Кіріспе

Ағаш түрі

Carya ovata, шағыр қабықты жаңғақ (shagbark hickory), Шығыс АҚШ және Канаданың оңтүстік-шығысында кең таралған жаңғақ түрі. Бұл 100 футтан (30 метрден) аса биіктікке жететін, 350 жылдан астам өмір сүретін ірі жапырақты ағаш. Теннесси штатының Савидж-Гальф аймағында орналасқан ең биік шағыр қабықты жаңғақтың биіктігі 150 футтан (46 метрден) асады. Ересек шағыр қабықты жаңғақтарды олардың аты айтқандай, қабықтарының ерекшелігінен тану оңай. Алайда, бұл қасиет тек ересек ағаштарда ғана кездеседі; жас ағаштардың қабығы тегіс болады. Шағыр қабықты жаңғақтың жаңғағы жеуге жарамды және жаңғақтан тәтті дәмді. Жапырақтары ұзын, қауырсын тәрізді, бес (сирек жағдайда үш немесе жеті) жапырақшадан тұрады, соңғы үш жапырақшасы түбіндегі жұпқа қарағанда әлдеқайда ірі. Шағыр қабықты жаңғақ – бір үйлі (monoecious) өсімдік. Еркек гүлдері ескі бұтақтардың ұштарында немесе өткен жылғы жапырақтардың қойнауларында ұзын сабақты гүлшоғырлар түрінде орналасады. Аналық гүлдері қысқа ұшқыш гүлшоғырларда болады. Жемісі – ұзын, жеуге жарамды жаңғақ, қатты, сүйекті қабықшасы бар, қалың, жасыл, төрт бөлікті қабықшаның ішінде орналасқан, ол пісіп жетілгенде күңгірт түске енеді және күзде жарылады. Шағыр қабықты жаңғақтың ұшқыш бүршіктері ірі және жұмсақ қабыршақтармен жабылған. Шағыр қабықты жаңғақтың жаңғағы алгонкин тайпасы үшін маңызды тағам көзі болған. Қызыл, сұр, жалпаққұйрықты, құмырсқа және егешқұйрық жануарлары жаңғақпен қоректенеді. Басқа тұтынушыларға қара аюлар, сұр және қызыл түлкілер, қояндар, сондай-ақ үйректер, ағаш үйректер, бөденелер және жабайы түйеқұстар сияқты құс түрлері жатады. Екі түрі бар:
Carya ovata var. ovata (солтүстік шағыр қабықты жаңғақ) – ең үлкен жапырақшалары ұзын, ал жаңғақтары ұзын. Carya ovata var. australis (оңтүстік шағыр қабықты жаңғақ немесе Каролина жаңғағы) – ең үлкен жапырақшалары ұзын, ал жаңғақтары ұзын. Кейбір дереккөздер оңтүстік шағыр қабықты жаңғақты Carya carolinae septentrionalis жеке түрі деп санайды.

Атауы

Хиккори сөзі, бұрынғы похиккори сөзінің афетикалық түрі, ал одан да бұрынғы похахиккори сөзінің қысқартылған нұсқасы. Бұл сөз Вирджиния алгонкин тілінен алынған паукохиккора сөзінен тараған, ол хиккори жаңғағының қабығынан немесе одан жасалған жаңғақ сүтінен дайындалған сусынды білдіреді.

Тарату

Шаббарк гиккоры АҚШ-тың басым бөлігінде, шығыс жағында таралған, бірақ оңтүстік-шығыс және Мексика шығанағының жағалау жазықтарында, сондай-ақ Миссисипи дельтасының төменгі бөлігінде кездеспейді. Канаданың шығысында, 4b канадалық аймақтағы Лавант қалашығына дейін оқшауланған популяциясы өседі. Мексиканың шығысындағы Сьерра-Мадре-Ориентал тауларында шашыраңқы түрде шаббарк гиккорының жекелеген орындары кездеседі. Шаббарк гиккоры 17 ғасырда Еуропаға енгізілген. Оны Орталық Еуропада бүгінге дейін кездестіруге болады.

Қолданылуы

Жаңғақтар дәмді, өте жақсы татымды және адамдар мен тілсіздер үшін танымал тағам. Ағаштың мол өнім беруіне кететін ұзақ уақыт және жылдар бойынша болжамсыз өнімділігіне байланысты оларды коммерциялық мақсатта немесе жеміс бақтарында өсіруге қолайлы емес. Шағалы қабықты гикорилер өте үлкенге дейін өсе алады, бірақ өнімділігі тұрақсыз. 1830 жылы ол Теннессидегі Эрмитаж плантациясындағы қабірін салуды жоспарлай бастады. Қабір орнының айналасын түрлі ағаштар қоршап тұрды, оның ішінде алты шағалы гикори ағашы болды. Олар сол жерде 168 жыл бойы тұрды, бірақ 1998 жылы болған дауылда 1200-ден астам ағаш қирады. Оларды қайта отырғызу жұмысы әлі де жалғасуда. Қазіргі заманда шағалы гикорилердің үлкен өлшемділігі, баяу өсуі, отырғызудың қиындығы (барлық Juglandaceae тұқымдастарының тамыры терең болады) және жаңғақтардың түсуіне байланысты сәндік ағаш ретінде сирек қолданылады. Гикори жаңғағы американдықтар үшін тағам көзі болды, олар ядроның сүтін жүгері нандары, канучи және хомини жасау үшін пайдаланды. Сондай-ақ, олар күштілікті қажет ететін құралдар мен жабдықтар жасауда қолданылды. Оларға доңғалақ біліктері, балта саптары, тырма, шаңғы және барабан таяқшалары жатады. Шағалы гикоридің қабығы клен сиробына ұқсас дәм беру үшін де қолданылады.

Тарихи дәуірге дейінгі жергілікті қолдану

Шаббарк гикори жаңғағы ежелгі халықтардың негізгі тағамының бірі болған. Грузия штатының Колумбия округіндегі Виктор Миллс деген ежелгі (шамамен б.з.б. 4350–4050 калибрлік жылдар) орнынан қазылған археологиялық зерттеулерде гикори жаңғақтары, оларды өңдеуге арналған құралдар және жаңғақтарды ірі көлемде өңдеу мен сақтауды көрсететін басқа да артефакттар табылған.

Генетика

Шагбарк хиккори пекан (Carya illinoensis) және қабықты хиккори (C. laciniosa) (C. x dunbarii Sarg.) түрлерімен будандасады. Шагбарк хиккориде 32 хромосома болады. Жалпы алғанда, бірдей хромосома санына ие туыс түрлер өзара будандаса алады. 32 хромосомасы бар Кария туысына жататын түрлердің (пекан, ащы жаңғақ, қабықты және шагбарк) арасында көптеген будандар сипатталған, бірақ олардың көпшілігі өнімсіз немесе басқа да кемшіліктері бар. Кейбір хикан сорттары коммерциялық мақсатта өсіріледі.