Кіріспе

Лейпцигтегі ескерткіш Ұлттар шайқасына арналған ескерткіш (Völkerschlachtdenkmal, кейде Völki немесе Schlachti деп қысқартылады) – Германияның Лейпциг қаласында 1813 жылғы Лейпциг шайқасына арналған ескерткіш, сондай-ақ Ұлттар шайқасы деп белгілі. Көбінесе қайырымдалықтар мен Лейпциг қаласының қаражатымен салынған бұл ескерткіш шайқастың 100 жылдығына орай 1913 жылы аяқталды, құны алты миллион алтын марканы құрады. Ескерткіш Наполеонның француз армиясының Лейпцигте жеңілуін еске салады, бұл Алтыншы коалиция соғысындағы жаулықтардың аяқталуына жасалған маңызды қадам болды. Ресей, Пруссия, Австрия және Швеция коалициялық әскерлеріне Ресей императоры Александр I және Шварценберг князі Карл Филипп басшылық етті. Наполеон әскерлерінде Рейннің сол жағалауынан Францияға қосылған немістер де, Рейн конфедерациясының неміс одақтастарының әскерлері де болғандықтан, екі тарапта да немістер соғысқан. Құрылыс биік. Оның үстіне қала мен айналасын көруге болатын 500-ден астам саты бар. Құрылыста бетон кеңінен қолданылған, ал сыртқы қабырғалары граниттен жасалған. Бұл Вильгельмин сәулетінің ең жақсы үлгілерінің бірі деп есептеледі. Ескерткіш ең қанды шайқастардың бірі болған жерде орналасқан, сол жерден Наполеон әскерін кері шегінуге бұйрық берген. Сонымен қатар, ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лейпцигтегі нацистік күштердің АҚШ әскерлеріне қарсы соңғы қарсылығының ошағы болды.

Алтыншы коалицияның соғысы және Лейпциг шайқасы

Француз төңкерісінен кейін Франция еуропалық көршілеріне қарсы бірнеше соғыс жүргізді. Наполеон Бонапарт 1799 жылдан бастап консул ретінде, ал 1804 жылдан бастап Наполеон I атағымен француз императоры ретінде елді басқарды. Соғыс барысында император Франциск II-нің тақтан басқанынан кейін Киелі Рим империясы жойылды, ол Наполеонның қысымына көнді, соның ішінде империяның бұрынғы мүшелерінен Рейн конфедерациясы құрылды. 1809 жылғы Бесінші коалиция соғысы Австрия империясының, Ұлыбританияның, Испанияның және Португалияның біріккен күштерінің француздер мен олардың неміс одақтастарына қарсы тағы бір жеңілісімен аяқталды. Наполеонның 1812 жылы Ресейге жасаған сәтсіз жорылынан кейін Пруссия 1813 жылдың наурыз айында Франциямен соғысып жатқан елдерге қосылып, Алтыншы коалиция соғысын бастарды. Кампанияның басында Наполеонға қарсы одақтас күштер Гросгёршенде (2 мамыр) және Баутценде (20-21 мамыр) жеңіліске ұшырап, Эльба өзеніне шегінді. Алайда, жаңадан шақырылған әскерлерінің жетілмеуіне байланысты Наполеон жеңістерін толыққанды пайдалана алмады, бұл оның жауларына қайта жиналуға мүмкіндік берді. Соғысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізілгеннен кейін 17 тамызда Австрия коалицияға қайта қосылды. Француздардың сандық артықшылығы жойылды, коалиция күштері 490 000 әскермен, ал Наполеон 440 000 әскермен санасты. 1813 жылдың 16-19 қазаны аралығында Лейпциг маңында өткен Ұлттар шайқасы соғыстың шешуші кезеңі болды, француз жеңілісін бекітіп, Наполеонның билігін уақытша тоқтатты. Император 1814 жылдың мамырында Эльбаға жер аударылды, бірақ келесі жылы қысқа мерзімге билікке оралды, бірақ Ватерлоо шайқасында жеңілгеннен кейін мұқият қуылды. Ұлттар шайқасы Франция мен оның неміс одақтастарының Ресей, Австрия, Пруссия және Швеция күштерінен құралған коалицияға қарсы болды. Шамамен жарты миллион сарбаз қатысты, ал шайқас аяқталғаннан кейін шамамен 110 000 адам қаза тапты, ал көптеген адамдар шайқастан кейінгі күндерде қаланың ішіндегі және маңындағы госпитальдерде қайтыс болды. Соғыстың ауқымы бұрын-соңды болмаған.

1813-1871 жылдар аралығындағы Ұлттар шайқасын еске алу

Осыдан кейін Лейпциг шайқасы да, Германияда «Азаттық соғыстары» деп белгілі болған соғыстар да, көп ұзамай даулы және бөлінген естелік мәдениетін қалыптастырды. Либералды ойшылдар мен жас, білімді студенттер үшін, соғыста күрескендердің көпшілігі үшін, бұл Германияның ұлттық мемлекетке бірігуіне бастау болатын мүмкіндік секілді көрінді. Бұл сезім француз үстемдігіне қарсы ерікті күштер ретінде соғысқан Фрайкорп пен Ландвер полктерінің аңызға айналуында көрініс тапты. Екінші жағынан, неміс мемлекеттерінің монархтары мен консерваторлар Наполеонға қарсы күресте князьдердің атқарған рөлін баса көрсетті, ал Германияның ұлттық мемлекетіне деген ұмтылысты өздерінің патшалық және ақсүйек лауазымдарына жасалған шабуыл деп қарады. Жетекші либерал және ұлтшыл жазушы Эрнст Мориц Арндт Германия бойынша шайқасты еске алуға шақырды. 19 қазандағы жылдық мерейтойды «жалынды оттар, мерекелік «халықтық» киімдер, емен жапырақтарынан жасалған гүл шоқтары және қоңыраулардың соғылуы» арқылы тойлау керек деді. Шындығында, шайқастың бірінші жылдығы Германияның аймақтарында, от жағуды қоса алғанда, түрлі мерекелік шаралармен аталып өтті. Алайда, Баден және Вюртемберг сияқты кейбір аймақтарда мұндай шараларға тыйым салынды, ал Ганновер Корольдігінде олар 23 қазандағы Георг III-нің мерейтойымен бірге өткізілді. Пруссия Корольдігінің астанасы Берлиндегі басты мерекелерді ұлтшыл Фридрих Людвиг Ян басқаратын гимнастика клубтары, «Тернер» қозғалысы ұйымдастырды. Берлиннің сыртындағы Хазенхайде саябағында өткен шараға ондаған мың адам қатысты. Келесі жылдары да осындай шаралар ұйымдастырылды. Олардың ішінде 1817 жылы Вартбургте өткен фестиваль бар, ол Мартин Лютердің Вартбургта болған уақытын және Лейпциг шайқасын еске алуға арналған ұлттық шара болды. Алайда, 1819 жылғы Карлсбад жарлықтарынан кейін ұлтшыл студенттік топтар «Буршеншафтен» және «Тернерлер» қызметіне тыйым салынды, соның салдарынан Лейпциг шайқасын еске алу келесі жылдары азайды. 1840 жылдары Лейпцигте «19 қазанды тойлау қауымдастығы» құрылды, ол шараның естелігін жаңғыртуға көмектесті, бірақ 1838 және 1863 жылдардағы мерейтойлар ғана «күшпен тойланды». 1863 жылы шайқастың 50 жылдығына орай Лейпциг қаласы кең ауқымды мереке ұйымдастырып, Германияның 200 қаласынан өкілдер мен бірнеше жүз қарт ардагерді шақырды. Мерекелік шараларға ұлтшылдық әндер орындалды және өлеңдер оқылды, оған 25 000-30 000 адам қатысты.

Соғыс орнында ескерткіш орнату туралы алғашқы ұсыныстар

Лейпциг шайқасынан кейін көп ұзамай Арндт сол жерде ескерткіш салуды ұсынды. "Лейпциг шайқасын тойлау туралы сөз" атты кітапшасында ол оның "жауынгерлердің қанды, шешуші шайқасқа аттанған барлық жолдардан көрінуі керек. Егер көрінуі керек болса, онда ол үлкен және сәнді болуы керек – колосс, пирамида, Кёльн соборы сияқты". Оның жоспарларына емен тоғайларымен қоршалған биік төбе және үстінде үлкен айқыш орнату кірді. Алайда, саяси ниеттің жетіспеуі сол кезде мұндай ескерткіштің салынуына кедергі келтірді. Арндт суретші Каспар Давид Фридрихпен бірге Гросгёршен шайқасында алған жарақатынан қайтыс болған Герхард фон Шарнхорстқа ескерткіш жасады, бірақ мемлекеттік шенеуніктерден қолдау алмады. 1814 жылғы наурызда Арндтке жазған хатында Фридрих: "Ескерткіштердің орнатылмауына мен таңқалмаймын, ол ұлы халықтың ісіне де, ұлы неміс ерлерінің қайырымдылығына да арналмаған. Біз ханшалықтардың қызметшілері болып қала бергенше, мұндай нәрсе болмайды" деді. Карл Сивекинг және Август фон Коцебуэ сияқты басқа да адамдар үлкен ескерткіш салу жоспарларын ұсынды, соңғысы Францияға қарсы Германияның жеңісін, "заманауи Римді" бейнелейтін биік рим бағанасын үстінде темір крестпен ұсынды. Сәулетші Фридрих Вайнбреннер Лейпцигтің сыртында бекініс салуды ұсынды, оның басына пирамида орнатылып, үстінде Берлиндегі Бранденбург қақпасынан Наполеон алған квадрига қойылмақ болды. Саяси спектрдің екінші жағында, дворян Адольф фон Секендорф саксон үкіметіне қарапайым ескерткіш жоспарын ұсынды, онда "Күшті жерді азат ету үшін, Александр, Франц және Фридрих Вильгельм" деген жазу жазылмақ, бұл Наполеонға қарсы күресті басқарған үш монархты құрметтеу мақсатын көздеген. Лейпцигке арналған ұсыныстардың ешқайсысы қолдау таппағанмен, 1821 жылы Берлинде Азаттық соғыстарына ескерткіш орнатылды. Карл Фридрих Шинкельдің жобалауымен, ол Кройцбергтің үстінде орналасқан готикалық шіркеу мұнарасының кіші нұсқасы болды және французға қарсы он екі шайқастың аттары жазылған. Оның жазуы: "Патшадан шақырумен Отан үшін асылқанды қандарын және мүлкін құрбан еткен халыққа" деп, монархтың халықтан жоғары екенін көрсетті. 1814 жылы шайқастың бірінші жылдығында Пробстхайдадағы өртенген шіркеудің жанындағы ауылдың жасыл алаңына биік ағаш айқыш орнатылды. Оған шіркеуді қайта салу үшін ақша жинауға арналған жәшік қосылды. Лейпциг тұрғындары да, ресейлік әскери басшылық та оны шайқасты жыл сайын тойлау орыны ретінде қарастырған, бірақ Вена конгресінде Саксония корольдігінің бөлінуінен кейін сол жылдың қысында айқыш алынып тасталды. 1817 жылы шайқаста қаза тапқан француз империясының маршалы Жозеф Понятовскиге оның әпкесі мен поляк ардагерлері ескерткіш орнатты. "19 қазанды тойлау қауымдастығы" құрылғаннан кейін, кішкентай ескерткіштердің салынуы көбейді. 1838 жылы Шварценберг князі Карл Филипптің отбасы да оның құрметіне ескерткіш орнатты. 1843 жылы император шайқасты бақылаған деп есептелінетін "Наполеон төбесінде" құмтастан ескерткіш орнатылды. Екі жылдан кейін Лейпцигтің жергілікті билігі жеңімпаз күштердің қалаға кіргенін еске алу үшін тағы бір ескерткіш орнатты. 1863 жылға дейін шайқастың шешуші нүктелерін белгілеу үшін жеті ескерткіш тас орнатылды, олар бүгінге дейін сақталған. Сол жылы Лейпциг шайқасының 50 жылдығына орай қала басшылары 1845 жылы орнатылған ескерткішті қалпына келтіруге қаржы бөлді. Сол мерекелер кезінде Лейпциг қаласының мэрі Карл Вильгельм Отто Кох болашақ ұлы ескерткіштің іргетасын салды, ал Вена, Ганновер және Дрезден сияқты Германияның 23 қаласы оның құрылысына ақша беруге уәде берді. Мерейтойға арналған үлкен ескерткіштің жобалау конкурсы да басталды, бірақ сәтті болмады. Алайда Германияның бірігуі және содан кейінгі Германия империясының құрылуы ескерткіш салу жоспарларын уақытша тоқтатты, өйткені қоғамдық сана соңғы әскери жеңістерге көшті. Лейпциг шайқасын Германия тарихындағы шешуші шайқас ретінде еске алу Седан шайқасымен алмастырылды және Лейпциг қаласы 1888 жылы өзінің орталығында Германияның бірігуіне ескерткіш орнатты. Ұлттар соғысы ескерткішінің мұражайының басшысы Штеффен Позер: "Германия империясының құрылуы ескерткіш жобасының осы уақытқа дейін заңдылық негізі болған нәрсесінен – атап айтқанда, Германияның бірігуіне деген ұмтылыстан, сол кезде жетіспеген басқаша ойдан айырды" деді.

Құрылыс

1894 жылы Лейпциг тарихы қауымдастығының мүшесі Клеменс Тиме қауымдастықтың мәжілісінде ескерткіш салу жоспарлары туралы білді. Жобаны жаңартуға қызығушылық танытқан Тиме, сонымен қатар «Аполлон» масондық ложасының мүшесі және Лейпциг қалалық кеңесіндегі Ұлттық-либералдық партияның өкілі болды. Ол жобаны мәжілісте ұсынды және әріптестерінің қолдауын алды. Сол жылы ол «Немец патриоттар одағын» (Deutsche Patriotenbund) құрды, ол 100 жылдық мерекеге арналған ескерткішті салу үшін қажетті қаражатты қайырымдастықтар мен лотерея арқылы жинады. Жобалық құны 6 миллион маркаға бағаланды. Келесі жылы Лейпциг қаласы құрылысқа жер учаскесін сыйлады. 1895 жылдың тамызында ең жақсы жобаға сыйлықтар тағайындалған сәулеттік конкурстың бірінші кезеңі басталды. Бірінші турда 32 жоба ұсынылды, ал бірінші жүлде берлиндегі Карл Дофлейнге бұйырды. Алайда, «Патриоттар одағы» нәтижелерге қанағаттанбады, себебі олар жеткілікті инновациялық болмады және ескерткіш үшін ешқайсысы таңдалмады. 1896 жылдың тамызында басталған конкурстың екінші кезеңіне қатысушылар саны көп болды, 71 жоба ұсынылды. Қазылар алқасы сол жылдың 21 және 22 желтоқсанында жиналып, бірінші жүлдені Вильгельм Крейске берді. Берлиндегі Бруно Шмиц, бұрын Тюрингиядағы Киффхаузер монументін және Кобленцтегі «Немец бұрышын» (Deutsches Eck) жобалаған сәулетші, үстінде күмбезі бар дөңгелек мұнараның дизайнымен төртінші жүлдені жеңіп алды. «Патриоттар одағы» жеңімпаз жобаға сенімсіздікпен қарады және үшінші кезеңді қарастырды, бірақ уақытты жоғалтпау үшін, ақыр соңында сол кездегі ең беделді неміс сәулетшісі болған Шмицке тапсырма беруге шешім қабылдады. Шмиц бас сәулетші болғанмен, Тиме жобаға үлкен ықпал етті, нәтижесінде ескерткіш Шмицтің бұрынғы жұмыстарынан ерекше сипатқа ие болды. 1897 жылдың маусымында Шмиц жаңа дизайнды ұсынды, ол соңғы нәтижеге ұқсас болды. Бұл 18 қазанда «Патриоттар одағы» тарапынан мақұлданды және кейін император Вильгельм II-ге бекітуге ұсынылды. Тамыз айында дизайн 1898 жылдың тамызында «Үлкен Берлин өнер көрмесінде» (Große Berliner Kunstausstellung) көрсетілді, онда ол жүлде алды. Келесі жылдары ғимараттың жоғарғы бөлігіне қатысты бірнеше өзгерістер енгізілді. Құрылыс басталғанға дейін 1898 жылдың 18 қазанында, шайқастың 85 жылдығына арналған салтанатты рәсім өтті. Келесі екі жылда негіз үшін қолайлы топырақ табыларлықтай, барлық топырақ жылжытылды. Құрылыс 1900 жылдың қыркүйек айының ортасында басталды, сол кезде 1863 жылғы түпнұсқалық іргетас жаңа жерге көшірілді. Негізгі плита, ауданы және қалыңдығы бойынша, бетоннан салынды, сондай-ақ бүкіл ескерткіштің 90 пайызы осы материалдан тұрды. Сол кезде салыстырмалы түрде жаңа материал болған бетон мұндай ірі құрылыста алғаш рет қолданылды. Сарапшылар темір конструкцияның тұрақтылығын арттыратынын айтты, бірақ құн мен шығармашылық еркіндік факторлары ақыр соңында бетонды пайдалануға әкелді. Негізді дайындауға ғана бес жыл уақыт кетті. Барлығы 26 500 гранит блогы және бетон қолданылды. Соңғы технологияларды, мысалы, тракторларды, лифттерді, бетон араластырғышын және қиыршық тас тасымалдауға арналған кабельдік жолды пайдаланудың арқасында құрылыс жоспар бойынша аяқталды, 1913 жылы шайқастың 100 жылдығына уақытында дайын болды. Бастапқыда тек қайырымдастықтар мен лотерея арқылы қаржыландырылатын деп есептелген қаржы жетіспеді, нәтижесінде Лейпциг қаласы қалған шығындарды субсидиялауға мәжбүр болды. Негізгі тас Тиме тарапынан 1912 жылдың 13 мамырында қаланды. Қалған жылы соңғы жұмыстар аяқталды, соның ішінде Ruhmeshalle-ді ауа райынан қорғау үшін соңғы шешім ретінде оның айналасына шыны терезелер қосу. 1913 жылдың 18 қазанында «Халықтар шайқасы ескерткіші» (Völkerschlachtdenkmal) император және Германия мемлекеттерінің барлық билеушілерінің қатысуымен шамамен 100 мың адамның қатысуымен салтанатты түрде ашылды. Аяқталған кезде ол Еуропадағы ең биік ескерткіш болды.

Стиль

Шмиц ескерткішті жасанды төбе үстінде салдырды және айналадағы аймақты жақсы көру үшін пирамида пішіндес пішін таңдады. Негізі төртбұрышты. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, ескерткіштің биіктігі Еуропадағы ең биік ескерткіш болып табылады. Позер бұл ескерткішті 19 ғасырдағы ұқсас ұлттық ескерткіштер дәстүрімен байланыстырады. Дизайн сол кездегі Вильгельмин дәуірінің стилінен әдейі шешіліп алынған, себебі сәулетшілер сәулет және мүсін өнерінде ерекше неміс стилін қалыптастыруға тырысты. Позердің сөзіне сүйенсек, "көптеген символдар мен метафоралар" "ескерткіштің мәнін бүгінгі күнге дейін анықтауды қиындатады". Көптеген мүсіндер Патриотенбунд мүшелерінің масондық идеяларын көрсетеді, оларды ескерткіш арқылы жалпы жұртқа таныстыру мақсатында жасалған. Көптеген ескерткіштер мен ғимараттарға қарағанда, бұл ескерткіште классикалық стиль элементтері жоқ, оның орнына ежелгі Месопотамия және Египет архитектурасынан элементтер алынған. Шмицтің жобасына жиі түзетулер енгізген Тиме, көбінесе шығындарды азайту ниетімен, модерн стиліндегі мүсіншілер Кристиан Беренс және оның шәкірті Франц Метзнермен бірлесіп жұмыс істеді. 1905 жылы Беренс қайтыс болғаннан кейін Метзнер жұмысты аяқтады, негізінен ескерткіштің ішкі және үстіңгі бөлігіндегі мүсіндерді жасады. Беренс қайтыс болған кезде, Архангел Михаилдың мүсіні, шайқас көрінісінің рельефі және император Фридрих I-нің, көбінесе Барбаросса деп танылатын, бас-аяғы 1904 жылы құрылыс алаңына жеткізілді.

Құрылыстың сыртқы түрі

Ескерткіштің алдыңғы жағында биік және кең рельефте шайқас көрінісі бейнеленген. Рельефтің орталық бөлігі – неміс сарбаздарына Құдайдың қолдауын символдайтын Архангел Михаилдың мүсіні. Михаилдың үстінде "Gott mit uns" ["Құдай бізбен"] деген жазу ойылып жазылған. Архангелдің екі жағында соғыс отын алып жүретін ашулы рухтар, ал екі бүркіт "жаңадан қол жеткізген бостандықты" бейнелейді. Рельефтің екі жағында 136 сатыдан тұратын бүйірлік баспалдақтар екінші қабатқа және крипт кіреберісіне жетелейді. Баспалдақтар Фридрих I-нің ірі бас мүсіндерімен әсемделген, ол ұйықтаған император туралы аңызды еске түсіреді және "халықтың жақсы күнге деген үмітін көрсетеді". Ескерткіштің жоғарғы бөлігінде, күмбездің сыртында, әрқайсысы 47 гранит блоктан құралған және биік, немістердің өзін-өзі қорғауға деген құлшынысын еске түсіретін он екі жауынгер мүсіні орналасқан. Ескерткіштің ашылу рәсіміндегі мәтінде бұл мүсіндер "бостандықтың сақшылары және әділеттіліктің тіректері" деп сипатталған.

Ішкі жағы

Бірінші қабаттағы шеңбер тәрізді склепте он алты жауынгер мүсіні (Totenwächter) бар, олар символикалық түрде күзетші болып тұрады, әрқайсысы сегіз биік өлім маскасының алдында. Склеп соғыста қаза тапқан жауынгерлердің символдық бейіті ретінде салынған. Екінші қабаттағы Руммешалда (Даңқ залы) төрт үлкен мүсін бір-біріне қарама-қарсы орналастырылған, олардың әрқайсысы неміс халқының айтулы қасиетін (батырлық, сенімділік, халық күші және құрбандық) бейнелейді. Бұл мүсіндердің әрқайсысы биік. Склептің үстінде биік күмбез орналасқан. Оған апаратын бағаналы терезелер соғыстағы қасіретті бейнелейтін 96 кішігірім мүсінмен әсемделген. Күмбездің ішінде "жеңімпаздардың отанына қайтуын бейнелейтін, дерлік адам мөлшеріндегі 324 атты мүсін" орналасқан. Күмбездің диаметрі ерекше акустикалық эффект тудырады, бұл ішкі залда концерттер өткізуге мүмкіндік береді. Склептен 364 сатылы баспалдақпен жолаушылар ескерткіштің үстіндегі бақылау алаңына көтеріледі.

Қоршаған орта

Шмиц сонымен қатар сот, стадион және парад алаңын қамтитын салтанаттар үшін қосымша кешен құруды жоспарлады. Бірақ, ақырында тек су көлдігі және екі процессиялық жол ғана аяқталды. Ескерткіштің төңірегінде ежелгі германдық халықтың еркек күші мен төзімділігінің символы саналатын емен ағаштары орналасқан. Емендер мәңгі жасыл шыршалармен толықтырылған, олар әйелдердің құнарлылығын бейнелейді және емендерге қарағанда екінші орында орналасқан.

Қабылдау

Ескерткіштің сәулет стилі тіпті замандастары арасында да бірден дау тудырды. Халықшыл-ұлтшыл бағыттағы сыншылар оны маңызды көркемдік жетістік деп бағаласа, саяси сол жақтағылар, мысалы социал-демократтар, оны "көркемдікпен еш қатысы жоқ" "тас үйіндісі" деп атады. Бұл стиль ықпалды болды, мысалы, 1912 жылы Канберрадағы жаңа парламент ғимаратының жобасын жасағанда Елиел Сааринен осыдан шабыттанды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс және Веймар Республикасы

Неміс патриоттары қауымдастығының 19 ғасырдағы ұзақ күрестен кейін неміс бірлігіне қол жеткізудің символы ретінде ойластырылған ескерткіш, көп ұзамай Nationaldenkmal (ұлттық ескерткіш) ретінде қабылданды, әртүрлі топтар оған өздерінің символикасын жүктеді. 1913 жылы ашылған кезде Патриотикалық қауымдастық ескерткіштің Азаттық соғыстары мен "Седан мен Версаль" арасындағы байланысты бейнелейтінін мәлімдеді. Бұл 1870/71 жылдары Германия империясының құрылуын білдірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қауымдастық монументті соғысқа қолдау көрсету мақсатындағы шараларды өткізу үшін пайдаланды, мысалы, соғыс облигацияларын жинауға арналған митингтерді немесе фельдмаршал Пол фон Гинденбургтің туған күнін тойлауды. Соғыс аяқталуға жақын келгенде, шаралардың фокусы ескерткіштің бастапқы мақсатына қарай жылжыды. Бір жүз жыл бұрынғы шайқаста қаза тапқандарды еске алудың орнына, ол соғыс даласында қаза тапқандарды жоқтау орнына айналды, мысалы, 1918 жылдың 24 маусымындағы қаза тапқандарды еске алуға арналған үлкен шіркеу қызметі кезінде. Веймар Республикасының соғыстар аралық кезеңінде ескерткіш әлі де Неміс патриоттары қауымдастығының бақылауында болды, олар оны кімге және қалай пайдалануға болатынын шектеді. Идеологиялық тұрғыдан, қауымдастық Неміс халық партиясымен ең жақын байланыста болды, және екі мекеме де Лейпциг шайқасының жылдығында ескерткіште қазан айында бірлескен мерекелік шаралар өткізді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жылдары ескерткіш соғыста қаза тапқандарды еске алу шараларына, сондай-ақ Версаль келісімі нәтижесінде Германияның басынан өткен аумақтық шығындарына арналған шараларға кеңінен қолданылды. Осылайша қауымдастық ескерткішті Республикадағы ұлтшылдық тенденциялармен тығыз байланыстырды. Мысалы, 1924 жылдың 27 сәуірінде Неміс патриоттары қауымдастығы қазір жоғалған неміс теңіз колонияларының құрылғанына 40 жыл толуына арналған мерекелік шара өткізді. 1925 жылдың қазанында Лейпциг шайқасының жылдығын тойлаумен қатар, ескерткіш тұңғыш неміс Рейхскригертагын (императорлық соғысшы күнін) қабылдады, ол неміс ардагерлерін және Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан сарбаздарды құрметтеді. Веймар жылдарындағы соңғы ірі шара 1932 жылдың 18-20 қыркүйегінде болды, ол кезде Германиядағы Евангелистік шіркеутің жанындағы Густав Адольф Верейн өзінің жүз жылдық мерейтойын нацистік партияның Штурмбаттальюн (SA), Штальхельм және басқа да оңшыл ұйымдардың қатысуымен атап өтті. Стеффен Позер ескерткішті соғыстар аралық жылдары демократиялық, республикалық жүйеге қарсы күреске түскен мекемелер негізінен пайдаланған орын ретінде сипаттады.

Нацистік Германия мен Екінші дүниежүзілік соғыс

Нацистік партияның билікке көтерілуі және Адольф Гитлердің Германия канцлері болып тағайындалуынан кейін, ескерткіш тез арада ұлттың этникалық бірлігін (фольклік) және жеке тұлғаның ұжымдыққа бағынуын көрсететін жиын орынына айналды. 1933 жылғы 16 шілдеде нацистік партия ескерткіште алғашқы ірі митинг өткізді, оның нәтижесінде Гитлер сөз сөйледі. 1934 жылғы 10 маусымда, енді мемлекеттік партия Саар бассейнінің Германияға қайта қосылуын қолдау мақсатында митинг ұйымдастырды, бұл келесі қаңтарда өткен референдумға дейін жасалды. Содан бір апта өткен соң, 1934 жылғы 17 маусымда ескерткіш 50 000-ге жуық христиан қатысқан діни қызмет орны болды. Рейхсбишхоф (Райх епископы) Людвиг Мюллердің басшылығымен олар нацистік қозғалысқа адалдық серт берді. Лейпциг шайқасының жылдық тойлаулары нацистік үкімет кезінде де жалғасты, енді оларға әскер, полиция және СА өкілдері де қатысты. Бұл 1938 жылы 125 жылдық мерекеге арналған ірі шараны қамтыды, ол Наполеон соғыстары мен ұлттық социализм арасындағы тікелей байланысты көрсеткен бірнеше апталық жарнамалық кампаниямен жарнамаланды. Бір буклетте былай делінген: «Лейпцигтегі жеңіспен басталған оқиға неміс халқы үшін 1933 жылғы 30 қаңтарда ғана аяқталған қасіретті трагедиямен аяқталды». Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін, әсіресе 1943 жылы неміс әскерінің жеңіліске ұшырағаннан кейін, жылдық тойлаулар көлемді және шусыз болды. 1943 жылғы Рождество күні ескерткіш алғаш рет азаматтық құрбандарды еске алу үшін пайдаланылды, Лейпциг тұрғындары 1943 жылғы 4 желтоқсандағы қаланың бомбалаудан зардап шеккендерін еске алу үшін жиналды. 1944 жылы Одақтас әскерлері Германияға шабуыл жасағанда Лейпциг шайқасының жылдығын атап өту тоқтатылды. Соғыс кезінде ескерткіштің үстінде зениттік артиллериялық қондырғы (Flak) орнатылды. 1945 жылғы 18 сәуірде АҚШ әскері Лейпцигті басып алғанда, ескерткіш қаланың соңғы қарсылық көрсеткен орыны болды. Полковник Ханс фон Понцеттің басшылығымен Volkssturm сарбаздары мен Hitlerjugend жастарынан құралған 300 солдат ескерткіште бекініп тұрды, бірақ құрылыстың ішіндегі тікелей артиллериялық оқтан кейін, фон Понцет ұзақ келіссөздерден кейін капитуляциялауға көндірілді.

Коммунистік билік кезінде (19451989)

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германияның бөліну кезінде Лейпциг Германияның Социалистік Демократиялық Республикасының, яғни Шығыс Германияның құрамына кірді. Биліктегі партия, Sozialistische Einheitspartei Deutschlands (SED), ескерткіштің символикасын өзгертуге дереу кірісті: Шығыс Германия мемлекеті еркін, біртұтас Германияның жалғасы ретінде көрсетілді, ал Конрад Аденауэрдің Батыс Германиядағы Батыс одақтастарымен араласу саясаты Наполеон дәуіріндегі Рейн конфедерациясының Германияға жасаған "садақатымен" салыстырылды. 1952 жылдың мамыр айында Шығыс Германияның басшысы Вальтер Ульбрихт "Наполеонды жеңу мыналардың арқасында мүмкін болды: 1. халық армиясын ұйымдастыру, 2. қарулы одақтағы неміс-ресейлік одақ" деп мәлімдеді, осылайша Шығыс Германияның КСРО-мен араласуын көрсетті. 1953 жылы Шығыс Германия үкіметі Лейпциг шайқасының 140 жылдығына арналған ірі мерекелік шара ұйымдастырды, оған 680 000 Шығыс Германия маркасы жұмсалды. Мыңдаған адамдар Лейпцигте жиналып, ескерткішке қарай қала көшелерімен шеру тартты. Одан он жыл өткен соң, 1963 жылы мерейтой кең ауқымды іс-шарамен аталып өтті, оған Кеңес әскерінің полктері де қатысты, бұл ескерткіштің және Лейпциг шайқасының неміс-ресейлік одақ үшін қаншалықты маңызды екенін көрсетті. Ескерткіште қосымша шаралар ұйымдастырылды, мысалы, 1967 жылдың 15 қазанында Октябрь революциясы тойланды, оған шамамен 60 000 адам қатысты. 1973 жылы Лейпциг шайқасының 160 жылдығына орай ескерткіштегі көрме жаңаланды, енді ол неміс-ресейлік ынтымақтастығының маңыздылығын одан да баса көрсетті. Сол кезде Германияның біртұтастығы туралы идея маңызын жоғалтты, себебі Эрих Хонеккер басшылығымен екі мемлекеттік шешім басымдыққа ие болды. 1980-жылдардың соңына қарай ескерткіш саяси маңызын жоғалта бастады, себебі оның орнында спорттық жарыстар мен концерттер сияқты ойын-сауық шаралары өткізілді. 1988 жылы Лейпциг шайқасының соңғы ірі мерейтойында, шамамен 100 000 адам қатысқан іс-шараның назар ортасында соғыстың қасіреттері мен бейбітшілік қажеттілігі тұрды.

1989 жылдан бері ескерткіш

1989 және 1990 жылдардағы бейбіт революция мен Германияның қайта бірігуінен кейін, ескерткіш саяси және тарихи оқиғалар өткізілетін орын ретіндегі маңыздылығын жоғалтты және қазір көбінесе туристерді қызықтыратын нысанға айналды.

Қалпына келтіру

Ескерткіш салынып біткеннен кейін бір жыл өткен соң, табиғи тас пен бетон арасындағы біріктіру тігіздерінен судың сіңіп өтуі мәселе екені анық болды. Мұз бен қыраудың әсерінен кейбір тас бөліктері айтарлықтай жылды, ал бетонға енген судың шығу жолы болмады, себебі құрылыс аяқталғаннан кейін ондаған жылдар бойы ылғалды сақтау технологиясы қолжетімді болған жоқ. Соның салдарынан баспалдақтар мен жолдар қисайып кетті. Сонымен қатар, соғыстың соңында АҚШ әскерлерінің оқ жаудыруынан ескерткіштің артқы жағына зақым келген, бірақ коммунистік үкімет кезінде ол түзетілмеген. Табиғаттың және ластанудың әсерінен құрылыстың сыртын қараңдатады. 1990 жылға дейін ескерткішті қайта жаңартуға ешқандай маңызды күш-жігер жұмсалмады. 2003 жылы, қаржы қолжетімді болған кезде, осындай шаралар басталды, аяқталу мерзімі 2013 жылға, шайқастың 200 жылдығына белгіленді. Фасадтың қара түсті бояуы біртіндеп алынды. Ескерткіш алдындағы төсеме жаңадан төселді, ал Екінші дүниежүзілік соғыстан қалған үлкен оқ тесігі жабылды. Дегенмен, барлық соғыс зақымдары жойылған жоқ, еске алу үшін оқ іздері мен снаряд сынықтарының бір бөлігі қасақана ашық қалдырылды. Болашақта судан зақымданудан қорғау үшін құрылысқа жаңа дренаж жүйесі енгізілді. Ескерткішке алғаш рет лифт орнатылып, оны коляскамен пайдалану мүмкіндігі жасалды. Кейбір жұмыстар 2013 жылға дейін аяқталмаса да, сыртқы көлдің жұмысы 2018 жылы аяқталды. Тағы да кейбір қалпына келтіру жұмыстары аяқталуға тиіс.