Кіріспе

Қытайдың оңтүстік-батысындағы керуен жолдарының желісі – Шәй атты жолы немесе Чамдао, қазіргі уақытта көбінесе Ежелгі Шәй атты жолы немесе Чамгадуо деп аталады. Бұл сонымен қатар шай саудасының да жолы болған. Оны кейде "Оңтүстік Жібек жолы" немесе "Оңтүстік-Батыс Жібек жолы" деп те атайды. Жол бойында сақталған көптеген археологиялық және ескерткіштік элементтер бар, оларға жолдар, көпірлер, керуен сарайлары, базар қалалары, сарайлар, тоқтау орналасқан жерлер, қасиетті орындар мен храмдар кіреді. "Ежелгі Шәй атты жолы" – нақты мағынасы бар тарихи ұғым. Ол Тан және Сун әулеттерінен бастап Қытай Республикасына дейінгі кезеңде Хан және Тибет арасындағы шай мен жылқы алмасу арқылы қалыптасқан маңызды сауда жолын білдіреді.

Шэньси-Гансу шай ат жолы

Шэньси-Гансу шай атты жолы (陕甘茶马古道) – Қытайдың құрлық бөлігінен батысқа қарай шай тасымалданатын және аттармен сауда жасалатын негізгі жол. Бұл – ежелгі Жібек жолының маңызды бағыттарының бірі. Дәл осы сауда желісі арқылы шай (әдетте шай кірпіштері) Юньнань провинциясының Пуэр ауданынан бастау алып, Қытай мен Азияға тараған деп саналады. Бұл жолға осы атауды Тибет аттарын қытай шайына айырбастау салдарынан алған, бұл практика кем дегенде Сун династиясы кезінен бері қалыптасқан. Сол кезде берік аттар Қытайдың солтүстіктегі көшпелі тайпалармен күресуі үшін маңызды болды. Адамдар да, аттар да ауыр жүк көтеріп жүретін. Шай тасушылар кейде 60–90 кг (132–198 фунт) салмақтың шайымен жүретін, бұл көбінесе олардың өзінің салмағынан да артық болатын. Тасымалдаушылар жүргенде тепе-теңдікті сақтауға және демалғанда жүкті тіреуге көмектесетін металл ұшы бар таяқтармен жабдықталған, сондықтан олар жүкті жерге қоймауға мүмкіндік алған (суретте көрсетілгендей). Шайдан басқа, керуендер Чэнду қаласынан тұз және жібек өнімдерін, әсіресе шуцзиньді (蜀锦; Сычуань тігісінің бір түрі) тасыды.

Тарихи орын

Ежелгі шай атты жолы – жолдардың күрделі желісі. Сычуань, Юньнань және Гуйчжоу провинцияларындағы шай атты жолдарының бір бөлігі мен олармен байланысты тарихи орындар 2013 жылдың 5 наурызында Қытайдың ұлттық маңызды мәдени мұраларын қорғау тізіміне жетінші рет енгізілді. Бұл желідегі ежелгі жолдар, пошта станциялары, дүкендер, пагодалар, көпірлер, тіреулер, сондай-ақ саудагерлік гильдиялардың ғимараттары, діни құрылыстар, кен және металлургия орындары, қыштар, жартасқа ойылған суреттер мен жазулар сияқты ұлттық маңызды мәдени мұра ретінде қорғалатын көптеген орындар бар.

Гуйчжоу қаласында

Атауы Орналасуы Сурет сипаттамасы Сурет Гуйян бөлімі Чанполин ескі жолы Байюн ауданы Чанпо Лин орман саябағында орналасқан, қабырғасы шамамен 3 км және Мин әулеті тұсында салынған. Centipede Slope көне жолы, оның ішінде Centipede Bridge Сапаринг қаласы, Шиувен округі Пошта жолының ұзындығы қазір шамамен 5 км; Centipede көпірі – Cat Cave өзенін қамтитын үш аркалы көпір, ұзындығы 41 м және ені 5 м. Ескі Қара балшық пошта жолы Циньчжэнь қаласы, қара балшық күзетші ауылы Мин әулетінің Хунгу дәуірінде салынған, қазір оның ұзындығы 5 км және жасыл тастан салынған. Қара балшық кеменің айлағы Циньчжэнь қаласы, қара балшық күзетші ауылы Цинь әулетінің Даогуан дәуірінің 16-шы жылы (1836) салынған. Циньян көне жолы Хуаси ауданы, Циньян қаласы Мин әулетінің Ванли дәуірінде салынған, қазір оның ұзындығы 8 км. Бижие бөлімі Цицингуань көне пошта жолы Янцзяван кенті, Цицингуань ауданы Сақталған көне пошта жолының ұзындығы 2 км, ені 12 м. Жеті жұлдызды үстірті Янцзяван кенті, Цицингуан ауданы Бицзи Шэнси қауымдастығы үйі Чэнгуан қаласы, Цицингуан ауданы «Көктем және күз ата-бабалар залы» деп те аталады. 41-ші, Оңтүстік Қытай жолы, Чэнгуань қаласы. Ол алғаш рет Цянлонг дәуірінде салынған, батыстан шығысқа қарай орналасқан және көшедегі дүкен, театр ғимараты, үлкен зал, қоңырау мұнарасы, барабан мұнарасы және солтүстік және оңтүстік қанаттарынан тұрады. Сибао ескі жолы Вейнин округінің Янчан қаласы Сибао ауылының оңтүстік бөлігінде, Янчан қаласында орналасқан, ол Хунгу дәуірінде Мин әулеті кезінде салынған және шамамен 10 км сақталған. Инь Хонг көне жолы Цзидуо кенті, Вейнин округінің Инь Хонг ауылында орналасқан, қабырғасы шамамен 3 км, Гуань Яннан бастап Кэду өзені бойындағы ескі қала көшесіне дейінгі қолданыстағы бөлім. Алты тесікті көпір Лонг-Бич Каохай қаласы, Вейнинг округі Цинь династиясында Сянфэн дәуірінде салынған және Тонгчжи дәуірінде жөнделген. Солтүстік-батыстан оңтүстік-шығысқа қарай, ұзындығы 345 м, оның ішінде 328 м – берекенің ұзындығы және 3 м ені. Құрылыс және көпір біріктірілген, көпір Дачжун өзенін бойлай өтеді және үш тесікті тас аркалы көпір, ұзындығы 17 м, ені 4,5 м, ұзындығы 3,6 м, биіктігі 2,2 м; құрылыс және көпір материалды таспен салынған, және құйылымның барлық жеріне сабандар отырғызылған. Кеду көпірі Джиндуо кенті, Вейнинг округі Кам Тонг көне жолы Хуанниатян кенті, Дафан округі Мин династиясында салынған 2 км ұзындығы бар көпір таспен қапталған. Гоя ескі жолы Шуаншань кенті мен Чжуюань кенті, Дафан округі Хунгу (1384) билігінің 17-ші жылы салынған, қазір оның ұзындығы 5 км-ге жуық. Гули ескі жолы Гули кенті, Цянси округі Хунгу патшалығының 17 жылы (1384) салынған, қазір оның ұзындығы 2 км-дей. Parrot's Beak Old Road Shuitang Township, Hezhang County Шуитанг қалашығындағы Шуитанг ауылында орналасқан, ол Хунгу дәуірінде Мин әулеті кезінде салынған және ұзындығы 3–4 км. Yishenglong Trading Company Drumfield Street, Jinsha County Сондай-ақ «Рим көшесіндегі тұз үйі» деп аталады, ол Чэнгуань қаласындағы 133 Рим көшесінде орналасқан және Цинь династиясында салынған. Ғимарат «Аждаһа қақпасы» стилімен салынған, ол қорадан, негізгі бөлмеден, солтүстік және оңтүстік қанаттардан, тұз қоймасынан және өрт сөндіру қабырғасынан тұрады. Аншунь бөлімі Жигонбэй ескі пошта станциясы Гуанлин ауданы Гуансолинг ескі пошта жолы, оның ішінде Ба Лин көпірінің қираған жерлері Гуанлин ауданы Гошулу Секидай Гуанлин ауданы Бейку ескі пошта жолы Гуанлин ауданы Аньлонг ескі пошта жолы Гуанлин ауданы Паньяң көпірі Тас ою тобы Гуанлинг ауданы, Аншунь қаласы және Циньлонг округі, Цянсинань префектурасы Лиупаншуй бөлімі Дәтигуаннан Канзяоға дейінгі ежелгі жол (Лиучжи бөлімі) Лиучжи ауданы Ескі жұмсақ көпір Пошта жолы Қош келдіңіз көпірімен Панчжоу қаласы Сяоцзези ескі жолы Панчжоу қаласы Хуопу ескі жолы Панчжоу қаласы Чаттинг жолы Панчжоу қаласы Ескі жолы Панчжоу қаласы Ескі жолы Панчжоу қаласы Ескі жол Алтын жер деп те аталады. Пламтри ескі жолы Панчжоу қаласы Ұлы су құдығының көне жолы деп те аталады. Пинггуаннан Шэньцзиньгуанға дейінгі ежелгі жол Панчжоу қаласы Шаошангтың ежелгі жолы Панчжоу қаласы Екі өзен сулы арық ежелгі жолы деп те аталады. Шигуань ескі жолы Панчжоу қаласы Цянсинань бөлімі Панчжаң көпірі Тас ою тобы Циньлун округі, Цянсинань префектурасы, Гуанлинь округі, Аншунь қаласы Паньсу өзені көпірі Ескі жолы Циньлун округі Халфпунның ежелгі жолы Циньлун округі Ангуль Паханг Ангу кенті, Циньлун округі 1826 жылы салынған, ол төрт баған және үш есікпен құрылған. Pinehill Temple Пу’ан округі Дәтигуаннан Канзяоға дейінгі ежелгі жол (Пу’ан бөлімі) Пу’ан округі Ма Линг ескі жолы (ағаш көпірмен) Yilong New District

Гуаген көпірінің қираған жері

Гуанген көпірі Миньцзян ауылында, Чжэн Юань ауданы мен Енле ескі көшесінің өзен жағасында орналасқан. Көпір ерте Цинь дәуірінде салынған, ұзындығы 188 метр, тас тіректері мен ағаш қаңқасы бар, екі жағында 50-ден астам черепицамен жабылған үйлер орналасқан. Цинь Юнчжэннің бесінші жылы (1727) болған су тасқыны оны қиратты, ал Цинь Юнчжэннің сегізінші жылы (1730) және Цинь Даогуанның үшінші жылы (1823) округ таны кең рақым көпірін қайта жаңартуға кірісті. Цинь Даогуанның алтыншы жылы (1826) округтың Чжан Чжаосы Гуанген көпірін қосымша жөндеді. Цинь Тунчжи дәуірінің бірінші жылы (1862) көпір тағы бір рет өртенді. Қытай Республикасының орта кезеңінде тас тіректі, ағаш жабындылы көпір ретінде жөнделді. Қытайдың ерте азаттық кезеңінде көпір өзенге шайылып кетті, қазір тек төрт тас тірегі ғана қалды, ал қалғандары өзен жағалауының шөгінділерімен жабылды. 1973 жылы Енебл көпірін салу кезінде тас тіректің бір бөлігі бұзылды. Қазіргі уақытта батыс жағалаудағы тіректің биіктігі 4,2 метр, ені 12,6 метр, ұзындығы 9,7 метр және толық сақталған күйде.

Сақтандыру процедуралары

2013 жылдың 5 наурызында Қытай Халық Республикасы Мемлекеттік кеңесі ежелгі "Шаятқы жолын" ұлттық маңызы бар мәдени ескерткіштерді қорғаудың жетінші тізіміне енгізді.