Кіріспе

Ауытқуды білдіретін адам: қалыптан тыс немесе айырмашылық.
Фестиниог темір жолының "ауытқушы" сөзін қолдануы.
Саяси идеологияда ауытқушы – қалыптан тыс немесе айырмашылықты білдіретін адам. Сталиндік идеология мен тәжірибеде ауытқушылық – сол уақыт пен аймақтың ресми партиялық доктринасына сәйкес келмейтін сенім. Ауытқушылыққа қатысты айыптаулар көбінесе тазартуға әкеліп соқты. Ауытқушылықтың түрлеріне ревизионизм, догматизм және буржуазиялық ұлтшылдық кіреді. 1953 жылы Мао Цзэдун сөйлеген сөзінде сол және оң жақты ауытқушыларды атады. Көп жылдар өткен соң, 1976 жылы Төрттік топ Қытайдағы "оңшыл ауытқушылыққа" қарсы күресті бастады.

Троцкизм

Леон Троцкий Лениннің 1917 жылға дейінгі "пролетариат диктатурасы" идеясын қайта қарастырып, осындай одақта пролетариаттың басшылығының маңыздылығын күшейту қажет деп есептеді, себебі шаруалар диалектикалық тұрғыдан басшылыққа қабілетсіз еді. Социалистік революцияны аяқтау үшін революция бүкіл әлемдік болуы керек. Бұл Иосиф Сталиннің "бір елде социализм" идеясына қатысты өте қайшы келеді; Троцкий социалистік ұлттық мемлекет оқшауланса, ол жақын арада сыртқы империалистік күштермен құрылысы бұзылып кетеді деп ойлады. Троцкий кеңестердің (жұмыскерлердің тәуелсіз кеңестерінің) маңыздылығын және коммунистік қоғамның "жұмыскерлер демократиясы" болатындығы туралы идеяны баса көрсетті. Троцкистік доктрина бойынша, Кеңес Одағы "дегенерацияланған жұмысшы мемлекетіне" айналды, ал Кеңес Одағының Коммунистік партиясы (КОКП) "бюрократиялық орталықшылдыққа" ұшырады. Троцкистер дегенерацияланған жұмысшы мемлекетін әлі де "революциялық жұмысшы мемлекеті" немесе "пролетариат диктатурасы" деп санады. Осылайша, Кеңес мемлекеті "реакциялық капитализмге" қарағанда "тарихи прогрессивті" болды. Сондықтан, барлық елдердің революционерлерінің міндеті, тіпті Сталин мен оның режиміне қарсы болғандардың да, Кеңес Одағын кез келген "империалистік" мемлекеттен, соның ішінде өз отанынан қорғау болып табылды. Дегенмен, жұмысшы мемлекетін толыққанды капиталистікке дейін жоятын сталиншілдерді құлату үшін тағы бір революция қажет еді.

Браудерлік

Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін АҚШ Коммунистік партиясы (CPUSA) кеңестік одақтан хатшылар арқылы нұсқаулар мен қаржы алып келген. Мәскеудің ең тиімді бақылауы Коминтерн өкілдері арқылы жүзеге асырылды. КПСС басшысы Эрл Браудер 1939 жылғы тамыздағы Молотов-Риббентроп келісімін кез келген ойланбастан қабылдады. Дегенмен, Коминтерн CPUSA-ның ұстанымын түзету қажет деп тапты. Келісімге қол қойылғаннан кейін бірден Коминтерннің басшысы Георгий Димитров Браудерге шифрланған хабарлама жіберіп, CPUSA-ның келісімді қолдау білдірген ұстанымы толыққанды дұрыс емес екенін түсіндірді. Себебі, ол президент Франклин Рузвельттің Ұлыбритания, Франция және Ленд-Лизинг саясатын сынағанмен, Ф.Д.Р.-дың ішкі саясатынан да бас тарту қадамын жасаған жоқ. Браудер мен CPUSA дереу саясатында қажетті өзгерістерді енгізді, ал 1940 жылы CPUSA Ф.Д.Р.-дың президенттікке қайта сайлануына қарсы күш салуға бар күшін жұмсады. Екінші дүниежүзілік соғыс CPUSA-ның Коминтернмен тікелей байланысын әлсіретті және байланыс көлемін күрт азайтты. Пошта байланысының сенімділігі төмендеді, көбінесе кешіктіріліп, үкіметтік тексеруге ұшырады. Халықаралық кабельдік хабарламалар соғыс уақытындағы қауіпсіздік қызметкерлерімен үнемі тексеріліп отырылды. КСРО-ға сапар шегу де қиындыққа толы болды. 1940 жылы Вурхис заңы қабылданды, ол шетелдік үкіметтермен байланысы бар американдық ұйымдарға реттеу талаптарын қойды. Вурхис заңына бағыну үшін 1940 жылдың қараша айында CPUSA, Коминтерннің рұқсатымен, Коммунистік Интернационалдағы ресми мүшелігінен бас тартты, ал Мәскеудегі соңғы ресми тағайындалған CPUSA өкілі 1941 жылы қызметін тоқтатты. Браудер капитализммен бейшелім ынтымақтастық және соғыстан кейінгі ереуілге тыйым салуды ұзарту туралы Гарри Бриджес доктринасын әзірледі. Соғыс кезіндегі коалиция Браудерге елдің алдында тұрған маңызды мәселелерді шешу үшін басқа американдық партиялармен жұмыс істейтін, американдық үлгідегі Коммунистік партияның көрінісін сыйлады. Осы мақсатта ол партияны жаңарту, оның тәртібін жеңілдету және сектанттығын басу саясатын бастады. Ол соғыс уақытындағы ұлттық бірлік тактикасын соғыстан кейінгі стратегияға айналдырды және прогрессивті капитализм өзін құтқару үшін жұмысшыларға және Кеңес Одағына тиімді саясатты ұсынады деп мәлімдеді. Бірақ 1945 жылғы сәуірде француз коммунистік партиясының өкілі Жак Дюклос, бұрын Коминтернде жоғары лауазымда болған, Браудершілікті жоққа шығарды. New York World-Telegram газеті шабуыл туралы жариялағаннан кейін CPUSA Браудерге қарсы қатаң шаралар қолдануға мәжбүр болды: ол оны 1946 жылғы ақпанда партиядан шығарып жіберді.

Титоизм

Титоизм – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Югославиядағы маршал Иосип Броз Титоның режиміне негізделген ленинизмнің бір түрі. Бұрын Коминтерннің азаттық қозғалысын басқарған Тито соғыстан кейін Мәскеумен арасын үзді және Югославияның НАТО-ға да, Варшава шартының қатарына да қосылмауын қатыстырып талап етті. Тито "ұлттық біртүтастық" және "өздігінен басқару" идеяларын көтеріп, Югославияға суық соғыс кезеңіндегі үкіметтермен супердержавалардан тәуелсіз қарым-қатынас құруға жағдай жасады.

Маоизм

Маоизм – ортодоксалды марксизм-ленинизмді халықшылдықпен ұштастырады. Бұл идеология өзінің негізін қалаушы Мао Цзэдунның есімімен аталады және қозғалысты ұйымдастыруда күресшіл, көтерілісшіл және халықшылдық стратегияларға сүйенеді (халық соғыстары, Мәдени революция, шаруалар көтерілісі және т.б.). Сталин сияқты, Маоның Қытайы да бесжылдық жоспарларға ден қойды, олардың ең танымал жоспары – «Ұлы серпіліс» болды. Бұл ҚКП-ның көзқарасы марксизмнің алғашқы ойшылдарының тарихи материализмінің ортодоксалдығымен үйлесетін Мәскеудің көзқарасынан өте өзгеше болды, яғни социалистік қоғамдар капиталистік қоғамдардан бұрын болуы керек, бұл социалистік экономиканың материалдық негізін қамтамасыз етеді. Марксизмнің бұл ортодоксалды теориясы пролетариат революциясының табысқа жетуі үшін қажетті «объективті жағдайларды» тудыратын диалектикалық «тарих күшіне» көп сүйенді. Осы тезиске қайшы келетін кез келген идеологиялық ұғымдар, яғни тарихи даму сатыларын өткізіп тастауға шақыратын кез келген пікірлер ортодоксалды көзқарас бойынша авантюристік және контрреволюциялық деп есептелді. Маоизмнің бұрыс бағыттары студенттер мен басқа да жастарды қытайлық Қызыл гвардиясын белсенділік үлгісі ретінде қарауға шабыс тартты. Бұл жас белсенділердің кейбіреулері Прогрессивті Еңбек партиясына (ПЛП) тартылса, американдық маоизмнің толық дамуы 1969 жылдан кейін «Демократиялық қоғам үшін студенттер» (СДС), «Ауа райының жер асты» (WUO), «Қара пантералар» (BPP) және «Коммунистік партия (марксистік-лениндік)» (CP–ML) сияқты жаңа топтардың пайда болуымен жүзеге асты.

Басқа түрлері

Бұл термин басқа да идеологияларға қатысты қолданылған. 2002 жылы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Брунейдің дін істері министрі осы терминді, өзі дұрыс емес деп санайтын, ықтимал емес, негізгі исламдық үйретімдерден ауытқушылықтарды сипаттау үшін пайдаланды.