Кіріспе
1969 жылғы 2-санатты Атлантика мұхитындағы «Франсилия» дауылы 1969 жылғы Атлантика мұхитындағы дауыл маусымының ең қауіпті дауылы болды, ол Орталық Американы, әсіресе Белиз бен Гватемала елдерін су басуға себеп болды. «Франсилия» – маусымның тіркелген алтыншы дауылы және төртінші қатты дауыл. 29 тамызда Оңтүстік-Шығыс Кариб теңізінде тропикалық толқыннан пайда болды. Батысқа қарай солтүстік-батысқа жылжып, келесі күні тропикалық дауылға айналды. 1 қыркүйекте «Франсилия» дауыл статусына жетті, содан кейін батысқа оңтүстік-батысқа қарай бұрылды. Орталық Америкаға жақындағанда дауыл күшейіп, 2 қыркүйекте 2-санатты дауылға жетті. «Франсилия» 3 қыркүйекте Белиздің Пунта-Горда қаласына (сол кездегі Британдық Гондурас) жақындағанға дейін сәл әлсіреген. Дауыл құрлықта тез әлсіреп, келесі күні тарап кетті. Бастапқы кезеңдерінде «Франсилия» Кариб теңізіндегі бірнеше аралдарға жел соғып, аз жауын шашын әкелді. Орталық Американың жағалауында тоқтаған кезде, кейбір елдерде, әсіресе Гватемалада қатты жауын-шашын жауды, нәтижесінде 269 адам қаза тауып, 15 миллион долларлық зиян келтірді. Қосымша, жарияланбаған футбол соғысынан кейін Гондураста да дауыл болды, елдің солтүстік бөлігінде қосымша зардаптар туды. Гондурастағы ең көп зиян теңіз жағалауындағы Бей аралдарында болды, дауыл сол жердегі екі қаланың көп бөлігін зақымдады немесе жойды. Сальвадорда су тасқыны бірнеше күнге қалаларды оқшаулап, егінге зиян келтірді. Аймақтағы бірнеше өзендер суға толып, Белиз өзенінің деңгейі қалыпты деңгейден 11 метрге көтерілді. Белиздің жағалау аймақтарында электр қуаты мен телефон байланысы үзіліп, қатты жел банан егістеріне кең ауқымды зиян келтірді. «Франсилия» 1998 жылғы «Митч» дауылына дейін Гватемаладағы ең қауіпті тропикалық циклон болып саналды. Жалпы зиян 35,6 миллион долларға бағаланды, ал қаза тапқандардың саны 271 адамды құрады.
Hurricane Francelia was the deadliest hurricane of the 1969 Atlantic hurricane season after causing significant flooding to Central America, especially Belize and Guatemala. The sixth named storm and fourth hurricane of the season, Francelia developed from a tropical wave in the southeastern Caribbean Sea on August 29. It moved west northwestward and strengthened into a tropical storm on the following day. On September 1, Francelia reached hurricane status, shortly before re curving west southwest. While approaching Central America, the storm intensified and peaked as a Category 2 hurricane on September 2. Francelia weakened slightly before making landfall near Punta Gorda, Belize (then British Honduras) late on September 3. The storm quickly weakened inland and dissipated by the following day. During its early stages, Francelia brought gusty winds and light rainfall to several islands in the Caribbean Sea. While remaining nearly stationary offshore Central America, heavy precipitation fell in some countries, especially Guatemala where severe flooding killed 269 people and caused $15 million in damage. In neighboring Honduras, the hurricane struck after the undeclared Football War, causing additional damage in the northern portions of the country. Damage in Honduras was heaviest on the offshore Bay Islands, and the hurricane damaged or destroyed the majority of two towns there. In El Salvador, flooding isolated towns for several days and caused crop damage. Several rivers in the region flooded, with the Belize River reaching 36 feet (11 m) above normal. Coastal areas of Belize lost electricity and telephone service, and high winds resulted in extensive damage to banana crops. Francelia ranked as the deadliest tropical cyclone in Guatemala, until Hurricane Mitch in 1998. Overall damage was estimated at $35.6 million, and there were 271 deaths.
Метеорологиялық тарих
Франсилия дауылы тропикалық толқыннан пайда болды – созылған төмен қысым аймағынан. Ол 19 тамызда Африканың батыс жағалауынан шығып кетті. Атлант мұхитының батысына қарай жылжыды, ал 1969 жылғы тропикалық циклондық белсенділіктің жылдық шолуында бұл аймақта тропикалық депрессия – тұрақты жел жылдамдығы аз циклон – қысқа ғана уақытқа пайда болған болуы мүмкін екені көрсетілді. 26 тамызда Барбадостан шамамен 1287 км шығысқа қарай толқын бойында конвекция, яғни күйкіреген дауылдар пайда болды. Екі күннен кейін "Hurricane Hunters" ұшағы төменгі деңгейде айналым байқалмағанын хабарлады. Жүйе Оңтүстік Кіші Антиль аралдары арқылы өтетін кезеңде кемелер мен құрлықтағы бақылаулар айналымның қалыптасқанын көрсетті, бұл 29 тамызда оңтүстік-шығыс Кариб теңізінде тропикалық депрессияның пайда болғанын білдірді. Франсилия дауылы Орталық Американың солтүстік жағалауына қарай батыс-оңтүстік-батыс бағытта жылжуын жалғастырды, құрлыққа жақын болғанына қарамастан күшейді. 2 қыркүйекте "Hurricane Hunters" ұшағы дауылдың Bay Islands аралдарынан өтетінін, Гондурас жағасынан 48 км қашықтықта желдің күшінің және ең төменгі қысымның төмендегенін хабарлады. Франсилия алға жылжуы баяулағандықтан сәл әлсірегенімен, кемелерден алынған мәліметтерге сүйенсек, құрлыққа жақындаған кезде дауыл күйінде қалды. Тропикалық дауылдың күшімен соққан желдер елдің барлық аймағына тарады, бірақ дауылдың күшімен соққан желдер дауылдың құрлыққа түскен жеріне жақын шағын ауданда ғана байқалды. Франсилия құрлық үстінде тез әлсіреп, 4 қыркүйекте Гватемала үстінде тоқтады. Бұл жүйе Орталық Америка арқылы баяу жылжуын жалғастырып, жағаға тигеннен кейін үш күннен соң Тынық мұхитының шығысына өтті.
Әсері
Франсилия дамып келе жатқан тропикалық циклон ретінде Кариб теңізінің шығысындағы бірнеше аралдарға күшті жел әкелді. Бірнеше күннен кейін ол Ямайканың оңтүстігінен өтті, шамамен жел тіркелді, және ауыр жаңбыр жауды. Ұзақ өтпей, Франсилияның көзі Гранд-Кайман аралынан өтіп, 16 сағат ішінде жауын-шашын мөлшерін құрады. Гондурас жағалауынан шамамен 145 км қашықтықта орналасқан Лебеді аралында Франсилияның ең жоғары жел жылдамдығы болды. Аралдағы станция атмосфералық қысымның ең төменгі көрсеткішін тіркеді, сондай-ақ дауыл өтетін кезеңде жауын-шашын мөлшерін тіркеді. Франсилия соңғы құрлыққа жеткенге дейін Ұлттық дауыл орталығы (NHC) Кариб теңізінің батысындағы елдерге ескертулер шығарды, бірақ аймақтық метеостанциялардың жеткіліксіздігі және құрлыққа жақын «дауыл аулаушыларының» болмауы салдарынан оның белсенді кезеңінде траекторияны растайтын аз ғана байқаулар болды. Ал кейбір таулы аймақтарда жауын-шашынның жалпы сомасы шамамен жетті. Тауларда жаңбырдың көп жаууы Белиз өзенінің деңгейінің қалыпты көрсеткіштен 11 метрге дейін көтерілуіне әкелді. Гондурас солтүстігіндегі Бей аралдарында дауылдан ауыр жаңбыр жауып, су тасқыны болды. Француздық портындағы үйлердің көпшілігі зақымдалып немесе қирады, нәтижесінде 400 отбасы үйсіз қалды. Роатан аралындағы Коксен-Хоул қаласының шамамен жартысы қирады, ал қалған ғимараттар зақымдалды. Утила және Гуанах аралдарындағы зақымдар азырақ болды. Франсилия Гондурас солтүстік жағалауының көп бөлігін су басып, Сан-Педро-Суладағы әуежайды 3 метрге дейін су басты. Сан-Педро-Сулада дауыл бірнеше күнге сумен жабдықтауды тоқтатты, ал су тасқыны осы қала мен жағалаудағы Пуэрто-Кортес арасындағы жол және теміржол байланыстарын үзіп тастады. Аймақ бойынша Франсилия кең ауқымда электр қуатын тоқтатуға себеп болды. Улуа өзенінің бойында бірнеше тұрғындар су батқан жолдарда көліктері тоқтап қалғандықтан қиын жағдайда қалды. Су тасқыны Ла-Лима мен Тела арасындағы жолдағы төрт көпірді қиратты. Су тасқыны сонымен қатар United Fruit Company компаниясының банан егісінің 50%-дан астамын жойды, оларды ауыстыру қажет болды. Дауыл егістерге кең ауқымда зиян келтірді, соның ішінде банан өнеркәсібіне үлкен шығын тудырды. Биік толқындар мен ауыр жаңбыр электр қуатын тоқтатып, жағалаудағы жолдарды су басты.
Салдары
5 қыркүйекте, яғни дауыл құрлыққа тигеннен кейін екі күн өткен соң, Гондураста су тасқыны басылып, Бей аралдарына рейстер қайта жаңарды. Гватемалада су тасқыны бір күннен кейін, ал Сальвадорда 9 қыркүйекке дейін азайысты. Франсилия Бая аралдарына соққаннан кейін Гондурас денсаулық сақтау министрлігі бір дәрігер мен медбикемен медициналық жабдықтарды аралдарға жіберді. 1969 жылдың басындағы соғыстан кейін қалпына келтіруге арналған көмек заттарын пайдалана отырып, бұрын зақымдалмаған қайықтар адамдар мен жабдықтарды аралдарға тасымалдау үшін қолданылды. Гватемалада президент апаттан зардап шеккендерге көмек көрсетуді үйлестіру үшін Ұлттық Төтенше жағдайлар комитетін құрды, бірақ азаматтық ұйымдардың аз бөлігі ғана қатысқандықтан, кейбір аймақтарда көмек қайталанып, ал басқаларында көмек көрсетілмеді. Гватемалалық Қызыл Крест, елдің әуе күштері мен әскері көмек көрсетуге қатысты. Елдің азаматтары 200 000 доллардан астам азық-түлік пен киім-кешек сыйлады. Үкімет АҚШ-тың көмегімен су тасқынынан кейін жолдар мен көпірлерді кең ауқымда жөндеу жұмыстарын жүргізді, қараша айының басында құрастырылуы аяқталған екі Бейли көпірін орнатты; нашар ауа райы салдарынан көпірлерді орнату кешікті. АҚШ елге барлығы 281 659 доллар көмек көрсетті, оның көп бөлігі жолдарды қайта құруға және C рационына жұмсалды. Басқа елдер мен Қызыл Крест бөлімдері Гватемалаға ақша жіберді, соның ішінде Бразилиядан 10 тонна дәрі-дәрмек, Чилиден 500 одеял және Коста-Рикадан 200 бөтелке жылан шаққанға арналған сарысу. Сальвадор да АҚШ-тан азық-түлік пен одеялдар сияқты көмек алды.