of the protectorate over northern Morocco. A community of 600 Sephardic Jews live in Gibraltar. In 2011 Rabbi Nissim Karelitz, a leading rabbi and Halachic authority and chairman of the Beit Din Tzedek rabbinical court in Bnei Brak, Israel, recognized the entire community of Sephardi descendants in Palma de Mallorca, the Chuetas, as Jewish. The Belmonte community of Bnei Anusim as a whole, however, have not yet been granted the same recognition as Jews that the Chuetas of Palma de Majorca achieved in 2011.
Испанияның ибериялық сефардтық тегіне байланысты азаматтығы
1924 жылы Примо де Ривера диктатурасы сефард яһудилеріне испан азаматтығын алуға мүмкіндік беретін жарлықты бекітті. Мерзім бастапқыда 1930 жылдың соңына дейін белгіленгенімен, дипломат Анхель Санц Бриз бұл жарлықты Екінші дүниежүзілік соғыстағы венгр яһудилеріне испан азаматтығын беру үшін негіз ретінде пайдаланды, осылайша оларды нацистерден құтқаруға тырысты. Бүгінде Испанияның азаматтық заңнамасы азаматтыққа үміткерлердің Испанияда белгілі бір кезең тұруын талап етеді. Бұл талап сефард яһудилері, испан-американдықтар және Испаниямен тарихи байланысы бар басқалар үшін ұзақ жылдар бойы он жылдан екі жылға дейін қысқартылып келді. Осы контексте сефард яһудилері 1492 жылы Испаниядан яһудилер қуылғаннан кейін бес ғасыр бұрын елден қуылған немесе қашқан испан яһудилерінің ұрпақтары деп есептелді. 2015 жылы Испания Үкіметі 24 маусымдағы 12/2015 заңын қабылдады, осы заңға сәйкес Испаниямен байланысы бар сефард яһудилері әдеттегі тұру талаптарынсыз, натурализация арқылы испан азаматтығын алуға құқылы болды. Өтініш берушілер сефардтық тегін және Испаниямен байланысын дәлелдеуі керек, сондай-ақ Испанияның тілі, үкіметі және мәдениеті бойынша емтихан тапсыруы керек. Заң Испаниямен байланысы бар сефард яһудилерінің азаматтыққа құқығын бекітеді, олар 2015 жылдың 1 қазанынан бастап үш жыл ішінде өтініш беруі керек. Заң сефардтарды XV ғасырдың соңында Пиреней түбегінен қуылғанға дейін өмір сүрген яһудилер және олардың ұрпақтары деп анықтайды. Заңда белгіленген мерзім 2019 жылдың 1 қазанына дейін бір жылға ұзартылды, және ол 2018 жылдың наурызында тағы ұзартылды. 2015 жылы 12/2015 заңы бойынша испан азаматтығын алған адамдар басқа азаматтығынан бас тартуы керек деген талапты жою мақсатында заңға өзгеріс енгізілді. Көптеген өтініш берушілер испан тілі мен испан мәдениетін білу жөніндегі емтиханды тапсыруы керек, бірақ 18 жасқа толмаған немесе мүгедектігі бар адамдар осы талаптан босатылады. 2017 жылдың мамырындағы қаулы 70 жастан асқандарды да босатуды қарастырды. Сефард азаматтығына қатысты заңның мерзімі 2018 жылдың қазанында аяқталуға тиіс еді, бірақ Испания үкіметі оны тағы бір жылға ұзартты. Заңда былай делінген: «Сефардтық екенін және біздің елмен ерекше байланысын дәлелдейтін, Испанияда заңды түрде тұрмаса да, идеологиясы, діні немесе сенімдеріне қарамастан, шетелдік азаматтарға испан азаматтығы беріледі». Сефардтық тегін дәлелдеу критерийлері: Испанияның еврей қауымдастықтары федерациясы берген сертификат, немесе өтініш берушінің тұрақты тұратын елінде заңды түрде танылған құзыретті раввиндік орган берген сертификат, немесе осы мақсатқа қолайлы деп саналатын басқа да құжаттар; немесе Сефард ұрпағы ретінде, немесе 1948 жылғы 29 желтоқсандағы заң актісінде көрсетілген Испаниядағы қорғалған Сефард отбасыларының тізіміне енген адамдардың тікелей ұрпағы ретінде, немесе 1924 жылғы 20 желтоқсандағы Корольдік жарлық бойынша натурализация алғандардың ұрпағы ретінде; немесе өтініш берушінің тегі, отбасы тілі (испан, ладино, хакетия) және Сефард яһудилерінен шыққандығын және Испаниямен байланысын растайтын басқа да дәлелдердің жиынтығы. Тек тегі, тілі немесе басқа да дәлелдер испан азаматтығын беруде шешуші рөл атқармайды. Егер Испаниядағы Сефард отбасыларының тізіміндегі отбасымен туыстық байланыс болмаса, Испания тарихы немесе мәдениеті зерттелгенін, испан халқымен немесе ұйымдарымен немесе Сефард мәдениетімен байланысты қайырымдылық, мәдени немесе экономикалық қызметтердің дәлелдері арқылы Испаниямен байланыс орнатылуы мүмкін. Испания үкіметі әр жағдай бойынша шешім қабылдауға шамамен 8-10 ай уақыт жұмсайды. 2018 жылдың наурызына дейін 6432 адамға Испания азаматтығы берілді. COVID-19 пандемиясының салдарынан туындаған кешігулерге байланысты талаптарды орындау мерзімі 2021 жылдың қыркүйегіне дейін ұзартылды, бірақ бұл тек 2019 жылдың 1 қазанына дейін алдын ала өтініш бергендерге ғана қатысты. Израильдің Яһуди агенттігінің төрағасы Натан Шаранский «Израиль мемлекеті олардың оралуына жол ашуы керек» деді, бұл Латын Америкасы мен Ибериядағы миллиондаған конверсолардың ұрпақтарына қатысты. Мыңдаған адам еврей халқына қайтудың жолдарын іздеп жүр. Осылайша Португалия Израильден кейін еврейлердің қайта оралу заңын қабылдаған алғашқы ел болды. 2015 жылдың 29 қаңтарында Португалия Парламенті Португалияның сефард яһудилерінің ұрпақтарына екі азаматтық беруді ұсынатын заңнаманы ратификациялады. Испанияда қабылданған заң сияқты, Португалияда жаңадан орнатылған құқықтар Португалияның сефард яһудилерінің барлық ұрпақтарына қолданылады, ұрпақтың қазіргі дініне қарамастан, егер ұрпақ «дәстүрлі байланысты» көрсете алса ғана. Бұл «отбасылық аты-жөні, отбасы тілі және тікелей немесе жанамалық туыстық» арқылы болуы мүмкін. Португалияның азаматтық заңнамасы 43/2013 жарлығымен, және 2015 жылдың 1 наурызынан күшіне енген 30 A/2015 жарлығымен өзгертілді. «Португалия азаматтығына осы жолмен үміткерлер Лиссабон немесе Портодағы Португалияның еврей қауымдастықтарының біріндегі сарапшылармен бағаланады». Португалия заңнамасына жауап ретінде, Shavei Israel төрағасы Майкл Фрейнд 2015 жылы жаңалықтар агенттіктеріне «Израиль үкіметі жаңа стратегиялық тәсілге кірісіп, бес ғасырдан бері католицизмге мәжбүр түрде ауысқан испандық және португалиялық яһудилердің ұрпақтары – Сефардтық Бней Анусимге қол жеткізуі керек» деді. 2017 жылдың шілдесіне дейін Португалия үкіметі шамамен 5000 өтініш алды, оның көп бөлігі Бразилия, Израиль және Түркиядан келді. 400-і мақұлданды, өтініш пен шешім арасындағы кезең шамамен екі жылды құрады. 2018 жылдың ақпанына дейін 12000 өтініш қаралып жатты. Сефардтардың көптеген түрлері, әсіресе испандық және португалиялық яһудилердің арасында Judæo Portuguese тілі қолданылды. Құлдар мен олардың сефард иелері арасында қолданылған португалия тілінің пиджин түрлері Папиаменто мен Суринамның креол тілдерінің дамуына әсер етті. Сефардтардың тарихи түрде қолданған басқа да роман тілдерінің яһудилік формалары бар, мысалы, Judeo Catalan. Көбінесе бағаланбайтын бұл тіл Каталония, Балеар аралдары және Валенсия аймағындағы яһуди қауымдастықтарының негізгі тілі болды. Гибралтар қауымдастығы Гибралтар диалектісі Llanito-ға күшті әсер етті, осы ағылшын/испан патуасына бірнеше сөздерді қосты. Сефард яһудилерімен байланысты басқа тілдер көбінесе жойылды, мысалы, Италиядағы кейбір сефард қауымдастықтары қолданған Корфиот Итальяны. Judeo Arabic және оның диалектілері Солтүстік Африка патшалықтарына және Осман империясының араб тілді бөліктеріне қоныстанған сефардтар үшін кең таралған тіл болды. Солтүстік Германиядағы Гамбург пен Алтонада сефардтар қолданған төменгі неміс (Төменгі саксон) тілі енді еврей тілі ретінде қолданылмайды. Диаспора арқылы сефардтар көп тілді халық болды, көбінесе мезгіл-мезгіл үй иелерінің тілін үйренетін немесе алмасатын, ең көп таралғандары итальян, араб, грек, түрік және голланд тілдері. Олар қонақтанған қоғамдармен оңай интеграцияланды. Соңғы ғасырларда, әсіресе 19 және 20 ғасырларда екі тіл сефард диаспорасында басым болды: Alliance Israélite Universelle ұсынған француз тілі, содан кейін Тунис, Марокко және Алжир тәуелсіздік алғаннан кейін Францияға жаңа иммигранттардың сіңірілуі және Израиль мемлекетінде иврит тілі.
In 1924, the Dictatorship of Primo de Rivera approved a decree to enable Sephardi Jews to obtain Spanish nationality. Although the deadline was originally the end of 1930, diplomat Ángel Sanz Briz used this decree as the basis for giving Spanish citizenship papers to Hungarian Jews in the Second World War to try to save them from the Nazis. Today, Spanish nationality law generally requires a period of residency in Spain before citizenship can be applied for. This had long been relaxed from ten to two years for Sephardi Jews, Hispanic Americans, and others with historical ties to Spain. In that context, Sephardi Jews were considered to be the descendants of Spanish Jews who were expelled or fled from the country five centuries ago following the expulsion of the Jews from Spain in 1492. In 2015 the Government of Spain passed Law 12/2015 of 24 June, whereby Sephardi Jews with a connection to Spain could obtain Spanish nationality by naturalization, without the usual residency requirement. Applicants must provide evidence of their Sephardi origin and some connection with Spain, and pass examinations on the language, government, and culture of Spain. The Law establishes the right to Spanish nationality of Sephardi Jews with a connection to Spain who apply within three years from 1 October 2015. The law defines Sephardic as Jews who lived in the Iberian Peninsula until their expulsion in the late fifteenth century, and their descendants. The law provides for the deadline to be extended by one year, to 1 October 2019; it was extended in March 2018. It was modified in 2015 to remove a provision that required persons acquiring Spanish nationality by law 12/2015 must renounce any other nationality held. Most applicants must pass tests of knowledge of the Spanish language and Spanish culture, but those who are under 18, or handicapped, are exempted. A Resolution in May 2017 also exempted those aged over 70. The Sephardic citizenship law was set to expire in October 2018 but was extended for an additional year by the Spanish government. The Law states that Spanish citizenship will be granted to "those Sephardic foreign nationals who prove that [Sephardic] condition and their special relationship with our country, even if they do not have legal residence in Spain, whatever their [current] ideology, religion or beliefs." Eligibility criteria for proving Sephardic descent include: a certificate issued by the Federation of Jewish Communities of Spain, or the production of a certificate from the competent rabbinic authority, legally recognized in the country of habitual residence of the applicant, or other documentation which might be considered appropriate for this purpose; or by justifying one's inclusion as a Sephardic descendant, or a direct descendant of persons included in the list of protected Sephardic families in Spain referred to in the Decree Law of 29 December 1948, or descendants of those who obtained naturalization by way of the Royal Decree of 20 December 1924; or by the combination of other factors including surnames of the applicant, spoken family language (Spanish, Ladino, Haketia), and other evidence attesting descent from Sephardic Jews and a relationship to Spain. Surnames alone, language alone, or other evidence alone will not be determinative in the granting of Spanish nationality. The connection with Spain can be established, if kinship with a family on a list of Sephardic families in Spain is not available, by proving that Spanish history or culture have been studied, proof of charitable, cultural, or economic activities associated with Spanish people, or organizations, or Sephardic culture. The Spanish government takes about 8–10 months to decide on each case. By March 2018, some 6,432 people had been granted Spanish citizenship under the law. The deadline for completing the requirements was extended until September 2021 due to delays due to the COVID 19 pandemic, but only for those who had made a preliminary application by 1 October 2019. In what appeared to be a reciprocal gesture, Natan Sharansky, chairman of the quasi governmental Jewish Agency for Israel, said "the state of Israel must ease the way for their return", referring to the millions of descendants of conversos around Latin America and Iberia. Some hundreds of thousands maybe exploring ways to return to the Jewish people. Portugal thus became the first country after Israel to enact a Jewish Law of Return. On 29 January 2015, the Portuguese Parliament ratified the legislation offering dual citizenship to descendants of Portuguese Sephardic Jews. Like the law later passed in Spain, the newly established legal rights in Portugal apply to all descendants of Portugal's Sephardic Jews, regardless of the current religion of the descendant, so long as the descendant can demonstrate "a traditional connection" to Portuguese Sephardic Jews. This may be through "family names, family language, and direct or collateral ancestry." Portuguese nationality law was amended to this effect by Decree Law n.º 43/2013, and further amended by Decree Law n.º 30 A/2015, which came into effect on 1 March 2015. «Applicants for Portuguese citizenship via this route are assessed by experts at one of Portugal's Jewish communities in either Lisbon or Porto». In a reciprocal response to the Portuguese legislation, Michael Freund, Chairman of Shavei Israel told news agencies in 2015 that he "call[s] on the Israeli government to embark on a new strategic approach and to reach out to the [Sephardic] Bnei Anousim, people whose Spanish and Portuguese Jewish ancestors were compelled to convert to Catholicism more than five centuries ago." By July 2017 the Portuguese government had received about 5,000 applications, mostly from Brazil, Israel, and Turkey. 400 had been granted, with a period between application and resolution of about two years. By February 2018, 12,000 applications were in process. Judæo Portuguese was used by Sephardim — especially among the Spanish and Portuguese Jews. The pidgin forms of Portuguese spoken among slaves and their Sephardic owners were an influence in the development of Papiamento and the Creole languages of Suriname. Other Romance languages with Jewish forms, spoken historically by Sephardim, include Judeo Catalan. Often underestimated, this language was the main language used by the Jewish communities in Catalonia, Balearic Isles and the Valencian region. The Gibraltar community has had a strong influence on the Gibraltar dialect Llanito, contributing several words to this English/Spanish patois. Other languages associated with Sephardic Jews are mostly extinct, e. g. Corfiot Italkian, formerly spoken by some Sephardic communities in Italy. Judeo Arabic and its dialects have been a large vernacular language for Sephardim who settled in North African kingdoms and Arabic speaking parts of the Ottoman Empire. Low German (Low Saxon), formerly used as the vernacular by Sephardim around Hamburg and Altona in Northern Germany, is no longer in use as a specifically Jewish vernacular. Through their diaspora, Sephardim have been a polyglot population, often learning or exchanging words with the language of their host population, most commonly Italian, Arabic, Greek, Turkish, and Dutch. They were easily integrated with the societies that hosted them. Within the last centuries and, more particularly the 19th and 20th centuries, two languages have become dominant in the Sephardic diaspora: French, introduced first by the Alliance Israélite Universelle, and then by absorption of new immigrants to France after Tunisia, Morocco and Algeria became independent, and Hebrew in the state of Israel.
Мұсылман Ибериясындағы яһудилер
711 жылы Тарик ибн Зиядтың жеңісімен сефардтардың өмірі күрт өзгерді. Ислам заңы дхиммилерге (монотеистік діннің мұсылман емес мүшелеріне) шектеулер қойғанмен, Иберияның яһудилері монархтардың келуін көбінесе жылы қабылдады. Мұсылман және христиан дереккөздерінде яһудилер мұсылман жаулап алушыларына құнды көмек көрсеткені айтылады. Кордоба басып алынғаннан кейін оның қорғауын яһудилерге тапсырды, ал Гранада, Малага, Севилья және Толедоны яһудилер мен маврлардың аралас әскеріне қалдырды. Кейбір қалаларда яһудилер мұсылмандардың табысына көмектескен болса да, олардың саны аз болғандықтан, олардың әсері шектеулі болды. Дхиммилер ретінде яһудилерге қойылған шектеулерге қарамастан, мұсылмандық билікте өмір үлкен мүмкіндіктерге толы болды және яһудилер христиандық вестготтар кезінде болмағандай өркендеді. Христиан және мұсылман әлемдерінен төзімділік пен мүмкіндіктер елі ретінде қаралған Иберияға көптеген яһудилер келді. Арабтардың алғашқы жеңістерінен кейін, әсіресе 755 жылы Абд әл-Рахман I-нің Омейяд билігін орнатуымен жергілікті еврей қауымына Еуропаның қалған бөлігінен, сондай-ақ араб елдерінен, Мароккодан Вавилонға дейін келген яһудилер қосылды. Яһудилердің осы түрлі дәстүрлерінің араласуы яһуди қауымдарын мәдени, зияткерлік және діни жағынан байытты. Әрине, араб мәдениеті сефардтық мәдениеттің дамуына да ұзақ әсер етті. Киелі жазбалардың жалпы қайта бағалауына мұсылмандардың еврейлерге қарсы айтыстары мен рационализмнің таралуы, сондай-ақ караиттердің Раббаниттерге қарсы айтыстары себеп болды. Арабтардың мәдени және интеллектуалдық жетістіктері және ежелгі грек мәдениетінің ғылыми және философиялық болжамдарының көпшілігі араб ғалымдарымен жақсы сақталған, білімді яһудиге қол жетімді болды. Арабтардың грамматика мен стильге деген мұқият қарауы яһудилердің арасында жалпы филологиялық мәселелерге қызығушылықты оятудың әсерін тигізді. Араб тілі, бабылдық геонимдер сияқты, сефардтық ғылымның, философияның және күнделікті істің негізгі тілі болды. Араб тілін толықтай меңгеру яһудилердің мавр мәдениетінің ықпалына түсуіне үлкен септігін тигізді, сондай-ақ медицина, сауда, қаржы және ауыл шаруашылығы сияқты түрлі кәсіптердегі яһудилердің белсенділігі артты. Тоғызыншы ғасырда сефардтар қауымының кейбір мүшелері мәсіхшілердің арасына адам қабылдауға қатысатынына сенімді болды. Бұл 838 жылы иудаизмге кірген бұрынғы христиан дьяконы Бодо Елеазар мен иудаизмнен христиандыққа кірген Кордова епискобы Паулюс Альбар арасында жіберілген қызу хат-хабарларды қамтиды. Әрқайсысы "жаман компилятор" деген есімдерді қолданып, екіншісін бұрынғы дініне қайта оралуға көндіруге тырысты, бірақ ол сәтсіз болды. Алтын ғасыр Кордобаның алғашқы тәуелсіз халифасы Абд әл Рахман III (882-942) билігімен және оның еврей кеңесшісі Хасдай ибн Шапрут (882-942) мансабымен жақын байланысты. Мәдениеттің осы жағдайында еврей тілінде, әдебиетінде және лингвистикасында зерттеулер өркендеді. Хасдай әлемдік еврейлікке тек Ібериядағы ғылыми ізденістерге қолайлы жағдай жасау арқылы ғана емес, сонымен қатар өзінің ықпалын шетелдік яһудилер атынан араласу үшін пайдаланды: Византиялық Елена ханшайымына жазған хатында ол Византияның билігі астындағы яһудилерді қорғауды сұрады, аль-Андалустың христиандарына әділ қарауға куәлік берді және мүмкін мұндай шетелдік яһудилерге қатысты жағдайға байланысты екенін көрсетті. Христиандық интеллектуализмге қосқан бір елеулі үлесі - Ибн Габирольдің неоплатондық Fons Vitae ("Тұрмыстың қайнар көзі", "Мекор Хайим"). Көптеген адамдар бұл шығарманы христиан жазушысы деп санайды, бұл шығармаға христиандар құлшылық етті және ол орта ғасырлар бойы монастырларда оқылды, бірақ 19-ғасырда Соломон Мунктың еңбегі Fons Vitae-нің авторы еврей ибн Габирол екенін дәлелдеді. Сефардтар түпнұсқалық еңбектерді жазумен қатар, аудармашылар ретінде де белсенді жұмыс істеді. Толедода грек, араб, еврей және латын тілдерінен аудармалар жасалды. Араб, еврей және грек тілдеріндегі ұлы еңбектерді латын тіліне аудару арқылы Иберия еврейлері Еуропаның басқа жерлеріне Ренессанс дәуіріндегі білімнің негізін құраған ғылым мен философия салаларын жеткізуде маңызды рөл атқарды. 11 ғасырдың басында Кордобада орналасқан орталықтандырылған билік Берберлер шапқыншылығынан кейін және Омейядтардың құлдырауынан кейін бұзылып кетті. Оның орнына жергілікті мувальдар, арабтар, берберлер немесе славян басшылары билікке келді. Бұл жағдай яһудилер мен басқа да мамандық иелері үшін мүмкіндіктерді кеңейтті. Мұсылман және христиан билеушілерінің аймақтық орталықтарында яһуди ғалымдарының, дәрігерлерінің, саудагерлерінің, ақындарының және ғалымдарының қызметтері бағаланды, әсіресе жақында басып алынған қалаларда тәртіп орнатылғанда. Рабби Самуил ха Нагид (ибн Нагрела) Гранаданың визирі болды. Оның орнына ұлы Иосиф ибн Нагрела келді, ол яһуди қауымының көп бөлігімен бірге наразылық білдірген халықтың қолынан қаза тапты. Қалғандары Лусенаға қашты. Исламдық Испаниядағы алғашқы және ең қатыгез қуғын 1066 жылғы Гранада қырғыны болды, ол 30 желтоқсанда болды, сол күні мұсылман халықы Гранададағы патшалық сарайға шабуыл жасап, еврей визирі Иосиф ибн Нагреланы дарға асты және қаланың көп бөлігін құрбан етті, өйткені күшті визир әлсіз және мас король Бадис ибн Хабусты өлтіруге қатысты деген қауесет тарады. 1906 жылғы еврей энциклопедиясына сәйкес, "бір күні 1500-нан астам яһуди отбасысы, 4000 адамнан тұрады, қаза болды, бұл кейбір тарихшылармен күмәнданылған сан, олар оны тарихта көп кездесетін "сандық бағалаулардағы әдеттегі асыра сілтеу" деп санайды." Алтын ғасырдың төмендеуі христиандық қайта жаулау аяқталуына дейін басталды, Солтүстік Африкадан келген Альморавидтердің және Альмохадтардың енуімен және ықпалымен. Бұл көбірек төзбеушілікке ұшыраған секталар аль-Андалустың ислами мәдениетінің бостандығын жек көріп, дхиммилердің мұсылмандар үстінен билік етуіне наразылық білдірді. Альмохадтар яһудилерге өлім немесе исламға ауысуды ұсынғанда, көптеген яһудилер эмиграция жасады. Кейбіреулері, мысалы, Маймонидтер отбасы, оңтүстікке және шығысқа, көбірек төзімді мұсылман елдеріне қашты, ал басқалары солтүстікке, өсіп келе жатқан христиандық мемлекеттерге қоныстанды. Сонымен қатар, 12 ғасыр бойы солтүстікте қайта жаулау жалғасты. Әртүрлі араб жерлері христиандарға түскенде, жаңадан пайда болған христиандық мемлекеттердегі кейбір яһудилердің жағдайы жақсарды. Омейядтардың билігі бұзылғаннан кейін қалаларды қайта құру кезінде болғандай, жеңіске жеткен христиандық көшбасшылары яһудилердің қызметін пайдаланды. Яһудилердің дұшпанның тілі мен мәдениетін білуі, олардың дипломаттар мен маман ретіндегі дағдылары, сондай-ақ төзбеушілік жағдайлардан құтылуға деген ниеттері - мұсылман шапқыншылығының басында арабтар үшін пайдалы болған себептердің өзі - олардың қызметтерін өте құнды етті. Алайда, мұсылмандық оңтүстіктен келген яһудилер солтүстікке көшкенде толығымен қауіпсіз болған жоқ. Ескі әділетсіздіктерге жаңа әділетсіздіктер қосылды. Араб тілінде сөйлейтін яһудилерге мұсылмандармен байланыста болды деген күдік туды. Алайда, 11-12 ғасырлардың соңында көптеген жаңадан келген солтүстік яһудилері өркендеді. Осы кезеңдегі латын тіліндегі құжаттардың көп бөлігі яһудилердің жер иеліктеріне, егістіктеріне және жүзімдіктеріне сілтеме жасайды. Көптеген жағынан аль-Андалустың сефардтары үшін өмір толық айналым жасады. 12 және 13 ғасырларда жағдай нашарлаған сайын, яһудилер қайтадан құтылу үшін сыртқы мәдениетке жүгінді. Қайта жауланған қалалардың христиандық көшбасшылары оларға кең аутономия берді, яһуди ғылымы белгілі бір деңгейде қалпына келді және қауымдардың өсуімен дамыды және...
With the victory of Tariq ibn Ziyad in 711, the lives of the Sephardim changed dramatically. Though Islamic law placed restrictions on dhimmis (non Muslim members of monotheistic faiths), the coming of the Moors was by and large welcomed by the Jews of Iberia. Both Muslim and Christian sources claim that Jews provided valuable aid to the Muslim conquerors. Once captured, the defense of Cordoba was left in the hands of Jews, and Granada, Malaga, Seville, and Toledo were left to a mixed army of Jews and Moors. Although in some towns Jews may have been helpful to Muslim success, because of the small numbers they were of limited impact. In spite of the restrictions placed upon the Jews as dhimmis, life under Muslim rule was one of great opportunity and Jews flourished as they did not under the Christian Visigoths. Many Jews came to Iberia, seen as a land of tolerance and opportunity, from the Christian and Muslim worlds. Following initial Arab victories, and especially with the establishment of Umayyad rule by Abd al Rahman I in 755, the native Jewish community was joined by Jews from the rest of Europe, as well as from Arab lands, from Morocco to Babylon. Jewish communities were enriched culturally, intellectually, and religiously by the commingling of these diverse Jewish traditions. Arabic culture, of course, also made a lasting impact on Sephardic cultural development. General re evaluation of scripture was prompted by Muslim anti Jewish polemics and the spread of rationalism, as well as the anti Rabbanite polemics of Karaites. The cultural and intellectual achievements of the Arabs, and much of the scientific and philosophical speculation of Ancient Greek culture, which had been best preserved by Arab scholars, was made available to the educated Jew. The meticulous regard the Arabs had for grammar and style also had the effect of stimulating an interest in philological matters in general among Jews. Arabic became the main language of Sephardic science, philosophy, and everyday business, as had been the case with Babylonian geonim. This thorough adoption of the Arabic language also greatly facilitated the assimilation of Jews into Moorish culture, and Jewish activity in a variety of professions, including medicine, commerce, finance, and agriculture increased. By the ninth century, some members of the Sephardic community felt confident enough to take part in proselytizing amongst Christians. This included the heated correspondences sent between Bodo Eleazar, a former Christian deacon who had converted to Judaism in 838, and the Bishop of Córdoba Paulus Albarus, who had converted from Judaism to Christianity. Each man, using such epithets as "wretched compiler", tried to convince the other to return to his former faith, to no avail. The Golden Age is most closely identified with the reign of Abd al Rahman III (882–942), the first independent Caliph of Cordoba, and in particular with the career of his Jewish councilor, Hasdai ibn Shaprut (882–942). Within this context of cultural patronage, studies in Hebrew, literature, and linguistics flourished. Hasdai benefitted world Jewry not only indirectly by creating a favorable environment for scholarly pursuits within Iberia, but also by using his influence to intervene on behalf of foreign Jews: in his letter to Byzantine Princess Helena, he requested protection for the Jews under Byzantine rule, attesting to the fair treatment of the Christians of al Andalus, and perhaps indicating that such was contingent on the treatment of Jews abroad. One notable contribution to Christian intellectualism is Ibn Gabirol's neo Platonic Fons Vitae ("The Source of Life;" "Mekor Hayyim"). Thought by many to have been written by a Christian, this work was admired by Christians and studied in monasteries throughout the Middle Ages, though the work of Solomon Munk in the 19th century proved that the author of Fons Vitae was the Jewish ibn Gabirol. In addition to contributions of original work, the Sephardim were active as translators. Mainly in Toledo, texts were translated between Greek, Arabic, Hebrew, and Latin. In translating the great works of Arabic, Hebrew, and Greek into Latin, Iberian Jews were instrumental in bringing the fields of science and philosophy, which formed much of the basis of Renaissance learning, into the rest of Europe. In the early 11th century, centralized authority based at Cordoba broke down following the Berber invasion and the ousting of the Umayyads. In its stead arose the independent taifa principalities under the rule of local Muwallad, Arab, Berber, or Slavonic leaders. Rather than having a stifling effect, the disintegration of the caliphate expanded the opportunities to Jewish and other professionals. The services of Jewish scientists, doctors, traders, poets, and scholars were generally valued by Christian and Muslim rulers of regional centers, especially as order was restored in recently conquered towns. Rabbi Samuel ha Nagid (ibn Naghrela) was the Vizier of Granada. He was succeeded by his son Joseph ibn Naghrela who was slain by an incited mob along with most of the Jewish community. The remnant fled to Lucena. The first major and most violent persecution in Islamic Spain was the 1066 Granada massacre, which occurred on 30 December, when a Muslim mob stormed the royal palace in Granada, crucified Jewish vizier Joseph ibn Naghrela and massacred most of the Jewish population of the city after rumors spread that the powerful vizier was plotting to kill the weak minded and drunk King Badis ibn Habus. According to the 1906 Jewish Encyclopedia, "More than 1,500 Jewish families, numbering 4,000 persons, fell in one day, a number contested by some historians who deem it to be an example of "the usual hyperbole in numerical estimates, with which history abounds." The decline of the Golden Age began before the completion of the Christian Reconquista, with the penetration and influence of the Almoravides, and then the Almohads, from North Africa. These more intolerant sects abhorred the liberality of the Islamic culture of al Andalus, including the position of authority some dhimmis held over Muslims. When the Almohads gave the Jews a choice of either death or conversion to Islam, many Jews emigrated. Some, such as the family of Maimonides, fled south and east to the more tolerant Muslim lands, while others went northward to settle in the growing Christian kingdoms. Meanwhile, the Reconquista continued in the north throughout the 12th century. As various Arab lands fell to the Christians, conditions for some Jews in the emerging Christian kingdoms became increasingly favorable. As had happened during the reconstruction of towns following the breakdown of authority under the Umayyads, the services of Jews were employed by the victorious Christian leaders. Sephardic knowledge of the language and culture of the enemy, their skills as diplomats and professionals, as well as their desire for relief from intolerable conditions — the very same reasons that they had proved useful to the Arabs in the early stages of the Muslim invasion — made their services very valuable. However, the Jews from the Muslim south were not entirely secure in their northward migrations. Old prejudices were compounded by newer ones. Suspicions of complicity with the Muslims were alive and well as Jews immigrated, speaking Arabic. However, many of the newly arrived Jews of the north prospered during the late 11th and early 12th centuries. The majority of Latin documentation regarding Jews during this period refers to their landed property, fields, and vineyards. In many ways life had come full circle for the Sephardim of al Andalus. As conditions became more oppressive during the 12th and 13th centuries, Jews again looked to an outside culture for relief. Christian leaders of reconquered cities granted them extensive autonomy, and Jewish scholarship recovered somewhat and developed as communities grew in size and importance. However, the Reconquista Jews never reached the same heights as had those of the Golden Age.
Реконкистадан кейін
Сефардтардың арасында бай отбасылардың ұрпақтары немесе басшылары болған және маррандықтар ретінде олар кеткен елдерде беделді орындарда қызмет еткендер де болды. Кейбіреулері мемлекеттік қызметкерлер, ал басқалары шіркеуде құрметті лауазымдарды атқарған; көптегендері ірі банктер мен сауда фирмаларының басшылары болған, ал кейбіреулері жоғары мектептерде оқытушы болып жұмыс істеген дәрігерлер немесе ғалымдар болған. Олардың испан немесе португал тілдері – түрлі елдердің сефардтарына сауда-саттық және дипломатиялық қарым-қатынастар жүргізуге мүмкіндік берген лингва франка болды. Олар өздерінің әлеуметтік теңдестерімен дінге қарамастан, білім деңгейіне байланысты еркін араласты, себебі олар көбінесе көп оқыған, бұл дәстүрге айналып, үміт күтетін нәрсе болды. Олар сұлтан, король, ханзадалардың сарайларында қабылданып, елшілер, өкілдер немесе агенттер ретінде жұмыс істеді. Әртүрлі елдерге маңызды қызметтер көрсеткен сефардтардың саны көп, мысалы, Самуэль Абраванел (немесе «Абрабанел» – Неаполь вице-королінің қаржы кеңесшісі) немесе Мозель Куриел (немесе «Жеромино Нунес да Коста» – Португалия Королінің Агенті ретінде қызмет еткен). Сондай-ақ, Бельмонте, Наси, Франсиско Пачеко, Блас, Педро де Эррера, Палаче, Пиментель, Азеведо, Сагасте, Сальвадор, Саспортас, Коста, Куриел, Кансино, Шененберг, Сапозник (Запатеро), Толедо, Миранда, Толедано, Перейра және Тейшейра есімдері айтылады. Сефардтар дәрігерлер мен мемлекет қайраткерлері ретінде ерекше көзге түсіп, христиан және ислам әлеміндегі билеушілердің құрметіне ие болды. Сефардтардың олар қоныстанған елдерде көрнекті лауазымдарға таңдалуының себебі тек испан тілінің Испанияның кеңеюі арқасында әлемдік тілге айналуына байланысты емес, сонымен қатар, Сефард отбасыларының ислам ғалымдарымен ұзақ байланыста болуынан туған космополиттік мәдени орта оларды сол заманға сай, тіпті Еуропалық ағарту дәуіріне дейін жақсы білімді етті. Сефардтар ұзақ жылдар бойы испан әдебиетіне белсенді қатысып, проза мен өлеңмен жазып, теологиялық, философиялық, көркем (эстетикалық мазмұнға емес), педагогикалық (оқыту) және математикалық еңбектердің авторлары болды. Раввиндер, барлық сефардтар сияқты, еврей тілінің таза және әдемі айтылуын қатаң сақтады және уағыздарын испан немесе португал тілінде жеткізді. Осы уағыздардың бірнешеуі жарық көрді. Білімге деген құштарлықтары және сыртқы әлеммен еркін қарым-қатынас сефардтарды жаңа білім беру жүйесін құруға итермеледі. Олар қоныстанған жерлерінде испан тілінде білім беретін мектептер ашты. Константинопольдегі театр мұсылмандарға тыйым салынғандықтан, еврейше және испанша қойылатын. Португалияда сефардтарға әлеуметтік-саяси салада маңызды рөлдер берілді және олар Корольдік қорғаныстың белгілі бір деңгейін пайдаланды (мысалы, Яхия Бен Яхия, Португалияның бірінші «Рабин Майор» және Португалияның бірінші королі Д. Афонсу Энрикестің мемлекеттік кірісін қадағалаушы). Католик шіркеуінің қысымы күшейгеніне қарамастан, бұл жағдай сақталды және Испаниядан қашқандардың келуімен Португалиядағы яһудилердің саны артты. Бұл Португалия королі Д. Мануэль I-нің жаңадан құрылған Испанияның католик монархтарының қызына үйленуінен кейін өзгерді. 1497 жылы барлық яһудилерді қууға немесе мәжбүрлеп дін ауыстыруға бұйрық берген Жарлық қабылданды, ал сефардтар «Cristãos Novos», яғни Жаңа Христиандар деп белгіленіп, жасырын өмірге көшті немесе қашып кетті (бұл Жарлық 1996 жылы Португалия Парламентімен символикалық түрде жойылды). Генуяға қашқандарға тек шомылдыру рәсімінен өткен жағдайда ғана қоныстануға рұқсат берілді. Осман империясына жетуге мүмкіндік алғандардың тағдыры жақсырақ болды: Сұлтан Баязид II Фердинандқа өзінің ең жақсы азаматтарын жібергені үшін сарказммен алғыс айтты, осылайша «өз елін кедейлендіріп, өз (Баязидтің) елін байытты». Осман империясына келген яһудилер негізінен Салоника және оның айналасында, сондай-ақ Константинополь және Измирде қоныстанды. Бұдан кейін 1506 жылы Лиссабон қаласында яһудилердің жаппай қырғыны және 1536 жылы португалдық инквизицияның құрылуы болды. Бұл португалдық яһуди қауымының қашуына себеп болды, ол 1821 жылы инквизициялық соттардың жойылуына дейін жалғасты; сол кезде Португалияда яһудилер өте аз болды. Амстердамда, 17 ғасырда яһудилер саны, байлығы, білімі және ықпалы арқасында ерекше көзге түсіп, испан үлгілерінде поэзия академияларын құрды; олардың екеуі – Academia de Los Sitibundos және Academia de Los Floridos болды. Сол қалада олар еврей білім беру мекемесін де ұйымдастырды, онда жоғары сыныптарда Талмудты оқытумен қатар, еврей тілінде де білім берілді. Ең маңызды синагог, немесе Эснога, испан және португал яһудилері арасында әдетте «аналық синагог» деп есептелетін Амстердам Эсногасы және Амстердам минагтың тарихи орталығы болып табылады. Марокко және басқа Солтүстік Африка елдерінде үлкен сефард қауымы қоныстанды, олар 19 ғасырда Франциямен жаулап алынды. Алжирдегі яһудилер 1870 жылы décret Crémieux арқылы француз азаматтығын алды (бұрын яһудилер мен мұсылмандар француз азаматтығына үміткер бола алатын, бірақ дәстүрлі діни соттар мен заңдарды қолданудан бас тарту керек болды, одан көптегендер бас тартты). Франция Алжирден шыққаннан кейін 1962 жылы, жергілікті яһуди қауымдастықтары көбінесе Францияға көшіп кетті. Осы қауымдастықтардың кейбіреулері мен бұрынғы француз яһуди халқы (көбінесе ашкеназ яһудилері) және араб мұсылман қауымдары арасында белгілі бір шиеленіс бар.
Among the Sephardim were many who were the descendants, or heads, of wealthy families and who, as Marranos, had occupied prominent positions in the countries they had left. Some had been stated officials, others had held positions of dignity within the Church; many had been the heads of large banking houses and mercantile establishments, and some were physicians or scholars who had officiated as teachers in high schools. Their Spanish or Portuguese was a lingua franca that enabled Sephardim from different countries to engage in commerce and diplomacy. With their social equals they associated freely, without regard to religion and more likely with regard to equivalent or comparative education, for they were generally well read, which became a tradition and expectation. They were received at the courts of sultans, kings, and princes, and often were employed as ambassadors, envoys, or agents. The number of Sephardim who have rendered important services to different countries is considerable as Samuel Abravanel (or "Abrabanel"—financial councilor to the viceroy of Naples) or Moses Curiel (or "Jeromino Nunes da Costa" serving as Agent to the Crown of Portugal in the United Provinces). Among other names mentioned are those of Belmonte, Nasi, Francisco Pacheco, Blas, Pedro de Herrera, Palache, Pimentel, Azevedo, Sagaste, Salvador, Sasportas, Costa, Curiel, Cansino, Schönenberg, Sapoznik (Zapatero), Toledo, Miranda, Toledano, Pereira, and Teixeira. The Sephardim distinguished themselves as physicians and statesmen, and won the favor of rulers and princes, in both the Christian and the Islamic world. That the Sephardim were selected for prominent positions in every country where they settled was only in part due to the fact that Spanish had become a world language through the expansion of Spain into the world spanning Spanish Empire—the cosmopolitan cultural background after long associations with Islamic scholars of the Sephardic families also made them extremely well educated for the times, even well into the European Enlightenment. For a long time, the Sephardim took an active part in Spanish literature; they wrote in prose and in rhyme, and were the authors of theological, philosophical, belletristic (aesthetic rather than content based writing), pedagogic (teaching), and mathematical works. The rabbis, who, in common with all the Sephardim, emphasized a pure and euphonious pronunciation of Hebrew, delivered their sermons in Spanish or in Portuguese. Several of these sermons have appeared in print. Their thirst for knowledge, together with the fact that they associated freely with the outer world, led the Sephardim to establish new educational systems. Wherever they settled, they founded schools that used Spanish as the medium of instruction. Theatre in Constantinople was in Judæo Spanish since it was forbidden to Muslims. In Portugal, the Sephardim were given important roles in the sociopolitical sphere and enjoyed a certain amount of protection from the Crown (e. g. Yahia Ben Yahia, first "Rabino Maior" of Portugal and supervisor of the public revenue of the first King of Portugal, D. Afonso Henriques). Even with the increasing pressure from the Catholic Church, this state of affairs remained more or less constant and the number of Jews in Portugal grew with those running from Spain. This changed with the marriage of D. Manuel I of Portugal with the daughter of the Catholic Monarchs of the newly born Spain. In 1497 the Decree ordering the expulsion or forced conversion of all the Jews was passed, and the Sephardim either fled or went into secrecy under the guise of "Cristãos Novos", i. e. New Christians (this Decree was symbolically revoked in 1996 by the Portuguese Parliament). Those who fled to Genoa were only allowed to land provided they received baptism. Those who were fortunate enough to reach the Ottoman Empire had a better fate: the Sultan Bayezid II sarcastically sent his thanks to Ferdinand for sending him some of his best subjects, thus "impoverishing his own lands while enriching his (Bayezid's)". Jews arriving in the Ottoman Empire were mostly resettled in and around Thessalonica and to some extent in Constantinople and İzmir. This was followed by a great massacre of Jews in the city of Lisbon in 1506 and the establishment of the Portuguese Inquisition in 1536. This caused the flight of the Portuguese Jewish community, which continued until the extinction of the Courts of Inquisition in 1821; by then there were very few Jews in Portugal. In Amsterdam, where Jews were especially prominent in the 17th century on account of their number, wealth, education, and influence, they established poetical academies after Spanish models; two of these were the Academia de Los Sitibundos and the Academia de Los Floridos. In the same city they also organized the first Jewish educational institution, with graduate classes in which, in addition to Talmudic studies, the instruction was given in the Hebrew language. The most important synagogue, or Esnoga, as it is usually called amongst Spanish and Portuguese Jews, is the Amsterdam Esnoga—usually considered the "mother synagogue", and the historical center of the Amsterdam minhag. A sizable Sephardic community had settled in Morocco and other Northern African countries, which were colonized by France in the 19th century. Jews in Algeria were given French citizenship in 1870 by the décret Crémieux (previously Jews and Muslims could apply for French citizenship, but had to renounce the use of traditional religious courts and laws, which many did not want to do). When France withdrew from Algeria in 1962, the local Jewish communities largely relocated to France. There are some tensions between some of those communities and the earlier French Jewish population (who were mostly Ashkenazi Jews), and with Arabic Muslim communities.
Ашық зерттеулер дәуірінде
1492 жылы Испаниядан қуылған яһудилердің көп бөлігі Португалияға қашып, бірнеше жыл бойы қуғын-сүргіннен сақтанды. Португалиядағы яһуди қауымы сол кезде ел халқының шамамен 15 пайызын құрады. 1579 жылы Луис де Карвахаль и де ла Куэва, португалдық туған конверсо, испан тажының шенеунігі, Жаңа Испаниядағы Нуэво Рейно де Леон деп аталатын кең аумаққа ие болды. Ол басқа конверсолармен бірге кейін Монтеррей болып белгілі болған елді мекендерді құрды. Яһудилер Голландия мен Оңтүстік Америка арасындағы қарым-қатынасты дамытты. Олар 1621 жылы Голландияның Батыс Индия компаниясын құруға көмектесті, ал кейбіреулері директорлар кеңесіне кірді. Голландияның Бразилияны басып алу жоспарлары португалдық капитан Франсиско Рибейро арқылы іске асырылды, оның Голландияда яһуди туыстары болған деседі. Кейін, Бразилиядағы голландтар Голландиядан түрлі шеберлерді шақырғанда, көптеген яһудилер Бразилияға келді. 1642 жылы Амстердамнан шамамен 600 яһуди, екі көрнекті ғалым – Исаак Абоаб да Фонсека мен Мозес Рафаэль де Агилармен бірге кетіп қалды. Яһудилер Голландия мен Португалия арасындағы Бразилия үшін күресте голландтарды қолдады. 1642 жылы Абоаб да Фонсека Бразилиядағы голланд колониясы Пернамбукода (Ресиф) Кахал Зур Израиль синагогасының раввині болып тағайындалды. Қаланың көптеген ақ нәсілді тұрғындары Португалиядан келген сефард яһудилері болды, олар Атлант мұхитының арғы жағындағы осы қалаға Португалия инквизициясымен қуылған. 1624 жылы колония голландтар басып алды. Абоаб да Фонсека қауымның раввині болғандықтан, ол Америкадағы алғашқы раввин атанды. Оның қауымының аты Кахал Зур Израиль синагогасы еді және қауымда синагог, миква және ешива болды. Алайда, ол Пернамбукода раввин болып қызмет еткен кезде, португалдықтар тоғыз жылдық күреснен кейін 1654 жылы бұл жерді қайта басып алды. Абоаб да Фонсека португалдықтар басып алғаннан кейін Амстердамға оралуға үміттенді. Оның қауымының мүшелері Солтүстік Америкаға көшіп, Нью-Йорк қаласын құрушылардың бірі болды, бірақ кейбір яһудилер Серидода пана тапты. 16 және 17 ғасырлардағы Замосьтағы сефард кехилласы сол кездегі Польшаның ешқайсысына ұқсамайтын еді. Бұл автономды мекеме болды және 17 ғасырдың ортасына дейін Польша Республикасындағы еврейлердің өзін-өзі басқаруының жоғарғы органы – Төрт Жер кеңесінің билігіне бағынбады. Амстердамдағы испан яһудилері арасында саудагерлерден басқа көптеген дәрігерлер де болды: Самуэль Авраванель, Давид Нието, Илия Монтальто және Буэно отбасы; Жозеф Буэно 1623 жылдың сәуір айында принц Морис ауырғанда кеңес берді. Олар заңгерлік қызметпен айналысуға рұқсат етілмегендіктен және ант беруге мәжбүр болғандықтан, медицинаны ғана оқыды, себебі оларға басқа ғылымдардың ешқайсысы да қажет болмады. Яһудилерді сауда гильдияларына да қабылдамады: 1632 жылы Амстердам қаласы қабылдаған шешім (қалалар автономиялы болғандықтан) оларды қабылдамады. Алайда, олардың дінімен байланысты саудаларға ерекшеліктер жасалды: баспа, кітап сату, ет, құс, азық-түлік және дәрі-дәрмек сату. 1655 жылы яһудиге ерекше жағдайда қант зауытын ашуға рұқсат берілді. Яһуди теологиясының профессоры Джонатан Рей сефард қауымы орта ғасырлардан гөрі 1600 жылдары қалыптасқанын айтады. Ол Испаниядағы еврей қауымдарының диаспорада дамығандай ортақ емес екенін түсіндіреді. Олар жер аударылғанда ешқандай ерекше испан-яһудилік жеке басын алып жүрмеді, бірақ белгілі бір ортақ мәдени ерекшеліктер тарихи түрде тәуелсіз қауымдар болған диаспора қауымының қалыптасуына үлес қосты.
The largest part of Spanish Jews expelled in 1492 fled to Portugal, where they eluded persecution for a few years. The Jewish community in Portugal was perhaps then some 15% of that country's population. In 1579 Luis de Carvajal y de la Cueva a Portuguese born Converso, Spanish Crown officer, was awarded a large swath of territory in New Spain, known as Nuevo Reino de León. He founded settlements with other conversos that would later become Monterrey. In particular, Jews established relations between the Dutch and South America. They contributed to the establishment of the Dutch West Indies Company in 1621, and some were members of the directorate. The ambitious schemes of the Dutch for the conquest of Brazil were carried into effect through Francisco Ribeiro, a Portuguese captain, who is said to have had Jewish relations in the Netherlands. Some years afterward, when the Dutch in Brazil appealed to the Netherlands for craftsmen of all kinds, many Jews went to Brazil. About 600 Jews left Amsterdam in 1642, accompanied by two distinguished scholars—Isaac Aboab da Fonseca and Moses Raphael de Aguilar. Jews supported the Dutch in the struggle between the Netherlands and Portugal for possession of Brazil. In 1642, Aboab da Fonseca was appointed rabbi at Kahal Zur Israel Synagogue in the Dutch colony of Pernambuco (Recife), Brazil. Most of the white inhabitants of the town were Sephardic Jews from Portugal who had been banned by the Portuguese Inquisition to this town at the other side of the Atlantic Ocean. In 1624, the colony had been occupied by the Dutch. By becoming the rabbi of the community, Aboab da Fonseca was the first appointed rabbi of the Americas. The name of his congregation was Kahal Zur Israel Synagogue and the community had a synagogue, a mikveh and a yeshiva as well. However, during the time he was a rabbi in Pernambuco, the Portuguese re occupied the place again in 1654, after a struggle of nine years. Aboab da Fonseca managed to return to Amsterdam after the occupation of the Portuguese. Members of his community immigrated to North America and were among the founders of New York City, but some Jews took refuge in Seridó. The Sephardic kehilla in Zamość in the 16th and 17th centuries was the one of its kind in the entire Poland of that time. It was an autonomous institution, and until the mid 17th century it was not under the authority of the highest organ of the Jewish self government in the Republic of Poland the Council of Four Lands. Besides merchants, a great number of physicians were among the Spanish Jews in Amsterdam: Samuel Abravanel, David Nieto, Elijah Montalto, and the Bueno family; Joseph Bueno was consulted in the illness of Prince Maurice (April 1623). Jews were admitted as students at the university, where they studied medicine as the only branch of the science of practical use to them, for they were not permitted to practice law, and the oath they would be compelled to take excluded them from the professorships. Neither were Jews taken into the trade guilds: a resolution passed by the city of Amsterdam in 1632 (the cities being autonomous) excluded them. Exceptions, however, were made in the case of trades that related to their religion: printing, bookselling, and the selling of meat, poultry, groceries, and drugs. In 1655 a Jew was, exceptionally, permitted to establish a sugar refinery. Jonathan Ray, a professor of Jewish theological studies, has argued that the community of Sephardim was formed more during the 1600s than the medieval period. He explains that prior to expulsion Spanish Jewish communities did not have a shared identity in the sense that developed in diaspora. They did not carry any particular Hispano Jewish identity into exile with them, but certain shared cultural traits contributed to the formation of the diaspora community from what had historically been independent communities.
Холокост
Еуропалық яһудилерді қырып ұрып, ғасырлар бойы қалыптасқан мәдениетін жойған Холокост, сонымен қатар, еуропалық Сефард яһудилерінің ірі халық орталықтарын жойды және олардың бірегей тілі мен дәстүрлерінің толықтай жойылуына әкелді. Солтүстік-батыстағы Франция мен Нидерландыдан оңтүстік-шығыстағы Югославия мен Грекияға дейінгі Сефард яһуди қауымдары дерлік жоғалып кетті. Екінші дүниежүзілік соғыс қарсаңында еуропалық Сефард қауымы Грекия, Югославия және Болгарияның Оңтүстік-Шығыс Еуропа елдерінде шоғырланды. Оның маңызды орталықтары Салоника, Сараево, Белград және София қалаларында орналасқан еді. Сол елдердегі яһуди қауымдарының соғыс кезеңіндегі тәжірибесі әртүрлі болды және олардың қай үкімет билігінде болуына байланысты еді. Югославия мен Солтүстік Грекиядағы яһуди қауымдары, оның ішінде Салониканың 50 000 яһудиі 1941 жылдың сәуірінде тікелей неміс оккупациясына түсті және нацистік репрессиялық шаралардың толық салмағын сезінді – мүліктен айырудан, қорлаудан және мәжбүрлеу еңбегінен бастап, кепілге алуға және, ақырында, Освенцим концлагеріне депортациялауға дейін. Оңтүстік Грекиядағы яһуди халқы итальяндықтардың билігінде болды, олар яһудилерге қарсы заңдарды қабылдаудан бас тарды және неміс күштерінің оларды Польшаға көшіру әрекеттеріне мүмкіндігінше қарсылық көрсетті, бірақ 1943 жылдың 8 қыркүйегінде Италияның капитуляциясы яһудилерді неміс бақылауына әкелді. Босния мен Хорватиядағы Сефард яһудилері 1941 жылдың сәуірінен бастап Германия құрған Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінің билігінде болды, ол оларды жергілікті лагерьлерге жинап, сербтер мен ромдармен бірге өлтірді (Porajmos туралы қараңыз). Македония мен Фракиядағы яһудилерді болгарлық оккупациялық күштері бақылады, олар оларды азаматтығы жоқ деп жариялап, жинап алып, депортация үшін немістерге тапсырды. Соңында, Болгариядағы яһудилер нацистік одақтас билігінде болды, ол оларды яһудилерге қарсы заңдарға бағындырды, бірақ болгар парламентарийлерінің, дін қызметкерлерінің және зиялыларының қысымына көнді. Осылайша, 50 000-нан астам болгар яһудиі құтқарылды. Солтүстік Африкадағы яһудилер өздерін тек яһудилер немесе еуропалық яһудилер деп таныды, себебі француз және итальян отаршылдығының нәтижесінде батыстық мәдениетке бейімделген еді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және «Шағын шырақ» операциясына дейін, нацистік про-Виши Франциясы басқарған Марокко, Алжир және Тунис елдеріндегі яһудилер Франциядағы яһудилерге қарсы антисемиттік заңдарға ұшырады. Алайда, олар неміс нацизмінің ең қатал антисемиттік саясатынан тікелей зардап шекпеді, итальяндық Ливиядағы яһудилер де осыдан аман қалды. Еуропаның Солтүстік Африка елдеріндегі, Болгариядағы және Даниядағы яһуди қауымдары ғана басқа яһуди қауымдары сияқты жаппай депортациядан және жаппай қырғыннан құтылды. «Шағын шырақ» операциясы Еуропаның Солтүстік Африка аймағында 400 мыңнан астам яһудиді құтқарды.
The Holocaust that devastated European Jewry and virtually destroyed its centuries old culture also wiped out the great European population centers of Sephardi Jewry and led to the almost complete demise of its unique language and traditions. Sephardi Jewish communities from France and the Netherlands in the northwest to Yugoslavia and Greece in the southeast almost disappeared. On the eve of World War II, the European Sephardi community was concentrated in Southeastern Europe countries of Greece, Yugoslavia, and Bulgaria. Its leading centers were in Salonika, Sarajevo, Belgrade, and Sofia. The experience of Jewish communities in those countries during the war varied greatly and depended on the type of regime under which they fell. The Jewish communities of Yugoslavia and northern Greece, including the 50,000 Jews of Salonika, fell under direct German occupation in April 1941 and bore the full weight and intensity of Nazi repressive measures from dispossession, humiliation, and forced labor to hostage taking, and finally deportation to the Auschwitz concentration camp and extermination. The Jewish population of southern Greece fell under the jurisdiction of the Italians who eschewed the enactment of anti Jewish legislation and resisted whenever possible German efforts to transfer them to occupied Poland, until the surrender of Italy on 8 September 1943 brought the Jews under German control. Sephardi Jews in Bosnia and Croatia were ruled by a German created Independent State of Croatia state from April 1941, which subjected them to pogrom like actions before herding them into local camps where they were murdered side by side with Serbs and Roma (see Porajmos). The Jews of Macedonia and Thrace were controlled by Bulgarian occupation forces, which after rendering them stateless, rounded them up and turned them over to the Germans for deportation. Finally, the Jews of Bulgaria proper were under the rule of a Nazi ally that subjected them to ruinous anti Jewish legislation, but ultimately yielded to pressure from Bulgarian parliamentarians, clerics, and intellectuals not to deport them. More than 50,000 Bulgarian Jews were thus saved. The Jews in North Africa identified themselves only as Jews or European Jews, having been westernized by French and Italian colonization. During World War II and until Operation Torch, the Jews of Morocco, Algeria, and Tunesia, governed by pro Nazi Vichy France, suffered the same antisemitic legislation that Jews suffered in France mainland. They did not, however, directly suffer the more extreme Nazi Germany antisemitic policies, and nor did the Jews in Italian Libya. The Jewish communities in those European North Africa countries, in Bulgaria, and in Denmark were the only ones who were spared the mass deportation and mass murder that afflicted other Jewish communities. Operation Torch therefore saved more than 400,000 Jews in European North Africa.
Кейінгі тарихы мен мәдениеті
Француз Алжиріндегі яһудилерге 1870 жылғы Кремю жарлығы арқылы француз азаматтығы берілді. Олар көп ғасырлар бойы Солтүстік Африкада қоныстанғандықтарына қарамастан, бұрынғы мұсылман көршілеріне таңылған индигендік статустан емес, еуропалық нойс-ноир қауымының бір бөлігі деп есептелді. Сәйкесінше, Тунис, Марокко және Алжир тәуелсіздік алғаннан кейін 1950 жылдардың соңы мен 1960 жылдардың басында көптеген адамдар Францияға көшті және қазір француз яһуди қауымының көпшілігін құрайды. Бүгінде сефардтар Испания мен Португалияның романстарын, ежелгі әуендер мен әндерін, сондай-ақ көптеген ескі португал және испан мақалдарын сақтап қалды. Олардың арасында әлі де «Кастильо» сияқты балалар пьесалары танымал және Иберияға тән тағамдарға құштарлық танытады, мысалы, пастель немесе пастелико – еттен жасалған пирог, және пан де Испания немесе пан де Леон. Мерекелерінде олар испандықтардың дәстүрі бойынша алты бұрышты жұлдыз суреті салынған қағазға оралған тәттілерді (долче) таратады. Мексикадағы сефард қауымы негізінен Сирия, Түркия, Грекия және Болгариядан шыққан. 1942 жылы Ашкенази отбасымен бірлесіп Colegio Hebreo Tarbut құрылды, оқу идиш тілінде жүргізілді. 1944 жылы сефард қауымы 90 оқушысы бар жеке «Colegio Hebreo Sefaradí» мектебін ашты, онда сабақтар еврей тілінде өтіліп, еврей әдет-ғұрыптары бойынша қосымша сабақтар берілді. 1950 жылы 500 студент оқыды. 1968 жылы жас сефардтар тобы Израиль мемлекетін құруды қолдап, «Тнуат Ноар Джинжит Дор Джадаш» атты ұйым құрды. 1972 жылы жас еврей ұлдарына бар-мицва рәсіміне дайындау мақсатында Маязике Тора институты құрылды. Бүгінде американдық яһудилердің көпшілігі ашкеназилер болғанымен, отарлау дәуірінде сефардтар яһуди халқының көпшілігін құрады. Мысалы, 1654 жылы Нью-Амстердамға келген яһудилер португалдықтардан тартып алынған Ресифе колониясынан (Бразилия) қашқан. 18 ғасырдың көп бөлігінде американдық синагогалар өз істерін португал тілінде жүргізіп, тіркеді, тіпті күнделікті тілдері ағылшын болса да. 19 ғасырда АҚШ-қа кеңінен неміс иммиграциясы болған кезде ғана жағдай өзгерді және ашкеназилер (алғашқыда Германиядан, бірақ 20 ғасырда Шығыс Еуропадан) американдық яһуди ортасына үстемдік ете бастады. Сефардтар әдетте испан және португал есімдерінің жалпы ережелерін сақтады. Көптеген адамдар португал және испан есімдерін таңдады, бірақ сефард есімдерінің көпшілігі еврей және араб тілдерінен шыққан, олар Ибериядағы ата-аналардың есімдерінде кездеспейді, сондықтан олар жиі еврей есімдері ретінде қарастырылады. Көптеген есімдер яһуди емес (христиандық) отбасылармен және адамдармен байланысты және тек яһудилерге ғана тән емес. 1492 жылдан кейін көптеген мараньолар еврей тегін жасыру және қуғын-сүргіннен құтылу үшін өздерінің есімдерін өзгертті, жаңа кәсіптерді қабылдады және тіпті мұндай есімдерді араб және тіпті неміс сияқты жергілікті тілдерге аударды. Христиандық дінді қабылдаған кезде шіркеудің атын таңдау олар үшін әдетті болды, мысалы, Санта-Круз, немесе «Мессия» (Құтқарушы/Сальвадор) сөзінің жалпылама атауы, сондай-ақ христиан құдайы ата-аналарының есімдерін қабылдады. Доктор Марк Хилтонның зерттеулері IPS ДНК-тестілеуі арқылы жергілікті приходтың орналасқан жерімен байланысты мараньолардың тегінің 89,3% сәйкес келетінін көрсетті. Ашкенази яһудилерінен айырмашылығы, жаңа туған балаларға тірі туыстарының атын қоймайтын сефард яһудилері балаларына әлі тірі болса да, ата-аналарының атын қояды. Дәстүр бойынша, алғашқы ұл мен қызға әкесінің әжесі мен әжесінің есімі беріледі, содан кейін қалған балалардың ата-анасының есімдері кезекпен беріледі. Бұдан кейін балалардың қосымша есімдері «бос» болады, яғни кез келген есімді таңдауға болады, енді «атау міндеттемесі» жоқ. Сефард яһудилері ата-анасының атын атамайтын жалғыз жағдай – жұбайлардың бірі анасымен немесе әкесімен ортақ есімді бөліскен кезде (яһудилер өз балаларын өздерімен атамайды). Алайда, кейде «бос» есімдер жас немесе баласыз қайтыс болған туысының есімін құрметтеу үшін қолданылады. Мұндай қарама-қайшылықты атаулар аралас ашкенази-сефард отбасыларында туған балалар үшін қиындық тудыруы мүмкін. Ашкенази және сефард атау дәстүрлерінен ерекшелік голланд яһудилерінде кездеседі, мұнда ашкеназилер ғасырлар бойы сефардтарға тән дәстүрді сақтаған. Чатс-қа қараңыз.
The Jews in French Algeria were awarded French citizenship by 1870 Crémieux Decree. They were therefore considered part of the European pieds noirs community in spite of having been established in North Africa for many centuries, rather than subject to the Indigénat status imposed on their Muslim former neighbors. Most consequently moved to France in the late 1950s and early 1960s after Tunisia, Morocco and Algeria became independent, and they now make up a majority of the French Jewish community. Today, the Sephardim have preserved the romances and the ancient melodies and songs of Spain and Portugal, as well as a large number of old Portuguese and Spanish proverbs. A number of children's plays, like, for example, El Castillo, are still popular among them, and they still manifest a fondness for the dishes peculiar to Iberia, such as the pastel, or pastelico, a sort of meat pie, and the pan de España, or pan de León. At their festivals, they follow the Spanish custom of distributing dulces, or dolces, a confection wrapped in paper bearing a picture of the magen David (six pointed star). In Mexico, the Sephardic community originates mainly from Syria, Turkey, Greece, and Bulgaria. In 1942 the Colegio Hebreo Tarbut was founded in collaboration with the Ashkenazi family and instruction was in Yiddish. In 1944 the Sephardim community established a separate "Colegio Hebreo Sefaradí" with 90 students where instruction was in Hebrew and complemented with classes on Jewish customs. By 1950 there were 500 students. In 1968 a group of young Sephardim created the group Tnuat Noar Jinujit Dor Jadash in support of the creation of the state of Israel. In 1972 the Majazike Tora institute is created aiming to prepare young male Jews for their Bar Mitzvah. While the majority of American Jews today are Ashkenazim, in Colonial times Sephardim made up the majority of the Jewish population. For example, the 1654 Jews who arrived in New Amsterdam fled from the colony of Recife, Brazil after the Portuguese seized it from the Dutch. Through most of the 18th century, American synagogues conducted and recorded their business in Portuguese, even if their daily language was English. It was not until widespread German immigration to the United States in the 19th century that the tables turned and Ashkenazim (initially from Germany but by the 20th century from Eastern Europe) began to dominate the American Jewish landscape. The Sephardim usually have followed the general rules for Spanish and Portuguese names. Many used to bear Portuguese and Spanish names; however, it is noteworthy that a large number of Sephardic names are of Hebrew and Arabic roots and are totally absent in Iberian patronyms and are therefore often seen as typically Jewish. Many of the names are associated with non Jewish (Christian) families and individuals and are by no means exclusive to Jews. After 1492, many marranos changed their names to hide their Jewish origins and avoid persecution, adopting professions and even translating such patronyms to local languages like Arabic and even German. It was common to choose the name of the Parish Church where they have been baptized into the Christian faith, such as Santa Cruz or the common name of the word "Messiah" (Savior/Salvador) or adopted the name of their Christian godparents. Dr. Mark Hilton's research demonstrated in IPS DNA testing that the last name of Marranos linked with the location of the local parish was correlated 89.3%
In contrast to Ashkenazic Jews, who do not name newborn children after living relatives, Sephardic Jews often name their children after the children's grandparents, even if they are still alive. The first son and daughter are traditionally named after the paternal grandparents, then the maternal parents' names are next in line for the remaining children. After that, additional children's names are "free", so to speak, meaning that one can choose whatever name, without any more "naming obligations." The only instance in which Sephardic Jews will not name after their own parents is when one of the spouses shares a common first name with a mother/father in law (since Jews will not name their children after themselves.) There are times though when the "free" names are used to honor the memory of a deceased relative who died young or childless. These conflicting naming conventions can be troublesome when children are born into mixed Ashkenazic Sephardic households. A notable exception to the distinct Ashkenazi and Sephardi naming traditions is found among Dutch Jews, where Ashkenazim have for centuries followed the tradition otherwise attributed to Sephardim. See Chuts.
Испания мен Португалияда азаматтықты қорғау туралы заңдар
2013 жылдың сәуір айынан бастап инквизиция кезінде қуылғандардың ұрпақтары сефардтар, егер олар "Португалиямен байланысы бар португалдық сефард қауымдастығының мүшелері" болса, португал азаматтығын алуға құқылы. Португалияның "Мемлекеттік ұлттық заңына" енгізілген түзету 2013 жылдың 11 сәуірінде бірауыздан бекітілді және lc=yes күнінен бастап өтініштерді қабылдау жалғасуда. Испанияда ұқсас заң 2014 жылы бекітіліп, 2015 жылы қабылданды. 2019 жылдың 30 қыркүйегіне дейін Испания 127 000 өтініш алды, олардың көп бөлігі Латын Америкасынан келіп түсті.
Since April 2013, Sephardim who are descendants of those expelled in the inquisition are entitled to claim Portuguese citizenship provided that they "belong to a Sephardic community of Portuguese origin with ties to Portugal". The amendment to Portugal's "Law on Nationality" was approved unanimously on 11 April 2013, and remains open to applications as of lc=yes. A similar law was approved in Spain in 2014 and passed in 2015. By the expiry date on 30 September 2019, Spain had received 127,000 applications, mostly from Latin America.
Ашкеназдармен қарым-қатынас
Орта ғасырлар кезеңінде тарихи "Ашкеназ" (Германия мен Франция) аймағынан көптеген ашкеназдық яһудилер Ибериядағы сефардтық яһуди раввиндерінің жетекшілігімен Кабала мен Тораны оқу үшін көшіп келді. Сефардтық қоғамға сіңіп кеткен бұл ашкеназдық яһудилер Германиядан болса "Ашкенази", Франциядан болса "Зарфати" тегін алды. Сефардтықтар мен ашкеназдықтар арасындағы қарым-қатынас кейде нәсілдік керісіп-тартысқа ұшырады, екі тарап та бір-бірінің физикалық ерекшеліктері мен мәдениетіне сүйене отырып, кемтарлығын дәлелдеуге тырысты. Кейбір жағдайларда сефардтық яһудилер ашкеназдық қауымдастықтарына қосылып, бірлесіп неке қиды.
During the medieval period, a considerable number of Ashkenazi Jews from historic "Ashkenaz" (Germany and France) had moved to study Kabbalah and Torah under the guidance of Sephardic Jewish Rabbis in Iberia. These Ashkenazi Jews who assimilated into the Sephardic society eventually gained the surnames "Ashkenazi" if they came from Germany and "Zarfati" if they came from France. Sephardi Ashkenazi relations have at times been strained by racial tension, with both sides claiming the inferiority of the other, based upon such features as physical traits and culture. In some instances, Sephardi Jews have joined Ashkenazi communities, and have intermarried.