Эстонияның бұрынғы Ноаротси муниципалитеті: географиясы, ауданы, халық саны, елді мекендер тізімі. Lääne округінде орналасқан. Тарихы мен әкілшілік ортасы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Бұрынғы Эстония муниципалитеті
Former municipality of Estonia
Ноароотси қауымы (Nuckö kommun) – 1991 және 2017 жылдар аралығында Батыс Эстонияның Ляне округінде орналасқан ауылдық муниципалитет. Оның ауданы шамамен 910 км² болса, халқы 910 адамды құрады. Ноароотси қауымының әкімшілік орталығы Пюркси ауылы (Биркас) еді. Ол Ляне округінің астанасы Хаапсалу қаласынан солтүстікке қарай 10 шақырым қашықтықта орналасқан.
Noarootsi Parish (, Nuckö kommun) was a rural municipality in Lääne County, western Estonia between 1991 and 2017. It covered an area of and had a population of 910. The administrative centre of Noarootsi Parish was Pürksi village (Birkas). It is located 10 km north of the capital of Lääne County, Haapsalu.
There were 23 villages in Noarootsi Parish: Aulepa (Dirslätt), Dirhami (Derhamn), Einbi (Enby), Elbiku (Ölbäck), Hara (Harga), Hosby, Höbringi (Höbring), Kudani (Gutanäs), Osmussaare (Odensholm), Paslepa (Pasklep), Pürksi (Birkas), Riguldi (Rickul), Rooslepa (Roslep), Saare (Lyckholm), Spithami (Spithamn), Sutlepa (Sutlep), Suur Nõmmküla (Klottorp), Tahu (Skåtanäs), Telise (Tällnäs), Tuksi (Bergsby), Vanaküla (Gambyn), Väike Nõmmküla (Persåker), Österby.
Тарих
Ноароотси тарихи тұрғыдан алғанда, Эстонияның құрлықтағы жергілікті тұрғындарының көпшілігі эстондық шведтер болған жалғыз приход болды. 1934 жылы приходта 4388 тұрғын болды, олардың 2697-сі (64%) – эстондық шведтер. Ежелгі тарихи кезеңнің соңына дейін, қазіргі Ноароотси аймағында адамдар тұрмады. Ноароотси түбегі бір кезде шағын аралдар тобы болған, олар 19 ғасырдың ортасында материкке қосылды. Швед халқының алғашқы жазба деректері 13 ғасырға жатады. Швециялықтардың көпшілігі Финляндиядан келген деген болжамдар бар, бірақ олар негізсіз. Тарихи себептерге байланысты шведтерде артықшылықтар болды (Svensk Rätt – «швед құқықтары»), олар негізінен жеке және қозғалыс еркіндігінен, сондай-ақ төмен салықтардан тұрды. Швеция халқы Финляндияның Уусимаа аймағынан келген шведтердің қоныс аударуы арқасында күшейді, бұл 16 ғасырдың басында ең жоғары деңгейге жетті. 16 ғасырдың екінші жартысында Ливон соғысы кезінде Ноароотси аймағын орыс әскерлері тонады, шіркеу сияқты көптеген нысандар қирады. 1580 жылдардан бастап Ноароотси швед үкіміне бағынды, ол 1710 жылға дейін сақталды. Швед дәуірі мәдени өмірдің қарқынын арттырды. Ноароотсиде алғашқы белгілі халықтық орта мектеп (алғаш рет 1650 жылы аталды) жергілікті лютеран пасторы Исаак Мариастадиус Хассельблатт құрды. Ноароотси шіркеуі Сутлепа, Роослепа және Осмуссаарда шаплар қосты. Сонымен қатар, жағалау шведтерінің құқықтарын шектеген бірнеше төбелер салынды. Ноароотси шаруаларының бостандық үшін ұзақ күресі басталды. Ұлы Солтүстік соғысы кезінде Ноароотсиге 1710-1711 жылдары оба эпидемиясы шабуыл жасады. Тұрғындардың саны үштен екіге азайды, көптеген ауылдар мүлдем жойылды. Материктен келген эстондықтар бос ауылдарға қоныстанды. Бұл Ноароотсидің эстоншалануының бастамасы болды. Ұлы Солтүстік соғысынан кейін төбе иелері мен шаруалар арасындағы қақтығыстар күшейді. Бұл қақтығыс 1770 жылдары Хара ауылының бір бөлігін материкке жіберумен аяқталды. 1816 жылы Эстонияда крепостнойлық құқық жойылды. Жағалаудағы швед-эстондықтардың жағдайына бұл әсер етпеді, өйткені олардың жағдайы екіұшты болды. Олар құлдар емес еді, бірақ толыққанды еркін де емес еді. Халықтың өзін-өзі басқаруы және мектепке міндетті түрде қатысу 1856 жылы Ноароотсиде орнатылды. 19 ғасырдың ортасында жаңа интеллектуалдық кезең басталды. Мектептерге швед тілінде сөйлейтін мұғалімдер қажет болды. Оларды дайындау үшін Паслепа төбесінде 14 жыл бойы жұмыс істеген мұғалімдер колледжі құрылды. Оқу-жаттығу колледжін швед миссионері Тюре Эммануэль Торен басқарды. 1890 жылдары Эстонияда швед мектептерінің желісі қалыптасты. 20 ғасырдың басында Ноароотси шведтердің зияткерлік қызметінің орталығы болды. Жергілікті қоғамның қызметін Йохан Ниманн мен Ханс Пёль басқарды. 1898 жылы Паслепада алғашқы хор қоғамы құрылды, ал 1902 жылы алғашқы шведтік несиелік кітапхана ашылды. 1903 жылы алғашқы швед күнтізбесі таратылды. 1909 жылы Вёла төбесінде швед білім беру қауымдастығы құрылды. 1920 жылы Пюрксідегі халықтық орта мектеп ашылып, 1943 жылға дейін жұмыс істеді. Эстония Республикасы кезінде жергілікті тұрғындар мен шведтер мен финдер арасындағы қарым-қатынас айтарлықтай артты. Ригульди кеме жасау орталығы болды, осы дәуірден сақталған кемелердің бірі – Hoppet (Үміт). Алғашында картоп пен алма Швеция мен Финляндияға экспортталды. Швециялықтар эстондық қоғамда өз орнын табуда еді. 1939 жылы Қызыл Армияның базалары Эстонияға әкелінді. Осы уақыт аралығында Осмуссаар аралынан халықтың көп бөлігі эвакуацияланды. 1940 жылдың жазында Кеңес Одағы билігін орнатты, сонымен қатар шекаралық аймақ құрылды. Тұрғындар бұрынғы кәсіптерін жалғастыра алмады және Швецияға көшіп кетуді ойлай бастады. 1943-1944 жылдары шведтердің көпшілігі Эстониядан кетіп қалды. Олардың орнына Солтүстік-Шығыс Эстония мен Ингриядан келген соғыстан қашқандар қоныстанды. 1944 жылы Кеңес әскері қайта оралды және шекара аймағы қалпына келтірілді. Қалған тұрғындар Швециядағы туыстарымен байланысын үзіп қалды. Көші-қон және колхоздарды (колхоздық шаруашылықтарды) құру кезінде көптеген ауылдар қирады, ал жағалау аймақтары әскери аймақтарға айналды. Тек бірнеше ауыл ғана бастапқы көрінісін сақтап қалды. Ноароотси тарихындағы жаңа кезең 1980 жылдардың соңында басталды. Шекара аймағы жойылды және жергілікті тұрғындар өз үйлеріне қайтып оралды. 1988 жылы Ноароотсиде алғашқы халықтық мерекелер ұйымдастырылды. 1989 жылы Ноароотсиде швед тілінде оқыту қайта жаңғыртылды. 1990 жылы Пюрксьиде швед тілінде тереңдетілген оқытумен Ноароотси гимназиясы құрылды. 2005 жылы Ноароотси приходында шамамен 900 адам тұрды, олардың тек 50-і өзін швед деп есептеді. Кеңес Одағының ыдырауынан кейін кейбір шведтер Ноароотсиге оралып, көбінесе жерді сатып алып немесе қайта иеленді, оны дамытты. Аймақ Совет үкімі кезінде азаматтар үшін жабық болған үлкен аумақтардың болуына байланысты жазғы үй іздеушілер үшін тартымды. Швецияда жоғары мүлік салығы және Эстонияда төмен мүлік салығы да себептердің бірі болып табылады.
Noarootsi was historically the only parish on the Estonian mainland where most of the local residents were Estonian Swedes. In 1934, the parish had 4,388 inhabitants, 2,697 (64%) of them Estonian Swedes. Until the end of the ancient historic period, today's Noarootsi area was practically unpopulated. Noarootsi peninsula was once a group of small islands, which joined the mainland in the middle of the 19th century. The first written proof of the Swedish population stems from the 13th century. There has been speculation, although unfounded, that many of the Swedes came from Finland. For historical reasons, the Swedes had privileges (Svensk Rätt—"Swedish rights"), which consisted mainly of personal freedom and freedom of movement, and lower taxes. The Swedish population was strengthened by influx of Swedes from Uusimaa in Finland, peaking in the beginning of the 16th century. In the second half of the 16th century, during the Livonian war, the areas of Noarootsi were plundered by Russian army troops, and many sites, such as the church, were devastated. Beginning in the 1580s, Noarootsi was subjected to Swedish rule, which lasted until 1710. The Swedish era caused the cultural life to accelerate. In Noarootsi, the first known folk high school (first mentioned in 1650) was established by local Lutheran pastor Isaacus Mariaestadius Hasselblatt. Noarootsi church added chapels in Sutlepa, Rooslepa and Osmussaar. At the same time, a line of manor houses was built, which initiated limits on the coastal Swedes' rights. Noarootsi's peasants' long fight for their freedom had begun. During the Great Northern War, Noarootsi was attacked by the plague epidemic during 1710–1711. The number of residents decreased by two thirds, and many villages died out completely. Estonians from the mainland came to live in the empty villages. It was the start of Noarootsi becoming Estonianized. After the Great Northern War, the conflicts between the lords of the manors and the peasants became more critical. This conflict culminated in the 1770s, with the sending of some of Hara's village residents to the mainland. In 1816 serfdom was abolished in Estonia. It did not touch the coastal Swedish Estonians, as their condition was ambiguous. They were not slaves and yet they were not entirely free. The folks' communal self government and permanent compulsory school attendance were established in Noarootsi in 1856. In the middle of the 19th century, a new intellectual period began. Schools needed Swedish speaking teachers. For their preparation in the Paslepa manor house, a teachers' training college was established, which was in operation for 14 years. The training college was led by the Swedish missionary Thure Emanuel Thorén. By the 1890s, a network of Swedish schools was formed in Estonia. In the beginning of the 20th century, Noarootsi started to be the centre of the Swedes' intellectual activity. The local society's activities were led by Johan Nymann and Hans Pöhl. In 1898 the first choral society was established in Paslepa, and in 1902 the first Swedish lending library was established. In 1903 the first Swedish calendar was distributed. In 1909 the Swedish education association was established in the Vööla manor house. In 1920 Pürksi's folk high school was opened and it was in operation until 1943. During the Estonian Republic, the relationship between local residents and Swedes and Finns increased remarkably. Riguldi became a very active ship construction centre, the ship Hoppet (Hope) is one ship that still exists from this era. At first, potatoes and apples were exported to Sweden and Finland. It seemed that the Swedes were developing their place in Estonian society. In 1939 the Red Army bases were brought to Estonia. During this time, a great deal of the population was evacuated from Osmussaar island. In the summer of 1940, the Soviet Union established their power and with this a border zone. It became impossible for the residents to go on with their previous occupations and they started to think about emigration to Sweden. From 1943 to 1944 most of the Swedes left Estonia. In their place came war refugees from northeastern Estonia and Ingria. In 1944 the Soviet Army returned and the border zone was restored. The remaining inhabitants' contacts with their relatives in Sweden were cut off. During the forced emigration and building up of kolkhozes (collective farms), many villages were ruined and the coastal areas became military zones. Only a few villages have retained their original look. The new age in Noarootsi's history started at the end of the 1980s. The border zone disappeared and the local residents could return to their homes. In 1988 the first folk day celebrations were organized in Noarootsi. In 1989 Swedish instruction was reinstated in Noarootsi. In 1990, Noarootsi Gymnasium, with immersion study in Swedish, was founded in Pürksi. Approximately 900 people lived in Noarootsi Parish in 2005, only 50 of them considered themselves Swedish. Some Swedes have returned to Noarootsi after the demise of Soviet Union and bought or reclaimed old property, usually land, which they developed. The area is attractive for people looking for a summer house as large areas of Noarootsi have been off limits for civilians during Soviet rule. High property tax in Sweden and low in Estonia is another reason.