Кіріспе
Ортағасырлық және ортағасырлықтан кейінгі ағылшын қаржы құжаттары
Құбыр тізімдері, кейде Ұлы орамалар немесе Құбырдың Ұлы орамалары деп аталады, ағылшын қазынасы немесе қазынашылығы және оның ізбасарлары, сондай-ақ Ирландия қазынашылығы сақтайтын қаржылық жазбалар жинағы болып табылады. Ең ертесі 12 ғасырдан басталады, ал сериясы сол кезден бастап 1833 жылға дейін, көбінесе толық түрде жалғасады. Олар ағылшын, британ, ирланд және Ұлыбритания үкіметтері сақтайтын ағылшын басқаруына қатысты ең көне үздіксіз жазбалар тізбегін құрайды, бұл шамамен 700 жылды қамтиды. Ерте ортағасырлық тізімдер тарихи зерттеу үшін ерекше пайдалы, өйткені олар Орта ғасырлардан сақталған ең алғашқы қаржылық жазбалардың бірі болып табылады. 1066 жылдан 1205 жылға дейін ағылшын патшалары басқарған Нормандия үшін де ұқсас жазбалар жинағы жасалған, бірақ нормандық құбыр тізімдері ағылшын тізімдері сияқты үздіксіз серияда сақталған жоқ. Олар шерифтер мен басқа да патшалық шенеуніктер қазынаға ұсынған шоттар мен төлемдерді қазынашылық жүргізген жылдық тексерулердің жазбалары болды; ал олардың атауы олардың пішініне байланысты болды, себебі әртүрлі парақтар бір-біріне бекітіліп, содан кейін сақтау үшін құбырға ұқсас тығыз орамаға оралды. Олар үкіметке жасалған төлемдерді ғана емес, сондай-ақ тәжге тиесілі қарыздар мен патшалық шенеуніктер жасаған төлемдерді де тіркеді. Олар патшалық кірістердің көп бөлігін тіркегенмен, олар барлық кіріс түрлерін де, барлық шығындарды да тіркемеді, сондықтан оларды қатаң айтқанда бюджет деп атауға болмайды. 1883 жылы құрылған Құбыр тізімдері қоғамы 1224 жылға дейінгі кезеңдегі Құбыр тізімдерін жариялаған.
Құрамы
Пайп түрмелері – жазбалар түпнұсқада оралған парқмалардан құралған «пайп» пішініне байланысты аталған. Англия королі Джонның тұсында кеңселік жазбалар басталғанға дейін, олар ағылшын үкіметі сақтаған жалғыз үздіксіз жазбалар жинағы болды. Бұл түрмелерде есеп жүйесі қолданылса да, ол қазіргі бухгалтерлерге таныс емес; мысалы, 12 ғасырдың соңына дейін әр графтың шерифі алған жалпы сома туралы жазба жасалмаған. Егер бір жыл ішінде қарыз толық өтелмеген болса, қалған сома келесі жылға ауыстырылатын. Олар өткен жылдардағы қарыздардың толық сомасын емес, тек сол жылы төленген және әлі де төленбеген сомаларды тіркейді. Шерифтерден басқа, аудит үшін есеп тапсырғандардың арасында әртүрлі құрметке ие сот орындаушылары, қала қызметкерлері және шіркеу мен феодалдық мүліктердің қамқоршылары болды. Ең көне сақталған Пайп түрмесі 1129–30 жылдарға, ал үздіксіз серия 1155–56 жылдардан басталып, жеті жүз жылға жуық уақытқа созылады. 1086 жылғы «Домсдей кітабымен» бірге, Пайп түрмелері Англияның Норман патшаларының (1066–1154 жылдары билік құрған) қаржылық жазбаларын орталықтандыруға ықпал етті, бұл сол кездегі Батыс Еуропа монархияларынан озып түсті; мысалы, француздықтарда 1190 жылдарға дейін есеп берудің баламалы жүйесі болмаған. Жазбалардың кітап емес, түрме ретінде сақталуы Англияға тән ерекшелік болды, бірақ Англияның кейбір әкімшілік жазбаларын неге осы түрде сақтағаны белгісіз. Генрих II (1154–1189 жылдары билік құрған) және Ричард I (1189–1199 жылдары билік құрған) патшалықтарының жылдарында, әртүрлі дайындалған Норман түрмелерінің жиынтығы сақталған, сондай-ақ Ричард I Францияның Нормандия герцогтігін басқарған. Норман түрмелері ағылшын түрмелерімен бірдей уақытта басталған деп есептеледі, бірақ бұрынғы Норман түрмелерінің сақталмауынан олардың нақты қашан басталғаны белгісіз. Ирландиялық қазына Ирландиялық Пайп түрмелерін жасады, ал ағылшын Пайп түрмелеріне ұқсас, ең ертерек сақталған Ирландиялық Пайп түрмесі, 1212 жылғы, алғашқысы болмаған сияқты. 1178 жылы жазылған «Диалог де Скакарио» немесе «Қазына туралы диалог» еңбегінде қазынаның жұмысы егжей-тегжейлі баяндалады және Пайп түрмелерінің қалай жасалғаны туралы ертеректе айтылған. ФицНил өзінің еңбегінде қазынашылықтың ішкі жұмысын түсіндіреді және онда қазынашылық қолданатын түрлі түрдегі түрмелерді тізімдейді. Сондай-ақ, ол Пайп түрмелерінің құрастырылуы мен олардың қалай қолданылатынын сипаттайды. Диалогта сондай-ақ, «Домсдей кітабы» және басқа да жазбалармен бірге Пайп түрмелері қазынашылықта сақталғаны, өйткені олар қазынашылық клерктерінің күнделікті пайдалануы үшін қажет болды делінген. Пайп түрмелерінде жазылған негізгі табыс көзі – округтік шаруа қожалығы, яғни патша иелігіндегі жерлерден түскен табыс. Бос епископтардан немесе аббатханалардан немесе басқа да көздерден түскен табыс сияқты кейбір кездейсоқ кіріс көздері де тіркелді. Төлемдер ақшамен де, шұңқыр, жер, дәмдеуіш немесе мал сияқты заттармен де жасалатын. Генрих I патшалығының жалғыз сақталған түрмесінде англосаксондық кезеңнен бастап жер салығының бір түрі болған зельд төлемдері де жазылған, бірақ 1161 жылдан кейін Пайп түрмелерінде зельд төлемдері туралы мәлімет жоқ. efn|Зельд 1161 жылы немесе одан кейін жойылған ба, жоқ па, бұл тарихшылар арасында талқылану мәселесі. Әскери қызмет орнына рыцарьлар төлейтін скутаж төлемдері де Генрих II патшалығынан бастап Пайп түрмелерінде жазылған. Олар қазынадан түскен барлық табысты тіркегенмен, табыстың барлық көздері осы кеңсе арқылы өткен жоқ, сондықтан Пайп түрмелері патшалық табыстың толық деректері емес. Олар патшалық жерлерден және сот пайдасынан тұрақты табыс, сондай-ақ феодалдық алымдардан, қамқорлықтан және шіркеулік бос орындардан алынатын кездейсоқ табысты қамтиды. Бұл жазбаларда жазылған басқа да табыс көзі – феодалдық рельефтер, яғни мұрагерге жер мұрагерлік кезінде төлейтін ақша. 1130 жылғы түрмедегі негізгі табыс көзі орманнан түскен, ол Орман заңына сәйкес болды, бұл корольдік заң корольдік емес адамдар елдегі корольдік орман деп жариялаған аймақтарда аң аулауға салынған шектеулерді қамтиды. Алайда, патшаның жыл сайын есептелмейтін салықтан алған табысы, оның Англиядан тыс жерлерден алған табысы да, әдетте, Пайп түрмелеріне енгізілмеген. Кейбір төлемдер патшаның үй ішіне тікелей түсетін, ал олар қазынадан өтпегендіктен, олар Пайп түрмелерінде жазылмаған. Патша қызметшілерінің жалақысы, патшаның үйлері мен үйлерін жақсарту үшін төлем, патшаның жеке тұлғаларға сыйлықтары, аңшылық шығындары, жалдамалы әскерлерге төлем, және патшалықтың айналысында күміс тиындарды тасымалдауға арналған қаптар мен шамалардың құны. Кірістен басқа да мәселелер туралы ақпарат түрмелерде бар, оның ішінде тұтқындардың қозғалысы, осы орта ғасырлық қамалдар түрме ретінде қолданылғанын анықтауға көмектеседі. Пайп түрмелері патшалық жерлер мен қамалдардың қамқоршыларын анықтауға да мүмкіндік береді. Түрмелерді жазған кеңсе қызметкерлері оларды үкімет шенеуніктерін, мысалы, 1194 жылғы Пайп түрмесінде мазақ етілген Уильям Лонгшампты сынайтын орындар ретінде де пайдаланды. Кейбір аймақтар өз кірістерін қазынаға есептемеді, сондықтан олар Пайп түрмелерінде көрінбейді, егер жерлер патшаның бос орын арқылы бақылауында болмаса. Оларға Дарем және Честердің палатинаттары кірді. Корнуэлл графтығы да әдетте Пайп түрмелерінде көрінбеді, бірақ ол палатинат емес еді. Пайп түрмелерін тарихи зерттеу үшін пайдаланудың тағы бір мәселесі – қаржылық жылдың хронологиялық шектері түрмеден түрмеге өзгеретін болды. Теория бойынша, олар тек алдыңғы Пасхадан сол қаржылық жылдың Михайлов күніне дейінгі кірістерді тіркеді. Алайда, Пайп түрмелерінде көбінесе Михайлов күнінен кейін жасалған төлемдер тіркелді, көбінесе түрме құрастырылған күнді дейін. Сонымен қатар, кейбір қарыздар жыл сайын тексерілмеді, бірте-бірте бірнеше жыл тексеріліп, бір Пайп түрмесінде бірнеше жылдық төлемдер тіркелді. Генрих I патшалығының бұрынғы Пайп түрмесінен алынған үзінді, 1124 жылғы 25-ші патшалық жыл, қазіргі Британ кітапханасындағы Cotton Library-дегі 14 ғасырлық қолжазбада табылған. efn|Үзінді өте қысқа, бірақ Пайп түрмелері зельдтен босатуды тіркегенін көрсетеді. Қазіргі қолжазба Tiberius E. vi 1-бөлігі. 1110 жылғы жарлықта патшаның «түрмелеріне» сілтеме бар, ол Генрих I-нің Вестминстер аббатына он шиллинг бергені туралы мәлімдеме жасайды, бірақ жарлық жалған болуы мүмкін, немесе оның кейбір бөліктері шынайы, бірақ кейбір түзетулер енгізілген. Жарлық тек кейінгі картұлалардағы көшірмеде ғана бар, және Вестминстер аббаттығы да бірқатар басқа жарлықтарды немесе харталарды жасағандығы белгілі, сондықтан жарлық 1110 жылға дейін патшалық түрмелер сақталғаны туралы сенімді дерек емес. Генрих I патшалығынан сақталған жалғыз түрмеден кейін, оның патшалығынан басқа Пайп түрмелері сақталған жоқ, сондай-ақ оның ізбасары, король Стефеннің (1135–1154 жылдары билік құрған) патшалығынан да сақталған жоқ. Бірақ король Генрих II патшалығының екінші жылында, яғни 1155 жылы, олар қайтадан сақталды. Король Генрих II патшалығының басындағы жылдардан бастап, көптеген Пайп түрмелері сақталды, король Джонның патшалығының соңғы жылдарында (1199–1216 жылдары билік құрған) ғана үзіліс болды. 1130 жылғы сақталған Пайп түрмесі 24 500 фунт стерлингтік кіріс тіркелген. Бұл көрсеткіш корольге тиесілі деп жазылған сомамен, яғни 68 850 фунт стерлингпен салыстырғанда өте төмен. Олар Генрих II патшалығының басындағы жылдардағы кіріс Генрих I патшалығының сақталған бір жылдық кірісінен әлдеқайда төмен. Генрих I патшалығының ерте түрмелерінде шамамен 10 000-нан 15 000 фунт стерлингтік кіріс тіркелген. Генрих II патшалығының соңына қарай Пайп түрмелерінде тіркелген патшалық кіріс 20 000 фунт стерлингке жетті. Джон патшалығының соңында шамамен 30 000 фунт стерлингтік кіріс тіркелді, бірақ Генрих III патшалығының басындағы жылдарда тек 8 000 фунт стерлинг тіркелді, 1225 жылға қарай 16 500 фунт стерлингке дейін өсті. ...
Жасау
Олар графтықтар немесе басқа да әкімшілік аудандардың есептерін алып, оларды әдетте шамамен ені екі дюйм болатын екі парққа жазып жасалды. Кейде оларды латын тілінде *magnus rotulus pipae* деп атайды. Роликті ролик түрінде жасау идеясының бастаулары туралы бірнеше көзқарас бар, соның ішінде еврейлер, патша кеңсесінің қызметкері және арабтардың роликтерді пайдалану тәжірибесімен таныс болған Баттың Аделары, немесе Сицилиядан келген математикпен оқыған патша кеңсесінің қызметкері Тюркиль. Бұл кітаптар 1650 жылдардың шамасындағы қысқа мерзімнен басқа 1733 жылға дейін латын тілінде жазылған. Генрих II патшалығы тұсында жылдық "Пип ролл" ролігінің дубликаты канцлер үшін жасалып, "канцлер ролігі" деп аталды. Бұл, әдеттегі "Пип ролл" ролігімен бір уақытта жасалған және канцлер кеңсесінің қызметкерімен жазылған. Канцлер роліктері 1163 жылдан 1832 жылға дейін сақталған, бірақ олар негізінен тиісті "Пип ролл" роліктерінің көшірмелері, кейде жеке жарлықтар немесе басқа материалдар қосылған. Олар кірістерді, шығыстарды және төлемдерді егжей-тегжейлі жазады, бірақ патшалық жазбалар сияқты жалпы сома ретінде пайда мен зиянды көрсетпейді. "Пип ролл" роліктеріне ұқсайтын көптеген жеке роліктер монастырлардан табылған. Симон де Монфорттың әйелі Англияның Элеонорасына тиесілі үй шаруашылығы роліктері 1265 жылдың бір бөлігінен сақталған.
Тарихшылар зерттеулері
Бірқатар тарихшылар сақталған "Пип рулдерін" қаржы және үкімет тарихын, әсіресе ортағасырлық дәуірді зерттеудің негізі ретінде пайдаланып зерттеді. Ник Барраттың Ричард пен Джонның билік еткен кезеңдері туралы соңғы еңбектері бұрынғы зерттеулерді жаңартты. Тарихшы Дэвид Карпентер Генрих III патшалық құрған алғашқы жылдары туралы қосымша зерттеулер жүргізді. Сот айыппұлдарын жазғандықтан, "Пип роллдар" ортағасырлық Англиядағы сот жүйесінің қалай жұмыс істегенін, сондай-ақ патшалық судьяларды анықтау үшін де қолданылуы мүмкін. Олар нақты табыс көрсеткіштерін ұсынбағанымен, көптеген тарихшылар олардың табыстың жақын шамасын білдіреді деп санайды және орта ғасырларда ағылшын патшаларының қанша қаржы ресурстары бар екендігі туралы жалпы түсінік алу үшін пайдаланылуы мүмкін. Генрих I билік еткен кезден сақталған жалғыз "Пип роллы", 1130 жылғысы, зерттеудің кең таралған тақырыбы болды. Соңғы зерттеулерге Джудит Гриннің Генрихтің қаржы жүйесіне қатысты дәлелдерді іздеулері кіреді. Тағы бір тарихшы, Стефани Мурс Кристелоу, осы ролді Генрих II билік еткен кездегі роллдармен бірге зерттеді, екі патшаның да түрлі айрықша құқықтарына ие болған адалдарына жасаған босатулар мен үсыныстарды іздеді. Кристилоу сондай-ақ 1130 жылғы ролді Генрих I-нің сот жүйесіне, сондай-ақ Генрихтің билігі кезінде патшалық соттардың өсуіне қандай жарық түсіретінін анықтау үшін зерттеді. Тарихшы К. Уоррен Холлистер Генрихтің тұсында патшаға қызмет етудің сыйақысын зерттеу үшін 1130 жылғы "Пип роллін" пайдаланды. 13 ғасырдан бастап "Пип роллдар" тарихи зерттеу үшін осыншалықты маңызды емес, себебі басқа да сақталған қаржылық жазбалар бар. Олардың кейбіреулері, мысалы, түбіртектер, қазынашылықта сақталды және қазынашылық клерктері "Пип роллдарын" дайындау үшін пайдаланды. Басқа сақталған жазбаларды шерифтер "Пип роллдарына" есеп беру үшін өздері үшін сақтады. Дегенмен, 13 ғасырдан кейінгі роллдар кейде Уильям Шекспирдің Сент-Хеленнің Бишопскейт және Саутварк аудандарындағы резиденциясы сияқты тарихи фактілердің жалғыз көзі болып табылады.
Жарияланым
Ең алғашқы құбыр тізімдері 1833 жылы Рекорд комиссиясы (1130 жылғы жеке тізім) және 1844 жылы Мемлекеттік архив (1155–58 жылдарға арналған тізімдер) тарапынан жарияланды. 1883 жылы Уолфорд Дакин Селби және оның әріптесі Джеймс Гринстриттің бастамасымен «Pipe Roll Society» (мәтіндік жарияланым қоғамы) құрылды, оның мақсаты құбыр тізімдерін жүйелі түрде жариялау бағдарламасын құру болды. Үзіліссіз сериядан басқа, ол 1230 жылға арналған тізімді де жариялады. 1241 жылғы тізімдер 1918 жылы Йель университетінің баспасынан шықты. Әртүрлі округтік архивтік қоғамдар өздерінің округтеріне қатысты әртүрлі жылдарға арналған тізімдердің бөліктерін жариялады. Қоғамның ең алғашқы томдары (1900 жылға дейін) «архивтік шрифтпен» басылды, ол түпнұсқа қолжазбаның дерлік толық көшірмесін, оның ішінде жазушылардың қысқартуларын жасауға мүмкіндік берді. Бұл саясат 1903 жылы тоқтатылды, содан бері барлық томдар қалыпты шрифтпен, қысқартулар толық жазылып беріледі. «Pipe Roll Society» сонымен қатар көптеген байланысты мәтіндерді жариялады, оның ішінде 1196 жылғы Канцлер тізімдері және Генрих II-нің нормандық құбыр тізімдері бар.