Кіріспе

1945 жылы батып кеткен неміс әскери көлік кемесі; бұрынғы круиздік кеме. MV Вильгельм Густлофф – 1945 жылғы 30 қаңтарда Балтық теңізінде советтік S 13 теңізшеңімен батырылған неміс әскери көлік кемесі. Ол Шығыс Пруссия және неміс басқан Балтық елдерінен, сондай-ақ Готенхафеннен (Гдиня) әскери қызметшілерді эвакуациялау кезінде Қызыл Армияның шабуылына тап болды. Бір мәлімет бойынша, 9 400-ге жуық адам қаза тапты, бұл тарихтағы бір кеменің батуынан болған ең көп өлім саны болып табылады. "Вильгельм Густлофф" бастапқыда 1937 жылы нацистік "Күш арқылы қуаныш" (Kraft durch Freude) ұйымы үшін круиздік кеме ретінде салынған, ал 1939 жылы неміс әскери-теңіз күштері (Kriegsmarine) қолданған. 1939 және 1940 жылдары госпитальдық кеме ретінде қызмет етті. Кейін Готенхафенде теңізшілерге арналған қозғалмалы казарма ретінде пайдаланылды, содан кейін зениттік қарулармен жабдықталып, 1945 жылы эвакуацияланғандарды тасымалдауға кірісті.

Құрылысы мен атауы

Вильгельм Густлоффты «Блохм және Восс» кеме жасау зауыты салды. Ұзындығы және ені өлшенген, сыйымдылығы – кеме 1937 жылдың 5 мамырында суға түсірілді. Бастапқыда кемеге «Адольф Гитлер» деген ат қою жоспарланған, бірақ оның орнына 1936 жылы еврей медицина студенті өлтірген нацистік партияның Швейцариядағы бөлімшесінің басшысы Вильгельм Густлоффтың құрметіне аталды. Адольф Гитлер Густлоффтың жесірімен бірге оның еске алу рәсімінде отырғанда атауын өзгерту туралы шешім қабылдады. 1938 жылдың 15-16 наурызында Солтүстік теңізде теңіз сынақтарын сәтті аяқтағаннан кейін кеме иелеріне тапсырылды.

Круиздік кеме

Вильгельм Густлофф – неміс еңбек майданы (Deutsche Arbeitsfront, DAF) үшін арнайы салынған және «Күш қуаныш арқылы» (Kraft durch Freude, KdF) еншілес ұйымы қолданған алғашқы круиздік кеме. Оның мақсаты – неміс шенеуніктері мен жұмысшыларына концерттер, круиздер және басқа да демалыс сапарлары сияқты ойын-сауық және мәдени шаралар ұйымдастыру, сондай-ақ «Үшінші рейхтің жағымды бейнесін» ұсынатын қоғамдық қатынастар құралы ретінде қызмет ету еді. Ол KdF круиздік флотының флагманы болды, 1939 жылдың көктеміне дейін оның соңғы азаматтық қызметі болды. Кеме 1938 жылдың 24-27 наурызы аралығында өзінің алғашқы ресми емес сапарын жасады, онда Германияның Австрияны аннексиялауына дауыс беруге көндіру үшін австриялықтар тасымалданды. 29 наурызда ол Блохм және Восс кеме жасау зауытынан жұмысшылар мен олардың отбасыларын алып, үш күндік круизге шықты. Дауыс беру аяқталғаннан кейін Вильгельм Густлофф 12 сәуірде Гамбургке жетті. 1938 жылдың 14-19 сәуірінде тағы бір сапардан кейін кеме өзінің ресми алғашқы сапарынан бұрын Остерфахтқа (Шығыс сапары) барды, ол 1938 жылдың 21 сәуірінен 6 мамырына дейін болды, ол Der Deutsche, Oceania және Sierra Cordoba кемелерімен бірге Мадейра аралдарына топтық круиз жасады. Саяхаттың екінші күні 58 жастағы капитан Люббе көпірде жүрек талмасынан қайтыс болды. Оның орнына Фридрих Петерсен келді, ол круиздің қалған бөлігінде Вильгельм Густлоффты басқарды. Петерсен кемеден шығып, кейіннен апатты сапарға капитан ретінде оралды.

Кондор легионы

1939 жылдың 20 мамыры мен 2 маусымы аралығында «Вильгельм Густлофф» лайнері ойын-сауық круиздерінен бас тартылды. KdF флотындағы тағы жеті кемемен бірге ол Испанияда генерал Франсиско Франконың басшылығымен ұлтшыл күштер жеңіске жеткеннен кейін «Кондор легионын» Испаниядан Германияға қайтарып әкелді. 1938 жылдың 14 наурызынан 1939 жылдың 26 тамызына дейін кеме 80 000-нан астам жолаушыны 60 сапарға алып жүріп, бүкіл Еуропаны аралады. Германия жағалауын одақтастардың блокадалауының нәтижесінде, ол Гдиня портында, Германия басып алған және Гданскіге жақын орналасқан «Готенхафен» деп аталған жерде, 2-ші Су асты кемелерін оқыту дивизиясының (2. Unterseeboot Lehrdivision) шамамен 1000 су асты кемешісіне казарма ретінде пайдаланылды. «Вильгельм Густлофф» он жылдан астам уақыт сонда тоқтады. 1942 жылы кеме апатты бейнелеген неміс фильмінің түсірілімінде дублер ретінде пайдаланылды. «Готенхафенде» түсірілген фильмде 2-ші Су асты кемелерін оқыту дивизиясы массовка ретінде тартылды. Соңында «Вильгельм Густлофф» азаматтық және әскери қызметкерлерді тасымалдау үшін қайта қолданылып, «Ганнибал» операциясына қатысты.

Ханнибал операциясы эвакуация

Ганнибал операциясы – Қызыл Армия шығыстан шабуыл жасағанда Шығыс Пруссия мен неміс басқан Балтық елдерінен неміс әскерлері мен азаматтық халықты теңізге шығару. Вильгельм Густлофтың соңғы сапары Курляндия, Шығыс Пруссия және Данциг (Батыс Пруссия) азаматтық тұрғындары, неміс әскери қызметкерлері мен техникалық мамандарды эвакуациялау болды. Олардың көпшілігі Балтық теңізіндегі Готенхафеннен Кильге дейінгі қару-жарақ базаларында жұмыс істеген. Кемедегі жолаушылар тізімінде 6050 адамның аты-жөні көрсетілген, бірақ ресми тіркеуде тіркелмеген көптеген адамдар да болды. 1980 және 1990 жылдары кеменің суға батуын зерткен неміс мұрағатшысы және Густлофтан аман қалған Хайнц Шон мынаны анықтады: кемеде 173 адам (теңіз күштерінің қосымша құрамы), 918 офицер, сержанттар және 2-ші суасты қайық оқу дивизиясының сарбаздары, 373 әйел теңізшілер, 162 жаралы әскер және 8956 азаматтық тұрғын болды, барлығы 10 582 жолаушы мен экипаж. Кеме тым толы болды, ішіндегі жоғары температура мен ылғалдықтан көптеген жолаушылар құтқару жилеттерін кимеу туралы бұйрыққа бағынбады. Кемеде немістермен қатар литвалықтар, латыштар, поляктар, эстондықтар және хорваттар да болды, олардың кейбіреулері нацистік агрессияның құрбандары болған. Кеме 1945 жылғы 30 қаңтарда сағат 12:30-да Готенхафеннен екі торпедалық катер және азаматтық және әскери қызметкерлерді тасымалдаған «Ханса» лайнерімен бірге жолға шықты. «Ханса» мен бір торпедалық катерде техникалық бұзылыстар орын алып, олар жалғаса алмады, Вильгельм Густлофты бір торпедалық катер (Лёве, бұрынғы HNoMS Gyller) сүйемелдеп қалды. Кемеде төрт капитан болды (Вильгельм Густлофтың капитаны, екі сауда флотының капитаны және кемеде орналасқан суасты қайық экипажының капитаны), олар суасты қайықтарының шабуылынан қорғанудың ең жақсы жолы туралы келіспеді. Әскери командирдің кеңесіне қарамастан (жағалауға жақын, терең емес суларда және шамдарсыз жүруді ұсынған Вильгельм Захн), Вильгельм Густлофтың капитаны Фридрих Петерсен миналардан тазартылған терең суға баруға шешім қабылдады. Ол неміс минасыздаушылар конвойы жақындап келе жатқаны туралы радиохабарлама алғаннан кейін, қараңғыда соқтығысудан сақтану үшін кемедегі қызыл және жасыл шамдарды қосуға шешім қабылдады, бұл Вильгельм Густлофты қараңғыда оңай көруге мүмкіндік берді. Вильгельм Густлофта зениттік қарулар болғандықтан және немістер оны госпитальдық кеме деп белгілемегендіктен, госпитальдық кеме ретінде жұмыс істеп жатқаны туралы ешқандай хабарлама берілмеді. Ол әскери қызметкерлерді тасымалдағандықтан, халықаралық келісімдерге сәйкес госпитальдық кеме ретінде қорғау құқығына ие болған жоқ.

Суға бату

Вильгельм Густлоффты көп ұзамай капитан Александр Маринеско басқаратын С-13 советтік су асты қайығы байқады. Қорғау кемесіндегі су асты сенсоры қатып, істен шығып қалды, сондай-ақ оның зениттік қарулары да істен шығып, кемелерді қорғанышсыз қалдырды. Маринеско екі сағат бойы кемелерді оң жағынан (теңізге қарай) еріп жүрді, содан кейін батыл қадам жасап, су асты қайығын Вильгельм Густлоффтың кормасына айналдырып, жағалауға жақын сол жағынан шабуыл жасады, онда шабуыл күтілмеген болар еді. Сағат 21:00 шамасында (Орталық Еуропа уақыты бойынша) Маринеско экипажына Гроссендорф пен Леба арасында Вильгельм Густлоффтың сол жағына төрт торпеда атуды бұйырды. Атылған үш торпеданың барлығы Вильгельм Густлоффтың сол жағына тиді. Біріншісі кеменің мұртынан соқты, нәтижесінде су өткізбейтін бөлімдер демалыстағы экипаж мүшелері ұйықтайтын аймақты жапты. Екіншісі кеменің құрғатылған бассейнінде орналасқан әйелдер теңізшілерінің жатақханасына тиді. Торпеданың күшімен бассейн плиткалары жоғары жылдамдықпен ұшып, көптеген жарақаттарға себеп болды; онда орналасқан 373 әйелдің тек үшеуі ғана аман қалды. Үшінші торпеда тікелей қозғалтқыш бөліміне тиіп, барлық қуатты және байланысты тоқтатты. Деректерге сәйкес, тек тоғыз құтқару шалбаны түсірілді; қалғандары мұзға тоңып, босату қажет болды. Торпедалардың соққысынан кейін жиырма минут өткен соң Вильгельм Густлофф кенеттен сол жаққа қарай күрт еңкейді, нәтижесінде жоғары оң жағынан түсірілген құтқару шалбандары кеменің еңкейген жағына соқтығысып, көптеген шалбандарды қиратты және олардың жолаушыларын суға тастады. Шабуылға ұшырағаннан кейін 40 минуттан соң Вильгельм Густлофф бір жағына жығылды. Ол 10 минуттан кейін суға батып кетті. Неміс күштері 1252 адамды құтқара алды: T36 торпедалық кемесі – 564 адамды, Лёве – 472 адамды, M387 – 98 адамды, M375 – 43 адамды, M341 – 37 адамды, Геттинген – 28 адамды, TF19 торпеданы іздеу кемесі – 7 адамды, Готенланд – 2 адамды және V1703 патрульдік кемесі – бір нәресте.

Шығындар

Хайнц Шонның зерттеулері "Вильгельм Густлофф" кемесінің афтындағы қаза тапқандардың санын "9 343 ер адам, әйел және бала" деп көрсетеді. Оның жақындағы зерттеулері басқа тәсілмен есептелген бағалаулармен толықтырылады. 2003 жылдың наурыз айында көрсетілген "Unsolved History" эпизоды куәгерлердің мәлімдемелеріне сүйене отырып жолаушылардың тығыздығын, сондай-ақ кеменің батып кету уақытына қатысты эвакуация жолдары мен тірі қалу мүмкіндігін модельдеу арқылы, 10 600-ден астам адамның ішінде 9 600-ге жуық адамның қаза тапқанын бағалады.

Салдары

Соғыс кезінде одақтастар мен Остік державалар көптеген кемелерді батырды. Дегенмен, жолаушылар санының және аман қалғандардың соңғы есептеріне сүйенсек, "Вильгельм Густлоффтың" батуы теңіз тарихында бір кеменің батуынан туындаған ең көп өлім-жертпе салдарына әкелген оқиға болып табылады. "Вильгельм Густлофф" батқанда, шамамен 1000 неміс теңізшісі мен офицері қаза тапты. Кеме батып жатқан кезде кемеде болған әйелдер советтік пропагандада "неміс концлагерьлерінен келген СС қызметкерлері" деп бұрмаланып көрсетілді. Бірақ, жолаушылардың арасында 373 әйел теңізшінің көмекшілері болды, олардың тек үшеуі ғана аман қалды. 9-10 ақпан түндері, кеме батқаннан кейін он бір күн өткен соң, S 13 тағы бір неміс кемесін батырып, шамамен 4500 адамның өмірін қиды. "Вильгельм Густлоффты" батырудан бұрын капитан Маринеско алкогольге тәуелділігі және экипажымен бірге демалыс кезінде әдепсіз орынға түскені үшін әскери сот алдында жауап берді. Совет үкіметі Маринесконы "батыр атағына лайық емес" деп санады. Ол кемені батырғаны үшін Кеңес Одағының Батыры атағын емес, Қызыл Ту орденін алды. 1945 жылғы қазанда ол лейтенант шенінен төмендетіліп, Совет теңіз күшінен сұраныстан шығарылды. 1960 жылы Маринеско үшінші дәрежелі капитан қызметіне қайта орналастырылып, толық зейнетақы тағайындалды; 1963 жылы ол сәтті миссиядан оралған капитанға тиісті дәстүрлі салтанатты қабылдады. Ол үш аптадан кейін 50 жасында рактан қайтыс болды. 1990 жылы Маринескоға Совет Одағының Батыры атағы постүмі түрде берілді. 2003 жылғы сәуір айында "The New York Times" газетінде жарияланған сұхбатында автор Гюнтер Грасс былай деді: "Мен "Қызылбас басу" романын жазудың көптеген себептерінің бірі – осы тақырыпты ашкере оңшылдардан алыс ұстау еді. Олар "Вильгельм Густлоффтың" трагедиясы соғыс қылмысы деді. Олай емес. Бұл қорқынышты оқиға, бірақ соғыстың салдарынан туындады, соғыстың қорқынышты салдары".

Қалдықтар

Поляк навигациялық карталарында "73-кедергі" деп белгіленген және соғыс қабірі ретінде саналатын "Вильгельм Густлофф" кемесі, шамамен жағалаудан дейін теңізге қарай, Лёбаның шығысында және Владыславовоның (бұрынғы Леба және Гроссендорф) батысында жатыр. Бұл Балтық теңізінің түбіндегі ең ірі кеме қаңтарып қалған кемелердің бірі және жоғалған "Амбер бөлмесін" іздеген қазына іздеушілердің қызығушылығын тудырды. Соғыс қабіріндегі мүлік, сондай-ақ кеме қаңтарып қалған жері мен оны қоршаған ортаны қорғау мақсатында, Гдынядағы Польша теңіз кеңсесі кеме қаңтарып қалған жердің радиусында суға түсуге тыйым салды. 2006 жылы кемеден табылған және кейіннен бір поляк теңіз тағамдары ресторанында әдекорлеу үшін қолданылған қоңырау, Берлиндегі жеке қаржыландырылған "Forced Paths" көрмесіне уақытша берілді.