Мариб бөгеті және археологиялық ескерткіштері

Кіріспе

Мариб бөгеті (سَدّ مَأْرِب Sadd Ma'rib, немесе سُدّ مَأْرِب Sudd Ma'rib) – Йемендегі Мариб облысында орналасқан Балақ төбелеріндегі Адхана (أَذَنَة, сондай-ақ Дхана ذَنَة) шатқалының немесе аңғарының тосқауылын тұрғызған заманауи бөгет. Қазіргі бөгет 1980 жылдары салынған және б.з.д. 8 ғасырында алғаш рет салынған ежелгі бөгеттің қираған жеріне жақын орналасқан. Бұл – ежелгі әлемнің инженерлік кереметтерінің бірі және Мариб маңындағы Саба және Химьяр мемлекеттерінің маңызды бөлігі болған. Йемендегі басқа да маңызды ежелгі бөгеттерге Юфайна бөгеті, Харид бөгеті, Араах бөгеті, Микран бөгеті және Ятхан бөгеті кіреді. Тарихи тұрғыдан Йемен ежелгі су құрылыс өнерінің ұлылығымен танымал. Қызыл теңіз жағалауынан бастап, Бос шөлдің шектеріне дейін жер мен тастан салынған көптеген ірі-ұсақ бөгеттердің қираған қалдықтары сақталған. 2023 жылы Мариб бөгеті ежелгі Саба патшалығының басқа да ескерткіштерімен бірге ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне қосылды.

Құрылыс

Марибтегі алғашқы бөгет құрылысы шамамен б.з.д. 1750-1700 жылдар аралығына дейін соққан. Бөгеттегі ең ерте жазу – б.з.д. 760-740 жылдары билік құрған Яда’ Эль-Зарих I-нің ұлы Ятха’ Амар Ватар I бөгеттің құрылысы немесе жөнделуі кезінде қалдырылған. Келесі жөндеу б.з.д. 740-720 жылдары билік құрған Яда’ Эль-Байин II кезінде жасалды. Ислам дінінің пайда болуына шамамен 400 жыл бұрын бөгет бұзылған деген хабар бар, бірақ Якут әл-Хамави оны Абиссиния үкімдігінің кезіне жатқызады. Ежелгі Оңтүстік Арабия деректерінде б.з.д. 145 жылы Рейдан халқы мен Саба патшалығы арасындағы соғыс кезінде бөгеттің ауыр зардап шеккені айтылады, және көптеген ғалымдар осы бұзуды Құранда еске алынған Сайл әл-Арим (سَيْل ٱلْعَرِم, Арим тасқыны) тудырған деп санайды; бұл туралы араб мақалдарында да айтылады, онда Сабаның қолдары сол кезде ажырап кеткені туралы сөз болады. Рейданиттер мен сабилер арасындағы шайқас бөгетті жөндеуді кешіктірді, нәтижесінде егін мен жеміс жойылды, көптеген адамдар тіршілік көзіне жарамды жаңа жерлерді іздеп таралып кетті, осыдан ірі көші-қондар орын алды. Дегенмен, осы нақты бұзу "Арим тасқынына" себеп болды ма, әлде жоқ па, әлі де белгісіз, өйткені кейбір көші-қондар біздің заманымыздың 2-немесе 3-ғасырларында да болған, және олар да Мариб бөгетінің бұзылуымен байланыстырылады. Жалпы айтқанда, бөгет Ислам дінінің пайда болуына дейін екі рет жөнделді: 450 жылы Шархабил Яфар бин Аби Караб Ясад және 543 жылы Абраха жасаған жөндеулер. Бөгеттегі жазулар жөндеуге кеткен шығындар мен жұмыс істеген жұмысшылардың көптігін көрсетеді. Мариб бөгетінің археологиялық зерттеулері ежелгі бөгеттердің артындағы шөгінділердің әсерін және су қоймасының қызмет ету мерзімін ұзарту шараларын көрсетеді. Ежелгі бөгетте кездескен шөгінді мәселелері жаңа бөгеттің құрылысында да туындады. Биіктігі артқанына қарамастан, бөгет көптеген бұзушылықтарға ұшырады (449, 450, 542 және 548 жылдары ірі оқиғалар тіркелді), ал күтім жұмыстары күрделене түсті; соңғы тіркелген жөндеу 557 жылы жүргізілді.

The date of the first construction of a dam at Ma’rib goes back to somewhere between 1750 and 1700 BC. The earliest inscription on the dam is one placed there at the time of its construction or repair of parts of the dam undertaken by Yatha' Amar Watar I, son of Yada' El Zarih I, who reigned in 760–740 BC. The following repair was in the time of Yada' El Bayin II who reigned in 740–720 BC. that a dam breach occurred some 400 years before the rise of Islam, but Yāqūt al Ḥamawī assigns it to the time of Abyssinian rule. Ancient South Arabian sources report that in about 145 BC, the dam suffered a major breach during the war between the people of Raydān and the Kingdom of Sabaʾ, and that is the very breach that many scholars consider to have caused the Sayl al ˁArim (سَيْل ٱلْعَرِم, Flood of the ‘Arim) mentioned in the Quran; it is also mentioned in Arab proverbs which speak about the hands of Sabaʾ having separated at that time. The fighting between the Raydānites and the Sabaeans delayed the repair of the dam, and this caused devastating losses of crops and fruit, leading large numbers of people to disperse in search of new land capable of supporting life, so huge migrations ensued. It is still uncertain though whether it was that particular breach that caused the "flood of ˁArim" or not, since some migrations certainly took place in the 2nd or 3rd centuries CE, and they are also ascribed to the breaking of the Dam of Maʾrib. Generally speaking, the dam was repaired twice shortly before the coming of Islam, once by Sharḥabīl Yaˁfar bin Abī Karab Yasˁad in 450, and by Abrahah in 543. The inscriptions on the dam explain the costs of repair and the large number of workers involved. The archaeology of the Ma'rib Dam shows the effects of siltation behind dams in antiquity, and measures to extend the operational life of the reservoir. The same problems of siltation encountered in the ancient dam were also faced in the construction of the new dam. Despite the increases in height, the dam suffered numerous breaches (recorded major incidents occurred in 449, 450, 542 and 548) and the maintenance work became increasingly onerous; the last recorded repairs took place in 557.

Соңғы бұзушылық

Жергілікті тұрғындар бөгеттің соңғы бұзылуын ʿImrān есімді патша, сонымен қатар болжаушы, кейін патшаның әйелі болжағандықтарын айтады. Аңыз бойынша, бөгеттің бұзылуына үлкен егеуқұйрықтардың тістерімен шағып, тырнақтарымен сылап зақымдауы себеп болған. 570 немесе 575 жылы бөгет тағы да суға батып, бұл жолы жөнделмеді. Мәуриб бөгетінің толық құлауы туралы Құранда айтылады (34: 15–17):

«Саба тайпасы үшін олардың мекенінде бір белгі болды: оң және сол жақта екі бақ. (Оларға былай делінді): "Раббыларыңның ризығынан жеңдер және Оған шүкір етіңдер. Сіздерге жақсы жер және кешірімді Раббы берілді". Бірақ олар (бұйрықтан) бас тартты. Сондықтан Біз оларға бөгеттің тасқынын жібердік және олардың екі бағын ащы жеміс, тал және сирек лот ағаштарымен алмастырдық». Суару жүйесінің күйреуі нәтижесінде 50 мыңға жуық адам Йеменнен Арабия түбегінің басқа аймақтарына, тіпті Левантқа көшіп кетті.

Қазіргі заманғы бөгет

1980 жылдары Догуш тобы ескі бөгеттің орнына жақын жерде, шейх Зайед бин Сұлтан Әл Нахаянның қаражатымен бөгет салдырды. Оның тайпасы Марибтен оның еліне көшіп келгені айтылады. Бұл бөгет Йеменнің ішінде де, сыртында да, Мариб аймағының және жалпы елдің ауыл шаруашылығы мен экономикасына оң әсер ететіні есептелді. Бөгет биік, ұзын, Уди-Дхана арнасындағы жерден салынған, 398 миллион текше метрлік су қоймасын құрайды. Бөгет орны Ұлы бөгеттің қираған қалдықтарынан жоғары орналасқан. Жаңа бөгет, ескідей, Мариб жазығын суару үшін суды сақтауға арналған. Дегенмен, жаңа бөгет орнындағы арнаның төбесі қалың құм және қиыршық тас материалынан тұрады. Бұл бөгеттен шығатын су сіңіп, оның құрылысына қауіп төндірмейді, бірақ судың жоғалуына себеп болады. Су сіңуін тоқтату мақсатында, ежелгі Мариб бөгетін қайта салу қарастырылуда, ол функционалды құрылым ретінде де, тарихи ескерткіш және туристік орталық ретінде де пайдаланылуы мүмкін. Бұл жобаның күрделілігі мен жұмыс көлемі ЮНЕСКО басшылығымен, халықаралық ұйымдардың қаржылық үлесімен бірнеше ұйымның бірлесіп жұмыс істеуін қажет етеді. 2015 жылы бөгет әуе шабуылынан зардап шекті. Йемендік шенеуніктер Сауд Арабиясының коалициялық күштерінің осы шабуылға жауапты екенін мәлімдеді.