Кіріспе

Кортенберг жарғысы (нидерл. Keure van Kortenberg) – 1312 жылдың 27 қыркүйегінде Брабант герцогы Иоанн II және Брюссель, Антверпен, Гертогенбос, Тьенен және Зотлиу қалаларының өкілдері Кортенберг аббатханасында қол қойған және мөр басылған келісім. Бұл құжаттың жасалуы тарихи және саяси маңызы зор, себебі ол абсолютті билігі бар билеушімен аумақтың тұрғындары арасындағы келісімдерді сақтайды. Бұл, кейін тарихшылар Брабант конституционализмі деп атаған үрдістің бастауын білдірді, өйткені тұрғындар бақылаусыз қалып, құқықтар мен билік талап етіп, оларды жазбаша түрде рәсімдеді, бұл ғасырлар өткен соң азаматтық және саяси құқықтар деп аталатын нәрсеге ұқсас. Осы процесте, қазіргі демократиялық құқықтық мемлекет деп аталатын құқықтық тәртіпке айналатын қарапайым ережелер жасалды. Жарғы бүкіл Брабант герцогтығына, байларға да, кедейлерге де қолданылды. Осы жарғыдан ертедегі парламент – «Кортенберг кеңесі», яғни иелердің жиналысы пайда болды. Бақылау органы, кейінгі «Эстат жиналысының» (яғни бірінші эстат – дін қызметкерлері, екінші эстат – дворяндар, үшінші эстат – муниципалитеттер) 1375 жылға дейін Кортенберг аббатханасында және басқа жерлерде, құбылып-қолданып жиналды. 1332 жылдан бастап кеңес тағы екі мүшемен толықтырылды, соның нәтижесінде 16 лорд болды; Антверпен екінші мүшесін алды, ал Валония Брабантының Нивель қаласы да мүшелікке ие болды. 1340 жылы құжаттарға арнайы мөр басылып, оған шағын төбеге ағаш отырғызылды. Мөрде «SIGILUM COMMUNE : CONSILII DE CORTENBERGHE» деген сөздер жазылған, бұл Кортенберг кеңесінің жалпы мөрі болды.

Кортенберг жарғысы мен Магна-Харта

Магна-Карта ортағасырлық Еуропа конституционализмін тудырған алғашқы жарғы ретінде жиі қарастырылса да, Кортенберг жарғысы көбінесе демократиялық сипатқа ие болған. Бұл, ең алдымен, Магна-Картаның артықшылықтарын тек барондар алған, ал Кортенберг жарғысының артықшылықтары барлық азаматтарды, тіпті «байлар мен кедейлерді» (riken ende armen) қамтығандықтан болды. Бұл пікірді нығайта түсетіні, Кортенберг кеңесінің құрамы «элиттік» Магна-Картадан айқын ерекшеленеді. Магна-Карта 25 бароннан тұратын кеңес арқылы іске асырылса, Кортенберг кеңесіне төрт рыцарь және он қала тұрғыны кірген. 1314 жылғы тамыздағы қаржы комиссиясында сегіз қаланың 12 азамат өкілімен қатар тек екі ақсүйек болды.

Қадағалау

Кортенберг жарғысынан бастап фламанд және брабантия қалаларына жаңа герцогтардың салтанатты кіру рәсімдері, содан кейін Сегіз жылдық соғыс салдарынан 16 және 17 ғасырларда осы қалалардан Жеті Біріккен провинцияларға білімді азаматтардың қоныс аударуы, және Англиядағы діни қуғыннан қашып, Голландияның 17 ғасырлық төзімділігіне үміттене келген Майгүлдің паломниктерінің арасындағыларының сол провинцияларда болуы – бұл тарихи сабақтастық желісін анықтауға мүмкіндік береді. Олардың бір тобы Лейден қаласына қоныстанды және Америкаға аттанғанға дейін он жылдай он жыл сол жерде тұрды. Кейбіреулері Лейден университетінде жұмыс істеді немесе білім алды. Жаңа Нидерланд қоғамының ерте американдық саяси өмірге тигізген ұзаққа созылған әсерімен қатар, американдық тарихшылар мен қоғамның Магна-Картаның американдық конституция мен «Американ арманы» үшін құрылымдық мәніне салған баса назары, Кортенберг жарғысынан бастап брабантиялық конституциялық жарғылар мен 1581 жылғы «Жақтаудан бас тарту туралы акті» (Голландияның тәуелсіздік декларациясы деп аталған) еске алынбаса, тым шектеулі көрінеді.