Кіріспе

Испанияда немесе Португалияда католицизмге кірген яһуди конверсо (komˈbeɾso; kõˈvɛɾsu; әйелдік түрі conversa), "айналған", (латын тілінен conversvs 'айналған, бұрылған') Испанияда немесе Португалияда, әсіресе 14 және 15 ғасырларда католицизмге кірген яһуди немесе олардың ұрпақтары. Ескі христиан халқын қорғау және конверсо "Жаңа христиандардың" жаңа дініне адал екеніне көз жеткізу үшін 1478 жылы Испанияда Инквизицияның Киелі кеңсесі құрылды. Испанияның католик монархтары Фердинанд пен Изабелла Испанияның христиандық реконкистасынан (қайта басып алудан) кейін 1492 жылғы Альгамбра жарлығымен ашық түрде дінін сақтаған яһудилерді қуғынға салды. Дегенмен, осы қалған дінді ұстанған яһудилердің көп бөлігі жер аударылудың орнына, қазірдің өзінде үлкен конверсо қауымына қосылуды жөн көрді. Католицизмді толық немесе шын жүректен қабылдамаған, бірақ яһуди дінін құпия түрде сақтаған конверсолар "иудейленушілер" деп аталды және қарабас деп қысымға ұшырады. Мұсылман тегінен шыққан жаңа христиан дінге өткендер мориско деп аталды. Яһуди конверсоларынан айырмашылығы, морисколар католицизмге кіргеннен кейін де қуғын-сүргінге ұшырады, бұл Валенсия мен Арагонда қатаң түрде орындалды, ал Испанияның басқа аймақтарында одан аз болды. Конверсолар 1520-1521 жылдардағы Кастилия тажының Қасиетті Рим императоры V Карлдың билігіне қарсы болған Коммунеролар көтерілісінде маңызды рөл атқарды.

Тарих

Эция архидиаконы Ферранд Мартинес 1378 жылы басталған 13 жылдық яһудилерге қарсы науқанға жетекшілік етті. Мартинес яһудилерді ашық айыптады, қарсылық өте аз болды немесе мүлдем болмады. Ол яһуди емес адамдарды яһудилерге қарсы жинап, бүліктер арқылы үнемі қорқыныш тудырды. Мартинестің күш-жігері 1391 жылдың 4 маусымында бірнеше синагогтардың Севильяда өртеп жағылуына және олардың орнына шіркеулер салынуына әкелді. Осы оқиғаның кезінде көптеген яһудилер елден қашып кетті, кейбіреулері қорқып христиан дініне көшті, ал кейбіреулері мұсылмандарға сатылды. Мартинес Испаниядағы яһудилердің ең ірі мәжбүрлеп дін ауыстыруын бастады. Қазір толық құқықты азаматтар болған конверсолар экономикалық саланың барлық аспектілерінде бәсекелестікке түсті. Бұл конверсоларды нысанаға алған нәсілдік антисемитизмнің жаңа толқынына әкелді. Бұл антисемитизм 1449 жылы Толедода ұсақ-кене және ірі бүліктерге ұласты, онда яһудилерді христиандар емес, жаңа христиандарды (конверсоларды) ескі христиандар қудалады. Осыдан кейін 1478 жылы тәж Инквизиция кеңсесін құрды, ол жаңадан крещение алған христианның (конверсоның) діни адалдығын қадағалады. Мұндай діни қадағалау дінге қайта оралғандардың ұрпақтарына да жалғасты. Көп жағдайда қысымға ұшырағандықтан, кейбір яһудилер мен конверсолар Испаниядан Португалияға қашып кетті. Ал Португалия тәжі де Испания сияқты яһудилерге қарсы саясатты қабылдағаннан кейін, олар әсіресе Нидерландыға көшті. Басқалары христиандықты сырттай сақтап, Иберия түбегіндегі иудаизмнің сақталуын қамтамасыз ету үшін крипто-яһуди қауымдастықтарын құрды. Христиандар да, яһудилер де оларды "торнадизо" (сатқын) деп атады. Яков I, Альфонсо X және Иоанн I осы есімді пайдалануға тыйым салатын заңдар қабылдады. Бұл патшалық бақылаудың жалпы үлгісінің бір бөлігі болды, өйткені олардың мүлігін қорғау, оларды иудаизмге немесе мұсылмандыққа қайтаруға тырысуға тыйым салу және олардың мінез-құлқын реттеу үшін заңдар шығарылды, олардың қайтадан дінге оралуына әкелуі мүмкін еді. Конверсолар заңдық теңдікке ие болған жоқ. Альфонсо VII "жақында ғана христиан болғандарға" Толедода лауазымдарға тағайындалуына тыйым салды. Олардың христиандық әлемде жақтастары да, қатал қарсыластары да болды, бірақ олар әлеуметтік шиеленістер кезінде (эпидемия кезінде және жер сілкінісінен кейін) погромдардың нысанасына айналды. Олар испандық және португалдық инквизицияның қудалауына ұшырады. XV ғасырда конверсоларды қорғау мақсатымен, әсіресе ақсүйектер арасында, христиандық емес тектің "таза қаны" (limpieza de sangre) бағалы болып саналды. Визиготтар дәуірінде Ибериядағы яһудилердің көп бөлігі дін ауысқан екенін ескере отырып, Роттың сөзін келтіре отырып: "Испаниядағы христиандардың қайсысы өзінің осы конверсолардың ұрпағы емес екеніне сенімді бола алады?" деді. Ғылымның жетістіктері адамдардың тегін ДНК арқылы анықтауға мүмкіндік берді, 2008 жылдың желтоқсанында Американдық генетика журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, қазіргі испандықтар (және португалдар) тарихи дәуірде Таяу Шығыстан шыққан ата-бабалардан (яғни финикиялықтар, карфагендіктер, яһудилер және леванттық арабтар) орташа есеппен 19,8 пайыздық үлеске ие. Nature Communications журналында жарияланған зерттеуге сәйкес, Латын Америкасының халқында бұл көрсеткіш 23 пайызға жете алады. Латын Америкасының халқында еврей тегінің үлесінің жоғары болуы испан инквизициясының қудалауынан қашу үшін Конверсолардың Жаңа әлемге көшуінен туындауы мүмкін. Чуеталар – қазіргі уақытта Испанияның Майорка аралында, Жерорта теңізінде тұратын әлеуметтік топ, олар Майоркалық яһудилердің ұрпақтары, олар конверсолар (мәжбүрлеп христиандыққа көшкендер) немесе діндерін жасыруға мәжбүр болған крипто-яһудилер. Олар тек өз тобының ішінде некелесіп, қатаң эндогамия саясатын ұстанды. Чуеталар Балеар аралдарында бүгінгі күнге дейін стигматизацияға ұшырап келеді. ХХ ғасырдың соңында дін бостандығының және секуляризмнің таралуы әлеуметтік қысымды және қоғамдық байланыстарды азайтты. 21-ғасырда аралда 18 000-ға жуық адам Чуета тегін алып жүреді. Дәстүр бойынша, Пальма-де-Мальоркадағы Сент-Эулалия және Монтесия (Сион тауы) шіркеулерін яһудилердің (Xuetas) отбасылары пайдаланған.

Италияда

1492 жылы Испания инквизициясынан кейін конверсолардың белгілі бір топтары Испания мен Португалиядан жақсы өмір іздеп кетті. Олар Еуропаның басқа жерлеріне, әсіресе Италияға көшіп барды, онда бұрынғы және жаңа қауымдастықтарында күдікпен және мазақтаумен қабылдады. Соңынан Италия қалаларына келген көптеген конверсолар яһуди дінін ашық қабылдамады, себебі христиан әлемінде оларға ұсынылатын мүмкіндіктерге қызығушылық танытты. Яһуди дініне ашық қайта оралған конверсоларды қабылдаған алғашқы үш қала Флоренция, Феррара және Анкона болды. Бұл конверсолардың көпшілігі 1536 жылдан кейін Португалиядан келді және көбі Флоренцияда қоныстанды. 1549 жылы герцог Козимо де Медичи португалдық конверсоларға Флоренцияда сауда жасауға және тұруға рұқсат берді. Көптеген қайта дінге келген яһудилер Флоренция геттосында өмір сүрді, ал 1705 жылы қалада 453 яһуди тұрды. Конверсолар 1535 жылы Феррараға келді және Герцог Эрколь II-нің Lettres Patentes жарлығының арқасында көршілерімен араласып, сүндеттеу рәсімін өткізіп, ашық түрде яһуди дініне қайта оралды. 1505 жылғы обадан және 1551 жылы Феррараның құлауынан кейін, осы яһудилердің көпшілігі солтүстікке қарай, Венецияның экономикалық тұрақты портына көшіп кетті. Венеция бірте-бірте Түркияға жол жүріп уақытша тоқтаған немесе геттодағы еврей қауымының портында тұрақты қоныстанған конверсолардың орталығына айналды. Венеция басшылары конверсолардың яһуди дінін ұстануына ашық рұқсат беруге көндірілді, себебі егер конверсолар Венецияда қабылданбаса, олар табысты саудаларын елдің экономикалық бәсекелесі Түркияға көшіріп әкетуі мүмкін екенін түсінді. Венециядағы португалдық конверсо, Авраам де Альмеда христиан дінімен тығыз байланыста болғанымен, моральдық қолдау және қаржылық көмек үшін еврей отбасы мүшелеріне жүгінді. Нәтижесінде, осы кезеңде көптеген конверсолар христиандық және яһудилік идентитілерімен күресті. Анкона қаласындағы конверсолар папаның билігінде қиын өмірге тап болды және ақырында 1555 жылы Феррараға қашып кетті. Анконадағы португалдық конверсолар Анконаға қош келдіңіздер делініп, ашық түрде яһуди дініне қайта оралуларына рұқсат беріледі деп жаңылыстырылды. Олардың тағдыры кейіннен келген Папа Павел IV-нің билігімен өзгертілді. Анконадағы конверсолар папа геттода тұрудан және өздерін тану үшін белгілер тағудан бас тартқан 102 конверсоны түрмеге қамағаннан кейін ауыр эмоционалдық зардаптарға ұшырады. 1588 жылы герцог конверсолар қала экономикасын дамытуға үлес қосса, оларға резиденция туралы жарғы беруге ұсыныс жасады, бірақ олар жинаған күмәнділіктен бас тартты.