Сефардтардың еврей діні дәстүрлері

Кіріспе

Сефардтық яһудилердің діни практикасы

Сефардтық заңдар мен әдет-ғұрыптар – сефардтық немесе сефард яһудилері ("Испания яһудилері") ұстанатын яһудилік заңдар мен әдет-ғұрыптар; қазіргі Испания мен Португалия мемлекеттеріндегі Иберия түбегіндегі тарихи яһуди қауымының ұрпақтары. "Сефард" терминінің көптеген анықтамаларына Мизрахи яһудилері де кіреді, олардың көпшілігі сефард яһудилерінің дәстүрлеріне сәйкес ғибадат етеді. Сефардтық рәсім – дін де, православиелік яһудизм, реформалық яһудизм сияқты қозғалыс та емес, сондай-ақ басқа ашкеназдық рәсімдердің ғибадат дәстүрлері де емес. Осылайша, сефардтар ерекше мәдени, құқықтық және философиялық дәстүрлері бар қауымдастықты құрайды. Сефардтар – негізінен Иберия түбегінен шыққан яһудилердің ұрпақтары. Оларды 1492 жылғы қуғын-сүргін кезінде Испаниядан кеткен және Испанияда крипто-яһудилер ретінде қалған, кейін келесі ғасырларда қашқан отбасыларға бөлуге болады. Діни тұрғыда және қазіргі Израильде бұл термин Османдық империясы немесе басқа Азиялық және Солтүстік Африкалық түбі бар барлық яһудилерге қатысты қолданылады, олардың Испаниямен тарихи байланысы болсын болмасын, бірақ кейбіреулер нағыз сефардтарды Мизрахи яһудилерінен ажыратуды қалайды. Бұл мақала үшін Ибериялық сефардтар мен Мизрахи яһудилерін ажыратудың қажеті жоқ, өйткені олардың діни практикалары негізінен бірдей: олар "испандық яһудилер" болсын болмасын, барлығы "испандық рәсім бойынша яһудилер". Бұл үйлесімнің үш себебі бар, олар төменде егжей-тегжейлі қарастырылады: Екі топ та ашкеназдық дәстүрге тән әдет-ғұрыптарсыз жалпы яһуди заңын ұстанады. Испандық рәсім – яһудилік рәсімдердің вавилондық-арабтық отбасынан тараған және сол отбасының басқа рәсімдерімен ұқсастықтарын сақтап қалған. Қуғыннан кейін испандық эмигранттар Батыс Азия (Орта Шығыс) және Солтүстік Африкадағы яһуди қауымдастықтарында жетекші рөл атқарды, олар өз рәсімдерін испандық рәсімге жақындату үшін өзгертіп, оны стандарт деп санады.

Sephardic law and customs are the law and customs of Judaism which are practiced by Sephardim or Sephardic Jews ( "Jews of Spain"); the descendants of the historic Jewish community of the Iberian Peninsula, what is now Spain and Portugal. Many definitions of "Sephardic" also include Mizrahi Jews, most of whom follow the same traditions of worship as those which are followed by Sephardic Jews. The Sephardi Rite is not a denomination nor is it a movement like Orthodox Judaism, Reform Judaism, and other Ashkenazi Rite worship traditions. Thus, Sephardim comprise a community with distinct cultural, juridical and philosophical traditions. Sephardim are, primarily, the descendants of Jews from the Iberian Peninsula. They may be divided into the families that left Spain during the Expulsion of 1492 and those families that remained in Spain as crypto Jews, fleeing in the following few centuries. In religious parlance as well as in modern Israel, the term is broadly used in reference to all Jews who have Ottoman or other Asian or North African backgrounds, whether or not they have any historic link to Spain, but some prefer to distinguish Sephardim proper from Mizraḥi Jews. For the purposes of this article, there is no need to distinguish Iberian Sephardi and Mizrahi Jews, as their religious practices are basically similar: whether or not they are "Spaniard Jews" they are all "Jews of the Spanish rite". There are three reasons for this convergence, which are explored in more detail below:
Both groups follow general Jewish law, without those customs specific to the Ashkenazic tradition. The Spanish rite was an offshoot of the Babylonian Arabic family of Jewish rites and retained a family resemblance to the other rites of that family. Following the expulsion the Spanish exiles took a leading role in the Jewish communities of Western Asia (the Middle East) and North Africa, who modified their rites to bring them still nearer to the Spanish rite, which by then was regarded as the standard.

Заң

Яһуди дінінің заңдары Тораға негізделген, ол Талмуд арқылы түсіндіріліп, толықтырылған. Бабыл Талмудының соңғы түрі Сасанидтер кезеңіне жатады және Вавилониядағы бірнеше оқу орындарында жасалған.

Гаон кезең

Екі маңызды колледж – Сура және Пумбедита ислам дәуіріне дейін жақсы сақталды. Олардың президенттері, геонимдер, экзилархпен бірге, Аббасид халифаларымен араб әлеміндегі еврейлердің жоғарғы билігі ретінде мойындалды. Геонимдер әлемнің түкпір-түкпірінен еврей құқығына қатысты сұрақтарға жазбаша жауаптар берді, олар респонса жинақтарында жарияланды және жоғары құрметке ие болды. Геонимдер сонымен қатар Ехудай Гаонның «Халахот Песукот» және Симеон Кайяраның «Халахот Гедолот» сияқты нұсқаулықтарды да жасады.

Испания

Гаонимнің білімі Каируанның ғалымдары, әсіресе Шананел бен Хушиель мен Ниссим Гаон арқылы Испанияға жеткізілді, онда Исаак Альфази өзінің «Sefer haHalachot» (иудей заңдарының кодексі) еңбегінде пайдаланды, ол өңделген және қысқартылған Талмуд нысанында болды. Бұл өз кезегінде Маймонидтің «Мишне Тора» еңбегінің негізін қалады. Бұл алғашқы Тунис және Испания мектептерінің ерекшелігі – Иерусалим Талмудын, сондай-ақ Вавилон Талмудын қолдануға дайындық таныту болды. Франция мен Германиядағы жағдай біршама өзгеше болды. Олар да Гаонимнің үкімдеріне құрмет көрсетті, бірақ сонымен қатар өздеріне тән күшті жергілікті әдет-ғұрыптары болды. Тосафистер осы дәстүрлерге сәйкес Талмудты түсіндіруге бар күштерін жұмсады. «Әдет-ғұрып заңнан жоғары тұрады» (қараңыз: Минхаг) деген теория қалыптасты, бұл Талмудта қолдау тапты, бірақ араб елдерінде Еуропадағыдай кең таралмады. Ашкеназдық әдет-ғұрыптар туралы арнайы кітаптар жазылды, мысалы, Яков Моэлиннің еңбектері. Ашкеназдық әдет-ғұрыптардың қосымша мысалдары Вормстың Елазардың тәубалық нұсқаулығында және Яков Вейлдің «Sefer Sheḥitot uBediqot» еңбегінде баяндалған шехита (жануарларды сою) қағидаларындағы кейбір қосымша талаптармен ұсынылды. Тосафистердің білімі, бірақ ашкеназдық әдет-ғұрыптар туралы әдебиет емес, Испанияға Толедоның бас раввині болған және Талмудқа терең түсіндірме берген «Hilchot haRosh» еңбегінің авторы, неміс туған ғалым Ашер бен Йехиел әкелді. Ол Альфази мен Маймонидтен кейін үшінші ірі испандық билігі болды. Оның ұлы Яков бен Ашер «Арбаа Турим» деп белгілі болған одан да танымал еңбек жазды, бірақ ол әкесімен барлық мәселеде келіспеді. Тосафоттарды Каталон мектебінің ғалымдары, мысалы, Нахманид пен Соломон бен Адрет те пайдаланды, олар Каббалаға қызығушылық танытты. Бір кезде Испания мектептерге бөлінді: Каталонияда Нахманид пен бен Адреттің, Кастилияда Ашер отбасының, ал Валенсияда Маймонидтің үкімдері қабылданды. (Маймонидтің үкімдері араб әлемінің көп бөлігінде, әсіресе Йемен, Мысыр және Израиль аймағында қабылданды.)

The learning of the Gaonim was transmitted through the scholars of Kairouan, notably Chananel Ben Chushiel and Nissim Gaon, to Spain, where it was used by Isaac Alfasi in his Sefer ha Halachot (code of Jewish law), which took the form of an edited and abridged Talmud. This in turn formed the basis for the Mishneh Torah of Maimonides. A feature of these early Tunisian and Spanish schools was a willingness to make use of the Jerusalem Talmud as well as the Babylonian. Developments in France and Germany were somewhat different. They too respected the rulings of the Gaonim, but also had strong local customs of their own. The Tosafists did their best to explain the Talmud in a way consistent with these customs. A theory grew up that custom trumps law (see Minhag): this had some Talmudic support, but was not nearly so prominent in Arabic countries as it was in Europe. Special books on Ashkenazic custom were written, for example by Yaakov Moelin. Further instances of Ashkenazic custom were contributed by the penitential manual of Eleazar of Worms and some additional stringencies on sheḥitah (the slaughter of animals) formulated in Jacob Weil's Sefer Sheḥitot u Bediqot. The learning of the Tosafists, but not the literature on Ashkenazic customs as such, was imported into Spain by Asher ben Yeḥiel, a German born scholar who became chief rabbi of Toledo and the author of the Hilchot ha Rosh an elaborate Talmudic commentary, which became the third of the great Spanish authorities after Alfasi and Maimonides. A more popular résumé, known as the Arba'ah Turim, was written by his son, Jacob ben Asher, though he did not agree with his father on all points. The Tosafot were also used by the scholars of the Catalan school, such as Nahmanides and Solomon ben Adret, who were also noted for their interest in Kabbalah. For a while, Spain was divided between the schools: in Catalonia the rulings of Nahmanides and ben Adret were accepted, in Castile those of the Asher family and in Valencia those of Maimonides. (Maimonides' rulings were also accepted in most of the Arab world, especially Yemen, Egypt and the Land of Israel.)

Шақырудан кейін

Яһудилерді Испаниядан қуылғаннан кейін, еврей заңын Жозеф Каро өзінің "Бет Йосеф" еңбегінде, "Арбаа Туримге" түсіндірме түрінде және "Шулхан Арух" кітабында, практикалық қысқарту түрінде жазды. Ол өзіне қолжетімді көптеген тәлімгерлермен кеңесті, бірақ көбінесе Альфаси, Маймонид және Ашер бен Йехиел – үш үлкен испан тәлімгерінің көпшілігін ұстанды, егер басқа тәлімгерлердің көпшілігі оларға қарсы болмаса. Ол сефард емес тәлімгерлерді әдейі шеттетуді көздемеді, бірақ Ашкеназ мектебінің, таза Ашкеназ әдет-ғұрыптарынан өзге, жалпы еврей заңына үлес қоса алатынын Ашер арқылы жеткілікті көрсетілген деп есептеді. Бірақ Альфаси мен Маймонид көбінесе келісетіндіктен, нәтиже көбінесе сефардтық сипатқа ие болды. Дегенмен, кейбір жағдайларда Каро осы келісімнің нәтижесін ескермей, каталон мектебінің (Нахманид пен Соломон бен Аарет) пайдасына шешім шығарды, олардың кейбір пікірлері ашкеназдық тамырға ие болды. Бүгінде "Бет Йосеф" сефардтар тарапынан еврей заңының басты авторитеті ретінде қабылданады, бірақ кейінірек нақты қауымдастықтарда қабылданған раввиндердің шешімдерінен алынған шағын өзгерістермен. Польшалық раввин Моше Иссерлес "Шулхан Арухтың" құндылығын мойындаса да, оның ашкеназдық білім мен практикаға толық әділетсіздік жасағанын сезінді. Сондықтан ол ашкеназдық практиканың қай жағынан өзгеше екенін көрсететін бірқатар түсіндірмелер жазды, және осы жиынтық еңбек бүгінде ашкеназдық халаха бойынша басты еңбек ретінде қабылданады. Иссерлес Кародан жекелеген заңдық мәселелерде еркін пікір айтуға дайын болды, бірақ принцип бойынша Кароның "Шулхан Арухта" көрсетілген сефардтық практика стандартты еврей заңын білдіреді, ал ашкеназдық практика негізінен жергілікті әдет-ғұрып екенін қабылдады. Сондықтан "сефардтық әдет-ғұрып" туралы айтудың мәні жоқ: бұл тек ашкеназдықтардың әдет-ғұрыптары жоқ еврей заңы. Осы себепті, итальяндық және йемендік яһудилер сияқты басқа сефард емес қауымдар қабылдаған заң негізінен сефардтардың заңына ұқсас. Әрине, Сефард әлеміндегі Сирия мен Марокко сияқты нақты елдерге немесе қауымдастықтарға тән әдет-ғұрыптар бар. Сафедте Исаак Лурия мен оның ізбасарларының каббалалық үйірімінде маңызды әдет-ғұрыптар қалыптасты, олардың көпшілігі Сефард әлеміндегі қауымдастықтарға тарады: бұл туралы төмендегі "Литаургия" бөлімінде талқыланады. Кейбір жағдайларда оларды грек және түрік сефардтары мен мизрахи яһудилері қабылдаса, испан және португалдық яһудилері сияқты батыс қауымдастықтары қабылдамайды. Бұл – нағыз мағынадағы әдет-ғұрыптар: төмендегі пайдалану тізімінде олар L әрпімен белгіленеді.

Following the expulsion of the Jews from Spain, Jewish law was codified by Joseph Caro in his Bet Yosef, which took the form of a commentary on the Arba'ah Turim, and Shulḥan Aruch, which presented the same results in the form of a practical abridgement. He consulted most of the authorities available to him, but generally arrived at a practical decision by following the majority among the three great Spanish authorities, Alfasi, Maimonides and Asher ben Yeḥiel, unless most of the other authorities were against them. He did not consciously intend to exclude non Sephardi authorities, but considered that the Ashkenazi school, so far as it had anything to contribute on general Jewish law as opposed to purely Ashkenazi custom, was adequately represented by Asher. However, since Alfasi and Maimonides generally agree, the overall result was overwhelmingly Sephardi in flavour, though in a number of cases Caro set the result of this consensus aside and ruled in favour of the Catalan school (Nahmanides and Solomon ben Adret), some of whose opinions had Ashkenazi origins. The Bet Yosef is today accepted by Sephardim as the leading authority in Jewish law, subject to minor variants drawn from the rulings of later rabbis accepted in particular communities. The Polish rabbi Moses Isserles, while acknowledging the merits of the Shulḥan Aruch, felt that it did not do justice to Ashkenazi scholarship and practice. He accordingly composed a series of glosses setting out all respects in which Ashkenazi practice differs, and the composite work is today accepted as the leading work on Ashkenazi halachah. Isserles felt free to differ from Caro on particular points of law, but in principle he accepted Caro's view that the Sephardic practice set out in the Shulḥan Aruch represents standard Jewish law while the Ashkenazi practice is essentially a local custom. So far, then, it is meaningless to speak of "Sephardic custom": all that is meant is Jewish law without the particular customs of the Ashkenazim. For this reason, the law accepted by other non Ashkenazi communities, such as the Italian and Yemenite Jews, is basically similar to that of the Sephardim. There are of course customs peculiar to particular countries or communities within the Sephardic world, such as Syria and Morocco. An important body of customs grew up in the Kabbalistic circle of Isaac Luria and his followers in Safed, and many of these have spread to communities throughout the Sephardi world: this is discussed further in the Liturgy section below. In some cases they are accepted by Greek and Turkish Sephardim and Mizrahi Jews but not by Western communities such as the Spanish and Portuguese Jews. These are customs in the true sense: in the list of usages below they are distinguished by an L sign.

Шығу тегі

Яһудилік литургияның тұжырымдамасы мен ерте тарихы туралы «Сидур және яһудилік қызметтері» мақалаларын қараңыз. Ерте кезеңде Вавилондық рәсім мен Палестинада қолданылатын рәсімдер арасында айырмашылық орнатылды, өйткені бұл діни биліктің екі негізгі орталығы болды: Палестиналық рәсімнің толық мәтіні жоқ, бірақ Каир генизасында кейбір фрагменттер табылды. Көптеген ғалымдар сефардтық яһудилер ұлы Вавилондық яһуди академияларының діни дәстүрлерінің мұрагерлері, ал ашкенази яһудилері бастапқыда Яһуда немесе Галилеялық яһуди діни дәстүрлерін ұстанғандардың ұрпақтары деп санайды. Мозес Гастер сияқты басқалар дәл керісінше пікір білдіреді. Мәселенің мәнін түсіну үшін, қазіргі уақытта әлемде қолданылатын барлық еврейлік литургиялар негізінен вавилондық, ал палестиналықтардың аз ғана саны стандарттау процесінен аман қалды: Геонимдер заманында сақталған айырмашылықтар тізімінде палестиналық ретінде тіркелген әдеттердің көпшілігі қазір ескірген. (Тізімде Сефардтық пайдаланулар, Палестинадан мұра етілгендері P әрпімен, ал Сефардтық пайдалану Вавилондыққа сәйкес келіп, Ашкеназдық пайдалану Палестиналық болған жағдайлар B әрпімен белгіленеді.) 12 ғасырда Ехудай Гаон және Пиркой бен Бабой сияқты вавилондық басшылардың күш-жігерінің нәтижесінде Палестина қауымдастықтары және тарихи түрде палестиндік әдет-ғұрыптарды ұстанған Кайруан сияқты диаспора қауымдастықтары көп жағдайда вавилондық ережелерді қабылдады және араб тілінде сөйлейтін бүкіл әлемдегі еврейлер вавилондық билікті қабылдады. Литургияны стандарттауға жасалған алғашқы әрекеттерге хронологиялық тәртіппен Амрам Гаон, Саадия Гаон, Сиджилмасадан (Мароккода) Шеломо бен Натан және Маймонид жатады. Олардың барлығы Геонимнің заңдық ережелеріне негізделген, бірақ қазіргі Сефард мәтініне қарай дамыған эволюцияны көрсетеді. Визиготтық Испанияда қолданылған литургия итальяндық және провансальдық, сондай-ақ ескі француздық және ашкеназдық рәсімдермен бірге палестиндік ықпал еткен еуропалық отбасыға тиесілі болуы мүмкін, бірақ визиготтық дәуірден ешқандай литургиялық материалдар сақталмағандықтан, біз мұны нақты біле алмаймыз. 1204 жылға дейін жазылған рабби Абрахам бен Натан ха Ярхидің «Сефер ха Манхиг» сияқты кейінгі трактаттарында көрсетілгендей, тіпті сол кезде испандық рәсімде кейбір еуропалық ерекшеліктер сақталған, олар Геонимнің ережелеріне және оларға негізделген ресми мәтіндерге сәйкес келу үшін жойылған. (Сонымен қатар, осы мәтіндердің сақталған нұсқалары, әсіресе Амрам Гаонның мәтіні, кейбір испандық және басқа да жергілікті әдеттерді көрсету үшін өңделген көрінеді.) Сондықтан қазіргі сефардтық литургияны бастапқы жергілікті рәсім мен Вавилон араб отбасының Солтүстік Африка тармағы арасындағы біртіндеп жақындасудың нәтижесі ретінде қарастыру керек, бұл Египеттегі және Мароккодағы Геондық дәуірлерде кең таралған. Реконкистадан кейін, Дәуіт Абудирахам (шамамен 1340 ж.) арнайы испан литургиясына түсініктеме берді, ол Ашер бен Йехиелге дейінгі билік өкілдері түсінгендей халаханың ережелеріне сәйкестікті қамтамасыз етуге мүдделі болды. Осы жақындасуға қарамастан, Пиреней түбегінің әртүрлі бөліктерінің литургиялары арасында айырмашылықтар болды: мысалы, Лиссабон мен Каталонияның рәсімдері кейінірек Сефард дәстүрінің негізін құраған Кастилияның рәсімінен біршама ерекшеленді. Каталониялық рәсім Кастилиялық рәсім мен Прованс арасындағы аралық сипатқа ие болды: Хахам Гастер Оран мен Тунис рәсімдерін осы топқа жатқызды.

For the outline and early history of the Jewish liturgy, see the articles on Siddur and Jewish services. At an early stage, a distinction was established between the Babylonian ritual and that used in Palestine, as these were the two main centres of religious authority: there is no complete text of the Palestinian rite, though some fragments have been found in the Cairo Genizah. Most scholars maintain that Sephardic Jews are inheritors of the religious traditions of the great Babylonian Jewish academies, and that Ashkenazi Jews are descendants of those who originally followed the Judaean or Galilaean Jewish religious traditions. Others, such as Moses Gaster, maintain precisely the opposite. To put the matter into perspective it must be emphasized that all Jewish liturgies in use in the world today are in substance Babylonian, with a small number of Palestinian usages surviving the process of standardization: in a list of differences preserved from the time of the Geonim, most of the usages recorded as Palestinian are now obsolete. (In the list of usages below, Sephardic usages inherited from Palestine are marked P, and instances where the Sephardic usage conforms to the Babylonian while the Ashkenazic usage is Palestinian are marked B.) By the 12th century, as a result of the efforts of Babylonian leaders such as Yehudai Gaon and Pirqoi ben Baboi, the communities of Palestine, and Diaspora communities such as Kairouan which had historically followed Palestinian usages, had adopted Babylonian rulings in most respects, and Babylonian authority was accepted by Jews throughout the Arabic speaking world. Early attempts at standardizing the liturgy which have been preserved include, in chronological order, those of Amram Gaon, Saadia Gaon, Shelomoh ben Natan of Sijilmasa (in Morocco) and Maimonides. All of these were based on the legal rulings of the Geonim but show a recognisable evolution towards the current Sephardi text. The liturgy in use in Visigothic Spain is likely to have belonged to a Palestinian influenced European family, together with the Italian and Provençal, and more remotely the Old French and Ashkenazi rites, but as no liturgical materials from the Visigothic era survive we cannot know for certain. From references in later treatises such as the Sefer ha Manhig by Rabbi Abraham ben Nathan ha Yarḥi (c. 1204), it appears that even at that later time the Spanish rite preserved certain European peculiarities that have since been eliminated in order to conform to the rulings of the Geonim and the official texts based on them. (Conversely the surviving versions of those texts, in particular that of Amram Gaon, appear to have been edited to reflect some Spanish and other local usages.) The present Sephardic liturgy should therefore be regarded as the product of gradual convergence between the original local rite and the North African branch of the Babylonian Arabic family, as prevailing in Geonic times in Egypt and Morocco. Following the Reconquista, the specifically Spanish liturgy was commented on by David Abudirham (c. 1340), who was concerned to ensure conformity with the rulings of halachah, as understood by the authorities up to and including Asher ben Yehiel. Despite this convergence, there were distinctions between the liturgies of different parts of the Iberian peninsula: for example the Lisbon and Catalan rites were somewhat different from the Castilian rite, which formed the basis of the later Sephardic tradition. The Catalan rite was intermediate in character between the Castilian rite and that of Provence: Haham Gaster classified the rites of Oran and Tunis in this group.

19 ғасыр

1840 жылдардан бастап Ливорнода бірнеше дұға кітаптары жарық көрді, олардың ішінде Tefillat ha Ḥodesh, Bet Obed және Zechor le Abraham кіретін. Бұл кітаптарда дұғаларды оқу ережелері мен каббалалық қосымшалар келтірілген, бірақ Шаллом Шарабидің медитациялары жоқ, себебі бұл кітаптар қауымдық құлшылық үшін арналған еді. Олар тез арада барлық сефард және шығыс қауымдарында стандартты кітаптарға айналды, ал жергілікті ерекшеліктер тек ауызша дәстүр арқылы сақталды. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Венада көптеген сефард дұға кітаптары басылды. Бұл кітаптар негізінен Балқан, Грекия және Түркиядағы еврей-испан қауымдары үшін жарық көрді, сондықтан рубрикалар ладино тілінде жазылған, бірақ олар кеңінен таралды. Сефард дұғасы мен дәстүріне үлкен әсер еткен тұлға – 19-ғасырдың соңындағы Бағдад раввині, Бен Иш Ḥай есімді ғұлама. Оның осы атпен аталатын еңбегінде халахикалық шешімдер мен кабалалық дәстүрге қатысты Байқаулар, сондай-ақ Бейт-Эль ешивасының Элияху Манимен жүргізген хат алмасуының нәтижесінде пайда болған тұжырымдар келтірілген. Осы шешімдер мен ескертулер Бағдад ритуалының негізін құрайды: дұғалардың мәтіні мен оларға қосатын әдеттер Ливорно басылымдарынан кейбір жағынан өзгеше. Бен Иш Ḥайдың шешімдері басқа сефард және шығыс қауымдарында да қабылданды, мысалы, Джерба қауымында.

Қазіргі күн

Қазіргі сефард әлемінде, әсіресе Израильде, осы Багдад ритуалын қамтитын көптеген танымал дұға кітаптары бар, және бұл қазір Минхаг Эдот ха-Мизрах (Шығыс қауымдарының дәстүрі) деп белгілі. Басқа білушілер, әсіресе Солтүстік Африканың көне раввиндері, оларға 19 ғасырғы Ливорно басылымдарында кездесетін, көбірек сақталған Шығыс сефард мәтінін артық көреді; Шами Йемен және Сирия ритуалдары осы топқа жатады. Тағы басқалары, Р. Овадия Йосефтің жолын ұстанып, кейбір Каббалалық қосымшаларынан айырылған, Р. Иосиф Кароға жақын нұсқаны қалайды және оны барлық қауымдар қолданатын стандартты "Израильдік сефард" ритуалы ретінде орнатуға тырысады. Испан және португалдық еврейлердің құлшынысы осылардың бәрінен өзгеше (шығыс топтарының бір-бірінен айырмашылығына қарағанда), өйткені ол мәтіннің көне түрін көрсетеді, Каббалалық қосымшалары азырақ және итальяндық әсерге ие. Дегенмен, осы топтар арасындағы айырмашылықтар нақты сөздер деңгейінде, мысалы, бірнеше қосымша бөлімдерді қосу немесе жою сияқты мәселелерде болады: құрылымдық тұрғыдан алғанда, барлық сефард ритуалдары өте ұқсас.

Тефилин

Сефардтардың көпшілігі Хол ха Моэд (мерекелердің орта күндері) кезінде тефилин кимейді. Олар қол және бас тефилинін жабу үшін бір ғана бата айтады, әрқайсысына жеке-жеке бата айтпайды. Бірақ, егер олар қол тефилинін қойғаннан кейін сөйлеуге мәжбүр болса, екінші батаны айтады. Сефардтар тефилиннің белбеуін сағат тіліне қарсы (оң жақтағы адам үшін) орайды. Түйінді жасау және қолға орау тәсілі де ашкеназдардан өзгеше. Бас тефилиніндегі "шин" әрпінің жазылуы ашкеназ тефилиніндегіден мүлдем бөлек. Тора, тефилин және мезузаларда қолданылатын шрифт ашкеназдық шрифттен өзгеше және басылған шаршы әріптерге жақын.

Қимыл

Бұл сефардтық практика емес, кіші цициттің (цицит катан) цицит-сициттерінің сыртқа көрінуіне жол беру. Цициттерде әрбір орам алдыңғысына өтеді, ал түйіндер арасындағы орамдардың үлгісі 10 5 6 5 (кейбір қауымдастықтарда L) немесе 7 8 11 13 (басқаларында, Шұлхан `Арухқа сәйкес) болады.

Мезуза

Мезузоттар көлбеу емес, тік орналастырылады, батыс елдеріндегі испан және португалдық еврейлер арасындағы ерекшеліктерді қоспағанда.

Литургиялық

Көптеген дұғаларда сефардтар Мишна тіліндегі дауыстық үлгілерін сақтап, оларды Киелі кітаптағы еврей тілінің ережелеріне сәйкес өзгертпеді: мысалдар – "Наqdishakh" ("Naqdishkha" емес) және "ha Gefen" ("ha Gafen" емес). Сефардтар дұғалардың көпшілігін дауыстап оқиды, ал ашкеназилер бірінші жолды дауыстап оқып, содан кейін үнсіз оқиды, келесі дұғаға өтуден бұрын соңғы бірнеше жолды дауыстап оқып бітіреді. Сефардтар Миңкәні Патах Элияху, Лешем Ихуд, Ма Едидот, Л Корбан ХаТамид және Парашат ХаКторетпен Ашрейден бұрын бастайды. Патах Элияху кейде алынып тасталса, қалған дұғалар сефардтардың көпшілігінде стандартты болып табылады. Жұма күні кешке көптеген сефард топтары (испан және португалдықтардан басқа) Шир хаширимді Минха мен Кабалат Шаббат аралығында орындайды. L Земмироттағы дұғалардың реті ашкеназилердегіден өзгеше және оған қосымша дұғалар кірген. Земмироттың соңына жақын, сефард хазандары Шокен әнін орындамайды. Оның орнына Шават Аниим әні орындалады. Оның көптеген әуендері шығыс қауымдастықтарындағы апталық мақамға байланысты өзгереді. `Амидадан бұрын "Тзур Исраел" деп айтылмайды. Шам намазының алдындағы екінші бата барлық қызметте "Ахават `Олам" (әрі "Ахава Рабба" емес) деп басталады. Көптеген сефардтар `Амида алдында 3 қадам артқа, 3 қадам алға жылжымайды және тізе бүкпейді. Жаз айларында олар екінші батада Морид ха Таль сөздерін қолданады. P Таңертеңгі қызметтегі Кедюша "Наqdishakh ve Na`ariṣakh" деп басталады, ал мусафтың Кедюшасы (Шабат пен мерекелер үшін қосымша қызмет) "Keter Yitenu L'kha" деп басталады. "Бірқат ха-Шаним" үшін жазғы және қысқы бөлек формалар бар. Кез келген күні кешкі намазда (минха) Коханимді шақыру жоқ. P Көптеген қауымдастықтарда Коханимдер Шахарит және Мусаф кезінде күн сайын Коханимді шақырады, тіпті Израильден тыс жерлерде де, ашкеназилерден айырмашылығы, олар оны тек ірі мерекелерде ғана орындайды. Алайда, испан және португал қауымдастықтарында бұл ән ашкеназилер сияқты тек мерекелерде ғана орындалады, ал кейбір қауымдастықтарда ол Шаббат күні орындалады, бірақ апта ішінде емес. `Амиданың соңғы батасы барлық қызметте "Сим Шалом" (Шалом Рав емес) болып табылады. Көптеген қауымдастықтарда (испан және португалдықтардан басқа) Ари дәуірінен бастап қысқа Таханунға Видуи, Он үш атрибут және 25-ші псалм кіреді. L Ұзақ Таханунның реті белгілі бір ырымға байланысты өзгереді және 3 қосымша Он үш атрибутты қамтиды. Көптеген қауымдар Таханунның басында (Видуи, Он үш атрибутты қоса) тік тұрып, 25-ші псалмды оқығанда тік отырады (басын қолына тигізбей), бірақ дәстүрлер қауымдар арасында әртүрлі. Шаббат күні Тораны алып шыққанда, сефард қауымдастықтарының көпшілігі "Ата хорета ладаат" деп оқиды. Хафтараның кейбір оқулары ашкеназилерден өзгеше. Мусаф қызметінің соңына жақын, сефардтар Эйн Келохинудан бұрын Кол Израилді оқиды. Хазан Алейнудан бұрын Барехуды шақырады. Алейнудан кейін кейбір сефардтар Увторатеха Хашем Элокейну катув леймор Шема` дейді. Кәдіш намазы ұзақ, ал қауым Берих худан кейін "Амин" деп жауап береді. Адон Оламда қосымша шумақ бар (ал шығыс қауымдастықтарында одан да ұзақ). Шаллам Алейхемде қосымша шумақ бар. Хавдаланың басында оқылған аяттар ашкеназилердің дәстүрінен өзгеше. Ал, Халилдің алдындағы батаның соңында "Лгмор эт ха-Халел" деп оқылады, "Лкра эт ха-Халел" емес.

In many of the prayers, Sephardim preserve Mishnaic patterns of vocalization and have mostly not altered them to conform with the rules of Biblical Hebrew: examples are "Naqdishakh" (not "Naqdishkha") and "ha Gefen" (not "ha Gafen"). Sephardim read/chant most of the prayers end to end out loud, unlike the Ashkenazi practice that the Hazan reads the first line out loud, followed by silent reading, and finishing up by reading the last few lines out loud before moving to the next prayer. Sephardim start Mincha with Patach Eliyahu, Leshem Yihud, Ma Yedidot,L Korban HaTamid, and Parashat HaKtoret before Ashrei. While Patach Eliyahu is sometimes omitted, the other prayers are standard practice by most Sephardim. Friday evening, most Sephardi groups (but not the Spanish and Portuguese) sing the Shir hashirim between Minha and Kabbalat Shabbat. L
The order of the prayers in the Zemirot differs from the Ashkenazi practice and has some additional prayers included. Close to the end of the Zemirot, the Sephardi Hazan doesn't sing Shoken ad. Instead, Shavat aniyim is sang. It has many melodies that vary by the Weekly Maqam in the Eastern communities. Before the `Amida they don't say Tzur Yisrael. The second blessing before the Shema begins "Ahavat `Olam" (and not "Ahavah Rabbah") in all services. Many Sephardim don't take 3 steps back and 3 steps forward before the `Amida nor bend their knees. In the summer months they use the words Morid ha Ṭal in the second blessing of the ``Amida. P
The Qedushah of the morning service begins "Naqdishakh ve Na`ariṣakh", and the Qedushah of musaf (the additional service for Shabbat and festivals) begins "Keter Yitenu L'kha". There are separate summer and winter forms for the "Birkat ha Shanim". There is no Birkat ha Kohanim in minḥah (the afternoon service) on any day. P
In most communities, Kohanim say the Birkat ha Kohanim every day during Shaharit and Musaf even outside of Israel, unlike the Ashkenazi practice to say it only on the major Festivals. However, in Spanish and Portuguese communities, it is recited only on festivals like Ashkenazim, and in some communities, it is done on Shabbat but not during the week. The last blessing of the `Amidah is "Sim Shalom" (and not "Shalom Rav") in all services. In most communities (except for Spanish and Portuguese) since the times of the Ari, the short Tahanun includes the Vidui, the Thirteen Attributes, and Psalm 25, among others. L The order of the long Tahanun varies based on the particular rite and includes 3 additional Thirteen Attributes. Most communities stand for the beginning of Tahanun (including the Vidui, the Thirteen Attributes) and sit erect (without resting their head on their arm) for Psalm 25, but customs vary between communities. When taking out the Torah on shabbat, most Sephardic communities recite Ata horeta ladaat. Some of the haftara readings are different than the Ashkenazi practice. Close to the end of the Musaf service, Sephardim read Kol Yisrael before Ein Keloheinu. The Hazan calls Barechu before the `Aleinu. After Aleinu, some Sephardim say Uvtorateha Hashem Elokeinu katuv leimor Shema`
Most Sephardim sit for Kaddish unless they were standing previously. The Kaddish is longer and the congregation responds Amen after Berich hu. Adon Olam has an extra stanza (and is longer still in Oriental communities). Shalom Aleichem has an extra stanza. The verses recited at the beginning of Havdala are different from the Ashkenazi practice. The blessing before Hallel concludes with לגמור את ההלל, rather than לקרא את ההלל.

Тораның шиыршығы

Көптеген қауымдастықтарда (көбінесе нағыз сефардтар емес, мизрахи қауымдарында) Тораның кітабы мақтадан тігілген ораманың орнына тиқ (ағаш немесе металлдан жасалған қобдиша) ішінде сақталады. Олар Тораның кітабын оқылғаннан кейін емес, оқылғанға дейін көтеріп, қауымға көрсетеді. Б

Синагога

Сефардтар көбінесе Тева/Теба деп атаған Тора оқу платформасы, әдеттеғибадатхананың алдында емес, ортасында немесе артында орналасады. Таяу Шығыс қауымдастықтарында Тора, Ашкеназ немесе Батыс Сефард дәстүріндегідей еңкейтілген үстелдің орнына, Тева/Теба деп аталатын көлденең қорапта оқылады. Тора орамалары сақталатын шкаф Арон кодеш емес, Хекхал (грек және түрік қауымдастықтарында Хекхал кодеш деп те аталады) деп аталады.

Тора қызметі

Алиядан кейінгі батада, Торат эметке дейін Тора оқылуы мүмкін. Алиядан кейін, қауым мүшелері `олехты "Хазақ уварух" деп құттықтайды, "Яшер коах" емес, ал `олех "Хазақ ве'эматц" деп жауап береді. Көптеген сефардтар он қағида оқылып жатқанда отырып қалады. Дегенмен, Батыс сефардтары (Ұлыбритания және Нидерланды) ашкеназдар сияқты тұрады.

Қашрут

Сефардтар күрішті китнийоттан ажыратады. Мизрахи яһудилері әдетте Пасхада күріш жейді, бірақ испандық, португалдық, грек, түрік және Солтүстік Африка сефардтары күріш жемейді. Көптеген сефардтар Пасхада жаңа китниотты (жасыл бұршақ, жас бұршақ немесе жүгері сияқты дәнділер мен тұқымдарды) жеуге рұхсат етеді деп санайды. Құрғақ дәнділерді Пасхада жеу салты әртүрлі қауымда әртүрлі, ол күріш жеу салтынан тәуелсіз. Кейбір грек және түрік сефардтары Пасхада картоптан да бас тартады. Көптеген сефардтар балықты сүтпен жеуден аулақ болады, себебі Шығыс Жерорта теңізі елдерінде бұл денсаулыққа зиянды деп есептеледі (яһудилер де, яһуди емес адамдар да). Ашкеназилер мен Батыс сефардтары бұл әдет Бет Йосефтегі қателік нәтижесінде туды деп санайды және бұл тыйым балықты етпен жеуге қатысты еді. Шехита заңдары кейбір жағынан ашкеназилердің заңдарынан қатаң, ал кейбір жағынан керісінше (қазіргі кашрут органдары барлық ет екі стандартқа да сәйкес келуін қамтамасыз етуге тырысады). Сефардтардың нан туралы анықтамасы ашкеназилерден әлдеқайда қатаң. Көптеген шалоттар, ашкеназилер Шаббат күні жейтін, сефард стандарты бойынша тым көп жұмыртқа, қант, кішміш, тіпті шоколад қамтиды және нан (лехем, לחם) емес, торт (уга, עוגה) саналады. Сондықтан оның үстінен хамотзи лехем (המוציא לחם) дұғасын оқуға болмайды, ал кидуш жарамсыз болады. Ашкеназилер Сефард қонақтарын шақырғанда осы айырмашылыққа сезімтал болуға шақырылады.

Туу және есім қою

Қыз балаға есім қою рәсімі еврей тілінде Зебед хаббат / Зевед хаббат, испан және юдеоспан тілдерінде лас Фадас деп аталады. Кейбір қауымдастықтарда (мысалы, Гамбургте) бұл рәсім туғаннан кейін 30-шы күні өткізіледі. Рәсімнің негізгі бөліктері – «Шир хаширим» кітабының 2:14 аяты (ал еңбекші қыз бала үшін 6:9 аяты) және қыз баланың аты берілген кезде аналарға сілтеме жасайтын «Ми шебберах» дұғасы. Әр қауымның өзіндік қосымша рәсімдері болады.

Неке

Қалыңдық дәстүр бойынша күйеу жігіттің айналасын айналмайды.

Қайғылы оқиға

Сефардилер жақын туыстың қазасын еске алу үшін нахала (נחלה) немесе мельдадо терминдерін қолданады. Ашкеназдар оның орнына идиш тіліндегі Ярцхайт (Yahrzeit) терминін пайдаланады. Сефардилердің көңіл айту үшін қолданатын әдеттегі тілегі – Мин хашамайим тенухаму (מן השמים תנוחמו). Егер туыс Адар айында, артық жылда қайтыс болса, көптеген сефардилер оны Адар II-де еске алады, ал ашкеназдық дәстүр бойынша Адар I-де немесе екеуінде де еске алады. Сефардилердің қабір зияратында оқылатын дұғалары (Хашкабот) ашкеназдық Йизкор дұғасымен ұқсас мақсатта қолданылады.

Аталған есімдер

Сефардтар көбінесе балаларына әлі тірі әже-шешелерінің құрметіне есім қояды, бұл оларға деген үлкен құрметті білдіреді. Ал ашкеназдар балаларына ешқашан тірі адамның атын қоймайды.

Дұға кітаптары

Сефардтық дұға кітаптарының тізіміне қараңыз.