Кіріспе

Thor (HSK 4) – Екінші дүниежүзілік соғыста нацистік Германияның Кригсмаринінің коммерциялық кемелерді тонаушы ретінде қызмет етуге арналған қосымша крейсері. Кригсмаринінде «Schiff 10» деп, ал Ұлыбритания Корольдік теңіз күштерінде «Raider E» деп аталды. Ол герман құдайы Тордың құрметіне аталған.

Ерте тарих

Бұрын "Санта-Крус" жүк кемесі болған ол 1938 жылы "Дойче Верфт" (Гамбург) компаниясымен салынған. "Олденбург Португалиялық желісі" (OPDR), Гамбург компаниясы оған иелік етіп, оны басқарған. 1939–40 жылдары қыста әскери-теңіз күштері оны пайдалануға алып, DWH компаниясымен көмекші соғыс кемесіне айналдырды. 1940 жылғы наурыз айында ол "Тор" коммерциялық рейдері ретінде қолданысқа енгізілді.

Бірінші круиз

Тор өзінің алғашқы жауынгерлік круизіне 1940 жылдың 6 маусымында капитан Отто Кэхлердің басшылығымен шықты. Тор теңізде 329 күн өткізіп, 12 кемені батырды немесе жаулады. 1 шілдеде ол өзінің алғашқы құрбанын – 9290 тонналық голланд жүк кемесі Кертосононы тоқтатты, ол бензин, ағаш, асфальт және ауыл шаруашылығы техникасын тасымалдаған. Кэхлер оны жеңіс тобымен Франциядағы Лориентке жіберді, ол 12 күннен кейін аман-есен жетті. Сол кезде Тор югославиялық жүк кемесі болып маскировкаланған. Вольтер отқа айналды. Вольтердің алты дюймдік екі зеңбірегі атуын жалғастырды, бірақ олар Торға бір рет ғана тиіп, радиоантеннасын бұзды. Вольтердің ескірген қарулары қызып, атуын тоқтатуға мәжбүр болды, сол кезде Вольтер ақ ту көтерді. Тор Вольтер экипажын қауіпсіз қашықтықтан құтқаруға кірісті. 296 адамнан тұратын экипаждың ішінде Вольтердің капитаны мен 196 адамы құтқарылды. Соңында Тор 1941 жылдың 30 қарашасында капитан Гюнтер Гумприхтің басшылығымен екінші круизге шықты. Тор екінші круизінде 328 күн ішінде жалпы салмағы 58 644 тонна болатын 10 кемені батырды немесе жаулады. Тор өзінің алғашқы құрбанын 23 наурызда тапты – 3490 тонналық грек жүк кемесі Пагазитикос. Оның 33 адамнан тұратын экипажы Торға жеткізіліп, кеме торпедамен батырылды. Келесі күні, 24 наурызда Тор Регенсбургтен жабдықтауын толықтырды. 30 наурызда Тор 4470 тонналық британдық Уэллпарк жүк кемесін жеті сағат бойы қуды. Гумприх жүк кемесіне қарсы гидроұшағын жіберді, бірақ Тор Уэллпаркке оқ атқанда бұл әрекет тоқтатылды. 15 минуттан кейін Уэллпарк экипажы кемені тастап кетті. 1 сәуірде Тор тағы бір британдық жүк кемесін – 4565 тонналық Уилсденді ұстады. Гумприх өзінің гидроұшағына Тордың от ашуынан бұрын кеменің радиоантеннасын жоюды бұйырды. Ұшақтың шабуылынан кейін Тор өзінің зеңбіректерімен от ашты және Уилсденнің палубасындағы май барабандарын өртеп, экипаждың көпшілігін кемеден кетуге мәжбүр етті. Тек артиллериялық команда ғана қалды, бірақ олар кемеден кетуге мәжбүр болғанға дейін тек алты рет атуды жүзеге асырды. Тор Уилсденге 128 снаряд атып, оны торпедамен жойды. Екі күннен кейін, 3 сәуірде норвегиялық Aust жүк кемесі дәл осындай тактиканың құрбаны болды. Ол апат немесе рейд сигналын жіберместен бұрын, жарылғыш зарядтармен батырылды. 10 сәуірде Тор радарында 4840 тонналық британдық Kirkpool жүк кемесі байқалды, ол қарулы сауда крейсеріне алғаш орнатылған. Нашар көріну және тұман Гумприхті әдеттегі тактикасынан бас тартып, Киркпулды түнгі уақытқа дейін көлеңкелеуге мәжбүр етті. Жақын аралықтан Тор торпедамен және оның зеңбіректерінің сальвасымен шабуыл жасады, екеуі де сәтсіз аяқталды. Екінші сальва үш рет тиіп, Киркпулдің көпірі мен рульдік үйін өртеп жіберді. Рульді бақыламағаннан кейін Киркпул Торға қарай бұрылып, шабуылшысын тарануға тырысқандай болды, бірақ бұл болдырмалды. Киркпул экипажы кемені тастап кетуді бастады, үш сағаттық іздеуден кейін 32 адам судан құтқарылды, соның ішінде Киркпулдің капитаны, бас инженері және бірінші офицері. Кеме торпедамен батырылды. Тордың барлық құрбандары осы уақытқа дейін Жақсы Үміт мүйісінің жанындағы кеме қатынасы жолдарында болған. Kriegsmarine жоғарғы қолбасшылығы (SKL) Торға Үнді мұхитына көшуді бұйырды, бірақ оны аймақта жұмыс істейтін жапондық су асты кемелерін байқауға ескертті. 10 мамырда Тордың гидроұшағы Бомбейге бара жатқан 7130 тонналық австралиялық Nankin лайнерін көрді. 13000 метр қашықтықта Тор өз зеңбіректерімен атыс бастады, бірнеше рет тиді. Nankin капитаны кемені тастап кету туралы бұйрық берді және байрақтарын түсірді. Экипаж оны батыруға тырысты, бірақ неміс кемеге отыру тобы кеменің қозғалтқыштарына келтірілген зақымды жөндей алды. Nankin "Лейтен" деп аталып, Регенсбургпен кездесуге арналған жүлделік кеме ретінде алынды. Жапондықтар толығымен қоныс аударған соң, Лейтен мен Регенсбург те жапондық порттарға жөнелтілді. Ол Веллингтондағы Жаңа Зеландияның "Бірлескен барлау орталығынан" құпия құжаттарды Колумбодағы Шығыс флотының бас қолбасшысына алып барады. 14 маусымда Тордың радары 10000 метрден байланыс тапты және конвергенттік бағытты пайдаланып, 1800 метрге дейін жақындауға мүмкіндік алды. Тор 6310 тонналық голландтық Shell танкері Oliviaға шабуыл жасады. Бірінші сальва Oliviaны өртеп жіберіп, экипаждың көпшілігін өлтірді. Үшінші офицер, тағы үш голланд және сегіз қытайлық теңізші бір қайық түсіре алды, бірақ Тор суда тек бір адамды ғана таба алды. Бұл 12 адам бір ай бойы ағысып жүрді, содан кейін қайықтары Мадагаскардың жағалауындағы толқындарда құлап кетті, бір голланд және жеті қытай теңізшісі теңізде бір ай бойы жүргенде қайтыс болды. Бес күннен кейін, 19 сәуірде Тор норвегиялық Herborg мұнай танкерін ұстады. Оның гидроұшағы Herborgтың радиоантеннасын бұзды, ал Тордан келген ескерту сальвасы Herborgты тоқтатып қойды. Барлық экипаж Торға жеткізіліп, қайта аталған Hohenfriedburg Жапонияға жіберілді. 4 шілдеде Тор тағы бір норвегиялық мұнай танкерін – 5895 тонналық Madronoны Herborg сияқты тоқтатты. Оның экипажы да Жапонияға Rossbach деп аталған күйінде жіберілді. Rossbach 1944 жылдың мамырында Жапониядағы Кии арнасында американдық Burrfish су асты кемесімен батырылды. Тордың оныншы және соңғы құрбаны 20 шілдеде британдық Indus суытылған жүк кемесі болды. Ол қарсы тұрып, толық жылдамдықпен бұрылып, кор қаруын атты, бірақ Тордан келген снаряд қаруға тікелей тиіп, бас қарушіні өлтіріп, қаруды жойды. Кеменің радио операторы Тордан келген тағы бір снаряд көпірге тиіп, оны өлтіріп, радионы бұзып, көпірді өртеп, үнемі дабыл сигналдарын жіберіп тұрды. Indus енді отқа толыған, экипаждың көпшілігі теңізге секірді. Тор атуын тоқтатып, 49 адамды құтқарып, содан кейін Indusты жойды. Тор тұтқындарын Tannenfels блокадалық жүргізушісіне жеткізіп, жапондық Голландтық Шығыс Индиясы арқылы Йокогамаға, Жапонияға бет бұрды.

Йокогама

1942 жылы 9 қазанда "Тор" Йокогамаға жетіп, үшінші сапарына қайта жабдықтауды бастады. 30 қарашада "Укермарк" жарылғыш кемесінде болған жарылыстар кеменің үстін қиратты, көптеген жанатын қиындыларды "Тор" кемесіне лақтырып жіберді, ол жанында тоқтаған болатын. Екі кеме де, "Нанкин/Лютен" және жапондық жүк кемесі "Ункай Мару" бірге жылдам өртке ұшырады. Төрт кеме де өртеніп жойылды, ал "Тор" экипажының 12 адамы қаза тапты. "Тор" кемесі жөндеуге келмейтіндей зақымданып, тастап кетілді. Оның капитаны, Капитан зур Зее Гумприх кейін неміс көмекші крейсері "Мишельдің" екінші шабуыл сапарында қолбасшылық етті, бірақ ол қайта оралмады. Кемеде аман қалғандардың бір бөлігі блокаданы бұзушы "Доггербанк" арқылы Францияға жіберілді және кеме U 43 суасты қайығы тарапынан қателікпен батырылғанда қаза тапты. "U 43" 1939 жылы суға түсірілді. 1943 жылдың 3 наурызында 365 экипаж мүшесінің біреуін қоспағанда барлығы жоғалып кетті.