Кіріспе

Starchitect – атақты сәулетшілерді сипаттау үшін қолданылатын сөз тіркесі. Олардың танымалдылығы мен сыншылардың жоғары бағасы оларды сәулет әлемінің беделді тұлғаларына айналдырып, тіпті жалпы халық арасында да белгілілікке ие етті. Атақ-даңқ әдетте авангардтық жаңашылдықпен байланысты. Әлемдік құрылыс салушылар ірі жобаларды мақұлдау үшін, қаржыландыру алу үшін немесе ғимараттарының құнын арттыру үшін қарсылық танытатын муниципалитеттерді көндіру үмітімен "басты таланттарды" (яғни, starchitect-терді) жалдауға құлшыныс білдіреді. Басты ерекшелік – starchitecture көбінесе "иконалық" болып келеді және нысан немесе айналасымен көзге түседі. Бұл мәртебе ағымдағы БАҚ-тағы көрінуге байланысты болғандықтан, БАҚ-тағы беделдің төмендеуі сәулетшілердің "starchitect" мәртебесінен айырылуына әкеледі, сондықтан бұрынғы "starchitect-тердің" тізімін жасау мүмкін.

Бильбао эффектісі

Ғимараттар жиі пайда табу мүмкіндігі ретінде қарастырылады, сондықтан «сиректеп табу» немесе белгілі бір деңгейде ерекшелік жасау инвестицияға қосымша құндылық қосады. Функционалдық пен авангардтық арасындағы тепе-теңдік көптеген жылжымайтын мүлік дамытушыларына әсер етті. Мысалы, архитектор Джон Портман 1980 жылдары АҚШ-тың әртүрлі қалаларында салған, кең аумақты атриумдары бар көкжай қонақүйлерді салу, еден ауданын барынша арттырудан тиімдірек екенін анықтады. Дегенмен, 1970 жылдардың соңы мен 1980 жылдардың басында постмодернистік архитектураның өркендеуі архитектура саласындағы жұлдызды мәртебе танымал мәдениетке байланысты авангардтық ерекшелік туралы идеяны тудырды. Бұл идеяны Чарльз Дженкс сияқты постмодернистік сыншылар айтты, модернистік архитектураның сақшылары оны сынай кетті. Дженкс жауап ретінде «қос кодтауды» ұсынды, яғни постмодернизмді жалпы жұртшылық түсініп, ұнатуы мүмкін, бірақ сонымен бірге «күрделі мақұлдауды» талап етуі мүмкін. Сол кезеңдегі жұлдызды архитекторлар көбінесе аз салды немесе олардың ең танымал жұмыстары «қағаз архитектурасы» болды – салынбаған немесе тіпті салынбайтын жобалар, бірақ архитектуралық журналдарда жиі жариялану арқылы танымал болды, мысалы Леон Криер, Майкл Грейвс, Альдо Росси, Роберт А.М. Стерн, Ханс Холлейн және Джеймс Стирлингтің жұмыстары. Постмодернизм құлдыраған сайын, оның авангардтық дәрежесі жергілікті және дәстүрлі мәдениетпен байланысы салдарынан зардап шекті, ал атақтылар модернистік авангардқа қайта оралды. Бірақ модернизмнің жоғары технологиялық бағыты формальды регрессивті постмодернизммен қатар жалғасты, ол көбінесе құрылым мен жүйелерді инженерлік тұрғысынан мақтап, «прогреске» қол жеткізді. Мұндай технологиялық шеберлік осы кезеңде Норман Фостер, Ренцо Пиано және Ричард Роджерстің жұмыстарында көрінеді, соңғы екеуі 1977 жылы Париждегі даулы Помпиду орталығын жобалады, ол халықаралық деңгейде танымал болды. Осы «жоғары технологиялық архитектура» өнеркәсібінде индустриалды эстетика – инженерлік тиімділікпен қатар қалалық шұңқырлықпен сипатталатын архитектура халыққа тартымды екені көрсетілді. Бұл деконструктивистік архитектурада да көрінді, мысалы тұрғын үй және коммерциялық архитектура жобаларында тізбекті қоршау, шикі фанера және басқа да өнеркәсіптік материалдарды қолдану. Осы бағыттағы ең танымал шебер, кемінде 1970 жылдары, қазіргі танымал архитектор Фрэнк Гери болды, оның Калифорния штатының Санта-Моника қаласындағы үйі осы сипаттамаларды қамтиды. ХХ ғасырдың басында қалалардың өсуімен экономистер жаһандану мен көпұлтты корпорациялардың күші күш тепе-теңдігін ұлттық мемлекеттерден жеке қалаларға қарай ауыстыратынын болжады, содан кейін олар көршілес қалалармен және басқа жерлердегі қалалармен ең табысты заманауи өнеркәсіптер үшін бәсекелесе бастайды, ал Батыс Еуропа мен АҚШ қалаларында өндіріс енбейді. Сондықтан қалалар «өздерін қайта ойлап табуға» кірісіп, мәдениет берген құндылыққа басымдық берді. Қалалық әкімдіктер мен коммерциялық емес ұйымдар жұлдызды архитектордың пайда болуы жаңа нысандарға келушілердің ағынын және туристік кірісті арттырады деп үміттенеді. Франк Геридің Испанияның Бильбао қаласындағы Гуггенхайм мұражайының танымал және сыншыл табысымен, экономикалық құлдыраудағы қаланың құлазыған ауданы үлкен қаржылық өсім мен беделге ие болды, бұқаралық ақпарат құралдары «Бильбао эффектісі» деп аталатын туралы айта бастады; жұлдызды архитектор беделді ғимаратты жобаласа, қала үшін көрнекті орын жасаудың барлық айырмашылығын жасайды деп ойланды. Бұған ұқсас мысалдар: Императорлық соғыс мұражайының солтүстігі (2002), Ұлы Манчестер, Ұлыбритания, Дэниел Либескинд, Киасма заманауи өнер мұражайы, Хельсинки, Финляндия, Стивен Холл және Сиэтл орталық кітапханасы (2004), Вашингтон штаты, АҚШ, OMA. «Уау-эффект архитектурасы» фразасының шығу тегі белгісіз, бірақ 1990 жылдардың соңынан бері қалаларды жаңғырту аясында авангардтық ғимараттарды насихаттау үшін Ұлыбритания мен АҚШ-та бизнес менеджментінде кеңінен қолданылып келеді. Ол тіпті ғылыми тұрғыдан да көрініс тапты, Ұлыбританияда бұл эффекттің маңыздылығын зерттеу үшін қаражат бөлінді. 2000 жылы Ұлыбританиядағы Сассекс университетінде жүргізілген зерттеуде қызығушылық танытқан адамдардан жаңа дамудың «ой мен сезімдерге әсерін» қарастыруды сұралды. Белгілі бір ғимаратқа «жақсылық бағасын» беру үшін архитекторлар, клиенттер және ғимаратты пайдаланушылар «өтпелі адамдар ғимарат туралы не ойлайды?», «Бұл қауымдастық үшін орталық нүкте болып табылады ма?» сияқты сұрақтар қоюға шақырылды. Ұлыбританиялық құрылыс индустриясы кеңесі жаңа ғимараттарды тапсырыс беруші органдар жоспарланған ғимараттың функция мен құнға қоса «уау-эффектісі» бар екенін қарастыруын қамтамасыз ету үшін «Дизайн сапасы көрсеткіші» құралын жасады. «Уау-эффектісі» испандық архитектура сыншылары, соның ішінде New York Times архитектура сыншылары Герберт Мушамп және Николай Урусов, қала жаңа мұнаралармен «радикалды» өзгертілуі керек деген аргументтерінде де қолданылды. Испандық жұлдызды архитектор Сантьяго Калатраваның Бруклин көпірінің іргесіндегі 80 South Street жаңа көкжайы туралы сөздерін келтіретін Урусов, Калатраваның пәтерлері қалалық пана ретінде қарастырылатынын, әлемдік элита үшін 30 миллион долларлық беделді заттар екенін айтады: «Егер олар бұрынғы Вандербильт сарайларынан өзгеше болса, олар одан да көзге түсетініне уәде береді. Олар эстетикалық адамдар үшін жұмақ».

Сәулетшілердің мәртебесі туралы тарихи шолу

Архитекторларға атақты мәртебе беру идеясы жаңа емес, бірақ Ренессанстан бастап суретшілерге мәртебе берудің жалпы тенденциясының бір бөлігі болып табылады. Қазіргі заманға дейін Батыс өркениетіндегі суретшілер көбінесе меценаттың – әдетте шіркеудің немесе мемлекет басшыларының – қамқорлығында жұмыс істеді, ал олардың беделі тауар ретінде сатылатын болған, яғни олардың қызметтерін әртүрлі меценаттар сатып ала алатын. Атаққа ие болудың алғашқы жазбаларының бірі – суретші-архитектор Джорджо Вазаридің «Ең көрнекті суретшілердің, мүсіншілердің және сәулетшілердің өмірі» (итал. Le vite de' più eccellenti pittori, scultori e architettori) атты монографиясы, ол 1550 жылы жарық көрген және итальяндық Ренессанстың гүлдену кезеңін сипаттайды. Вазари өзі де Ұлы герцог Козимо I де Медичидің қамқорлығында болды және тіпті өзі тұратын Флоренция қаласының сәулетшілерін жоғары бағалап, оларға жаңашылдық еңбекті жатқызды, ал басқа қалалар мен алыс жерлерге көңіл бөлмеді. Вазаридің кітабының маңыздылығы – адамдар шығармаларды тікелей көрмей-ақ беделді нығайтуға мүмкіндік бергендігінде. Медианың дамуы архитектуралық атаққа ие болу үшін де, өмірдің басқа салалары үшін де маңызды рөл атқарды. Шіркеу мен мемлекеттен қамқорлыққа ие болу дәуірі Ағартушылық пен капитализмнің өркендеуімен жалғасты (мысалы, 17 ғасырда Кристофер Реннің британдық тәждің, Лондон қаласының, Англия шіркеуінің және Оксфорд университетінің қамқорлығындағы орны), сонымен қатар өнеркәсіп пен орта таптың өсуімен байланысты көркемдік және сәулеттік қызметтердің кеңеюі байқалды, олар комиссиялар үшін бәсекелестікке түсті. Дегенмен, архитекторлар негізінен өз клиенттерінің қызметшілері болып қала берді: романтизм мен модернизм басқа өнер салаларында жеке тұлғаны қастерлегенімен, архитектурадағы прогресс көбінесе ғимараттардың жұмыс істеуін жақсартуға (жайлылық стандарттары), инженерлік шешімдерге және жаңа ғимарат түрлерін (мысалы, зауыттар, теміржол вокзалдары және кейінірек әуежайлар) дамытуға, сондай-ақ қоғамдық игілікке (қаланың өсуі, қоғамдық тұрғын үй, тығыздық мәселелері және т.б.) бағытталды, бірақ бұл кейбір архитекторларға архитектураны дербес өнер ретінде қарастыруға мүмкіндік берді (Арт-Нуво мен Арт-Деко дәуірінде гүлденгендей). Қазіргі заманғы архитектураның батырлары, әсіресе Ле Корбюзье, архитектураның қоғамның дамуымен байланысты болуы керек екені туралы теорияларды жасағандықтары үшін батырлар ретінде қарастырылды. Мұндай жарияланымдар танымал баспасөзде де жарияланды: соғыстан кейінгі кезеңде «Time» журналы кейде архитекторларды мұқабасында жариялады, мысалы, Ле Корбюзье, Ээро Сааринен, Франк Ллойд Райт және Людвиг Мис ван дер Роге. Соңғы уақыттарда «Time» журналында Филип Джонсон, Питер Эйзенман, Рем Колхас және Заха Хадид туралы мақалалар да жарияланды. Ээро Сааринен АҚШ-тың «General Motors», «CBS» және «IBM» сияқты атақты компаниялары үшін штаб-пәтерлер салуға маманданған, ал бұл компаниялар архитектураны корпоративтік имидждерін жарнамалау үшін пайдаланды: мысалы, 1950 жылдары «General Motors» компаниясы өздерінің жаңа автомобиль үлгілерін Мичиган штаб-пәтерінің алдында суретке түсірген. Корпорациялар өздерінің маңызды ғимараттарын жобалау үшін жұлдыз архитекторларды шақырудың маңыздылығын түсінуді жалғастыруда. Мысалы, «Vitra» компаниясы Германияның Вель-ам-Райн қаласындағы ғимараттарымен танымал, олардың құрамында Заха Хадид, Тадао Андо, SANAA, Herzog & de Meuron, Альваро Сиза және Франк Геридің жұмыстары бар. Сонымен қатар, «Prada» сән үйі Нью-Йорк пен Лос-Анджелестегі фирмалық дүкендерін жобалау үшін Рем Колхасқа тапсырыс бергенімен де танымал. Дегенмен, тарих бойы ең үлкен бедел қоғамдық ғимараттарды – опера үйлерін, кітапханаларды, қалалық әкімдіктерді және әсіресе мұражайларды (көбінесе біздің заманымыздың «жаңа соборлары» деп аталады) жобалаумен байланысты.

Танымалдық деңгейін өлшеу

Статус мәселесіндегі объективтілік күмәнді көрінеді. Дегенмен, Кларксон университетінің зерттеушілері атақтылық деңгейін "өлшеу" үшін Google сұраныстарын пайдаланды: "ғылымда да, жалпы әлемде де атақ-даңқтың нақты математикалық анықтамасын белгілеу үшін".