Құдайдың бірінші туған ұлдарды жазалаудан құтқаруына арналған ораза

Кіріспе

Яһуди дініндегі Құтқарылу мерекесіне дейінгі ораза күні, Бірінші туылғандардың оразасы (Таанит Б'хорот. Аарон бен Якоб ха Коэн оразаның қосымша көзі ретінде Иерусалим Талмудын келтіреді).

Шулхан Арух ораза ұстау салтын тіркеген. Алайда, Моше Иссерлес кейбір адамдардың оразаны "құрбан ететінін" (ақтап алатынын) жазған. Кейінгі түсіндірмелерде бұл құрбанды сиюм өткізу немесе қайырымдылық жасау арқылы беруге болатыны айтылған. Йосеф Елиаху Хенкин бұл әдет Вавилон Талмудында кездеспегендіктен, ол жалпыға міндетті емес, керісінше, қазіргі практикаға байланысты екенін, оразаны сиюм немесе қайырымдылықпен алмастыруға рұқсат ететінін (Хенкин қайырымдылықты артық көреді) айтқан.

Оразаның мәні

Яһуди дінінде оразаның бірнеше мақсаты болуы мүмкін, оның ішінде күнәларды өтеу, еске алуға байланысты қайғы және алғыс айту (Та'анитке қараңыз). Тұңғыш Ұлдың оразасы жоғарыда айтылғандай, Тұңғыш Ұлдың Азаптан құтылуына деген алғыс білдіруді қамтиды. Раввин Якоб Эмденнің сөзіне қарағанда, Тұңғыш Ұлдың оразасы сондай-ақ яһудилердің Хаманның қастандығынан құтылуын еске алады. Себебі Хаман өзінің қастандық жоспарын нисан айының 13-і күні бастады, ал Эстер барлық Суса яһудилеріне ертеңгі күні, нисан айының 14-і күні басталатын үш күндік ораза ұстауға бұйрық берді. Осы себепті, тіпті тұңғыш ұл емес адамдар да нисан айының 14-і күні ораза ұстау дәстүрін сақтайды. Шломо Зальман Ауербахтың пікірінше, Тұңғыш Ұлдың оразасында аза тұту да бар: тұңғыш ұлдар бастапқыда оларға нисан айының 14-і күні берілген діни мәртебелерін жоғалтуға байланысты қайғырып ораза ұстайды. Бұған қоса, ғибадатхана тұрған кезеңде бұл жоғалтуды қаһиндер мен леуиліктер үшін жылдың ең жұмысты күні болған нисан айының 14-і күні ең қатты сезілді. Сату Маре раввині және Авраам Шмуэль Беньямин Софердің шәкірті Йегуда Грунвальд тұңғыш израильдіктердің Тұңғыш Ұлдың Азабы алдында қорқып ораза ұстағанын айтады; Құдай қауіпсіздікке кепілдік бергеніне қарамастан, олар Құдайдың үлкен қорғанысын алу үшін тәубе ету үшін ораза ұстау қажеттігін сезінді. Грунвальд осының Тұңғыш Ұлдың оразасының бастауы болғанын айтады.

Ораза ұстауға қойылатын талаптар

Ертедегі халахик билік өкілдері (иудей заңдарының беделді ғалымдары) арасында Тұңғыш Ұлдың оразасы үшін кімнің тұңғыш бала саналатыны туралы келіспеушіліктер бар. Дегенмен, барлық билік өкілдері ораза ұстауға міндетті ересектік жасына (әдетте, әйел үшін 12 жас, ер адам үшін 13 жас) және саналы болуға, барлық оң мицвалар үшін алғышарттарға келіседі. (Басқа сирек жағдайлар, мысалы, саңырау-мұңдық та оң мицвалардан босатады). Жоел Сиркис, Александр Суслин және, мүмкін, Яков бен Моше Леви Моэлиннің пікірінше, ерлер де, әйелдер де ораза ұстауға міндетті. Бұл Мысырдың тұңғыш балаларының еркек және әйелдерінің де апаттан қаза тапқанын айтқан мидрашқа негізделген. Яһудилердің еске алу рәсімдеріндегі дәстүрлі үрдіске сәйкес, жоғарыда аталған билік өкілдері керемет түрде құтқарылғандардың бәрі еске алуға қатысуы керек деп шешті (Pesahim 108b-ге де қараңыз). Апаттан еркектер де, әйелдер де өлгендіктен, сол кездегі барлық яһуди тұңғыш ұлдары мен қыздары керемет түрде құтқарылған деп есептеледі. Мұса Исерлес және Вильня Гаоны әйелдердің ораза ұстауына қатысты босатылғандығын айтады. Шығу кітабында (13:12–15) тұңғыштарды құтқару туралы Киелі кітаптағы өсиет, Мысырдағы яһуди тұңғыштарының құтқарылуының еске алуы ретінде айтылғандықтан және бұл бұйрық тек еркектерге қатысты болғандықтан, Исерлес және Вильня Гаоны тек еркектердің ораза ұстауы міндетті деп санайды. Көбінесе, ораза тек еркектер ғана ұстайды. Ата-анасының екеуінің де тұңғышы немесе тек анасының тұңғышы ораза ұстауы керек деп барлық билік өкілдері келіседі, бірақ әкесінің ғана тұңғышының мәртебесіне қатысты ертедегі халахик билік өкілдері арасында дау бар. Шүлхан Арухта әкесінен туған тұңғыш баланың ораза ұстауы міндетті екендігі жазылған, ал Арбаа Туримнің көптеген басылымдарында мұндай адам босатылатындығы көрсетілген. Көбінесе, Шульхан Арухқа сәйкес келеді. Әдетте, егер отбасының ең үлкен баласы қайтыс болса, одан кейінгі үлкен бала ораза ұстамайды. Бірақ, егер ең үлкен бала туылғаннан кейін 30 күн ішінде қайтыс болса, одан кейінгі үлкен бала ораза ұстауы керек. Йехезкель Ландау бұл тек ең үлкен бала мерзімінен бұрын немесе тірі тумаса ғана қолданылады деп санайды. Көптеген беделді ғалымдар, соның ішінде Исерлес, тұңғыш баланың әкесі баласының атынан, бала ересектік жасқа жеткенше ораза ұстауы керек деген дәстүрді атап өтеді. Егер әкесінің өзі тұңғыш бала болса, анасы баласының атынан ораза ұстауы керек. Мате Моше мен Яков бен Моше бұған қарсы шығып, ананың ораза ұстауы міндетті емес деп шешті. Авраам Гомбинер ораза ұстаған анаға тым көп қиындық туғызса немесе жүкті болса немесе бала емізетін болса, жеңілдетілген пікірді ұстану орынды деп санайды, бірақ ол бұл пікірді ұстай бастаған ана сол дәстүрді сақтап, келесі жылдары да ораза ұстауы керек деп қосады. Яков бен Иосиф Рейшер бұл дәстүр бала туғаннан бастап күшіне енеді дейді, бірақ бала 14 нisan күнінің жарты түнінен кейін туса, әкесі келесі жылға дейін ораза ұстамайды. Натанъель Вейль бұл пікірмен келіспейді. Ол бұл дәстүр бала 30 күндік болғаннан бастап күшіне енеді дейді. Бұл тұңғыш ұлды құтқару туралы бұйрыққа байланысты, ол бала 30 күндік болғанша күшіне енбейді. Поскимдер (халахик билік өкілдері) арасында кесарево қимылы арқылы туған тұңғыш баланың ораза ұстауы керек пе, жоқ па деген мәселеде пікірталас бар, өйткені ол тұңғыш ұлды құтқаруда міндетті емес. Яков Райшер (470:2) мұндай тұңғыш бала ораза ұстауы мүмкін деп болжайды, ал Яков Хаим Софер (470:3) ораза ұстауы міндетті емес деп шешті. Бұл мәселені, сондай-ақ тұңғыш прозелитке қатысты дауды болдырмау үшін Йосеф Шалом Елиашив мұндай тұңғыштардың мицва тойына қатысуын ұсынады.

There is disagreement among the early halakhic authorities (authoritative scholars of Jewish law) as to who qualifies as a firstborn for purposes of the Fast of the Firstborn. All authorities agree, however, to the conditions of halakhic adulthood (generally speaking, this is 12 years for a female and 13 years for a male) and sanity, preconditions for all positive mitzvot, to obligate one to fast. (Other rare conditions, such as deaf muteness, also exempt one from positive mitzvot). According to Joel Sirkis, Alexander Suslin, and arguably Yaakov ben Moshe Levi Moelin, both men and women are obligated to fast. This is based upon the midrash, which states that both men and women among the firstborn Egyptians perished in the plague. Following a precedent common in Jewish commemorative rituals, the above authorities ruled that all those who were miraculously saved should participate in commemoration (see also Pesahim 108b). Since both men and women died from the plague, all firstborn Jewish men and women alive at that time are considered to have been miraculously saved. Moses Isserles and the Vilna Gaon rule that women are exempt from the fast. As the Book of Exodus (13:12–15) mentions the biblical commandment of Redemption of the Firstborn as commemorative of the salvation of Jewish firstborns in Egypt, and as this command only applies to firstborn males, Isserlies and the Vilna Gaon rule similarly that only males are obligated to fast. Common practice is that only males fast. While a firstborn to both parents, or a firstborn to only the mother, must fast according to all authorities, there is a dispute among the early halakhic authorities regarding the status of a firstborn to only the father. The Shulchan Aruch codifies that a firstborn to only the father is obligated to fast, while most printings of the Arba'ah Turim indicate that such a person would be exempt. Common practice follows the Shulchan Aruch. Typically, if the oldest in the family died, the next oldest is not required to fast. However, if the oldest child had died within 30 days of birth, the next oldest is required to fast. Yechezkel Landau maintains that this only applies if the oldest child had been born prematurely or was not born viable. Many authorities, including Isserlies, note the custom that the father of a firstborn should fast on his child's behalf until the child reaches halakhic adulthood. The Rema rules that if the father is a firstborn himself, the mother should fast on behalf of the child. The Mateh Moshe and Yaakov ben Moshe dispute this and rule in such a scenario that the mother need not fast. Avraham Gombiner ruled that it is appropriate to follow the lenient opinion if fasting causes the mother excessive discomfort or if she is pregnant or nursing, but he adds that a mother who begins following the former opinion must maintain that custom and fast in subsequent years. Jacob ben Joseph Reischer ruled that the above cited custom of the father fasting for the child goes into effect as soon as the child is born, except where the child is born after chatzot ha'laila (halakhic midnight, which generally corresponds to solar midnight) on the 14th of Nisan of that year. (Since the child had not yet been born by the equivalent time that the Plague of the Firstborn had occurred in Egypt, the father need not fast for his child until the following year) Nathaniel Weil disagreed. He wrote that the custom only goes into effect from the time the child is 30 days old. This relates, again, to the command to redeem the firstborn, which does not go into effect until the child is 30 days old. There is some discussion among the posqim (halakhic authorities) regarding whether a firstborn born through caesarean section is required to observe this fast, given that he is not obligated in the Redemption of the Firstborn. Jacob Reischer (470:2) suggests that such a firstborn may be required to fast, while Yaakov Chaim Sofer (470:3) rules that he need not fast. To circumvent this question, as well as a dispute regarding a firstborn proselyte, Yosef Shalom Elyashiv suggests that such firstborns participate in a seudat mitzvah.

Оразаның ұзақтығы

Яһудилердің көптеген ораза күндері сияқты, ораза таңертең басталады. Көбінесе, оны таңертең, сиюмнан кейін сеудат мицва (салтанатты тамақ) кезінде бұзады. Егер ораза сеудат мицвамен бұзылмаса, оразаның ұзақтығы туралы халахик биліктер арасында пікір талас бар. Әдетте, барлық яһуди оразасын күн батқанға дейін жалғастырады (көбінесе бұл күн батқаннан кейін 20-40 минут аралығында, бірақ ол жерге және жыл мезгіліне байланысты өзгереді). Дегенмен, мереке алдында ораза ұстау ерекше мәселе тудырады. Әдетте, адам ораза ұстаған күйінде Шаббатқа (сенбі, яһудилердің ыстық күні) немесе Йом Товқа (фестиваль) кіре алмайды. Талмуд (Эрувин 41а) Шаббат немесе Йом Тов алдында ресми ораза күні (Йом Кипурдан басқа) түскенде не істеу керектігін талқылайды. Талмудтағы даналардың екі пікірі бар: бір жағынан, күн батқанға дейін оразаны бұзу керек, екінші жағынан, түнге дейін ораза ұстау керек. Талмуд нақты қорытындыға келмегендіктен, халахик биліктер арасында келіспеушіліктер туды. Махарил оразаның түнге дейін жалғасуын жақтаса, басқалары күн батқанға дейін бұзу керектігін айтады.

Оразаны бұзу

Қазіргі заманда, алайда, бұл ораза сирек сақталады, себебі көптеген тұңғыш туғандар Талмуд трактатын оқып бітіруді тойлайтын сиюм (мерекелік дастарқан) жиналысына қатысуды жөн көреді. Бұл оразаны заңды түрде бұзу болып есептеледі, сондықтан тұңғыш бала күні бойы тамақтана алады. Мишна Берура оразаны бұзуға болатын жағдайларға қатысты үш пікірді келтіреді. Бірінші пікір бойынша, егер адам денсаулығына кедергі келмейтіндей ораза ұстай алса, онда ораза ұстауы керек, себебі ол Пасах Седеріне (әсіресе, мацаға) шын жүректен қатысу қабілетін жоғалтпауы тиіс. (Егер біреу сол күні мерекелік дастарқанға қатысуға міндетті болса, мысалы, сүндеттелу күні туған баланың әкесі болса, онда бұл пікір бойынша ол мүмкіндігінше ертерек оразасын толықтыруы керек.) Екінші дәстүрге сәйкес (Маген Авраам Махараш Леви есімінен келтіреді), ораза сүндеттеу немесе тұңғыш ұлдың құтқарылуын тойлайтын кез келген мерекелік дастарқанда бұзылуы мүмкін. Үшінші дәстүр, Махаршалға негізделген, Талмуд трактатын оқып бітіруді тойлайтын сиюм үшін өткізілетін сеудат мицвада да оразаны бұзуға рұқсат береді. Бұл соңғы дәстүр көбінесе сақталады. Басқа да білушілер мұндай жағдайларда тұңғыш балаға оразаны бұзуға мүмкіндік береді. Минхас Ицхак (осы жерде) тұңғыш баланың мұндай жағдайда сиюмға бір жолмен көмектесуге тырысуы керек екенін, мысалы, дастарқан дайындауға көмектесуін ұсынады. Сеудат мицвада оразаны бұзу үшін көптеген білушілер кем дегенде бір котевет тамақ (шамамен 1,5-2 унция) немесе бір мело лугмав сұйықтық (кем дегенде 1,7 унция) ішу керектігін айтады. Басқа білушілер тұңғыш баланың сиюм кезінде міндетті түрде тамақтанбауы керектігін, оразасын сиюмнен кейін кез келген уақытта бұза алатынын айтады. Раввин Моше Файнштейн оразаны бұзу мүмкіндігін оны тұрақты қатысуды талап ететін кез келген мицва аяқталуын тойлайтын мерекелік дастарқанда бұзуға дейін кеңейтеді. Бұл білушілердің пікірінше, мұндай дастарқан оразадан босатуға жеткілікті дәрежедегі сеудат мицва болып есептеледі. Сонымен қатар, Мордехай өзінің қайын атасы Раббину Йехиелдің тұңғыш балалардың Пасах мерекесінен бір күн бұрын ораза ұстауы міндетті емес екенін айтқан үкімін келтіреді; тұңғыш балалардың тамағын жеңіл тағамдармен шектеуі жеткілікті. (Бигдей Йеша түсіндірмесі бұл шешімнің себебі Нисан айында ораза ұстауға тыйым салынған нәрсені болдырмау үшін қабылданғанын көрсетеді.) Мишна Берура әлсіз адамның бұл үкімді сақтауы жөн екенін айтады. Дегенмен, Солтүстік Африканың көптеген қауымдары мен Амстердамдағы сефард қауымы сияқты, тұңғыш балалар ораза ұстайтын қауымдар да бар.

In modern times, however, this fast is rarely observed, as most firstborns opt to attend a siyum (festive meal celebrating the completion of a tractate of the Talmud) instead. This is considered a legitimate form of "breaking" the fast, and therefore the firstborn may eat during the rest of the day. The Mishnah Berurah quotes three opinions regarding circumstances in which the fast may be broken. According to the first, a healthy individual must fast if he can sustain the fast without undue suffering and without any subsequent weakening that would affect his ability or inclination to heartily partake of his Passover Seder meal (and specifically the matzah). (If one is obligated to partake of a festive meal that day, such as if he is the father of an infant on the day of circumcision, this opinion requires him to undertake a reciprocal fast at the soonest opportunity.) According to the second custom (quoted by the Magen Avraham in the name of the Maharash Levi), the fast may be broken at any festive meal celebrating a circumcision or a redemption of the firstborn. According to the third custom, based upon the Maharshal, the fast may even be broken at a seudat mitzvah for a siyum celebrating the completion of study of a tractate of Talmud. The latter custom is commonly observed. Other authorities allow a firstborn to break his fast under such circumstances. The Minchas Yitzchak (ibid.) suggests that a firstborn in such a position should at least try to contribute to the siyum in some way, such as by sponsoring or helping to prepare the meal. In order to break one's fast on a seudat mitzvah, many authorities rule that one must partake of at least a kotevet of food (around 1.5 to 2 oz.) or a melo lugmav of liquid (at least around 1.7 oz.) at the seudah. Other authorities rule that a firstborn need not eat anything at the siyum itself, and that he may break his fast anytime after the siyum. Rabbi Moshe Feinstein extends the possibility of breaking the fast to include even breaking it at a festive meal celebrating the completion of any mitzvah that required regular, continual involvement. According to these authorities, such a meal would be considered a seudat mitzvah of adequate caliber to exempt one from continuing the fast. Additionally, the Mordechai quotes the ruling of his father in law Rabbeinu Yechiel that firstborns need not fast at all on the day before Passover; firstborns need only limit their diet to snacks. (The Bigdei Yesha commentary suggests the rationale behind this ruling was to avoid holding a fast during the month of Nisan, which is generally prohibited.) The Mishnah Berurah states that it is appropriate for a weak individual to follow this ruling. Nevertheless, there are communities, including many North African communities and the Sephardic community in Amsterdam, where the firstborns do fast.

Шаббаттан кейін Құтқарылу мейрамы басталғанда

Егер Құтқарылу мерекесінің қарсаңы Шаббат күніне келсе, көптеген раввиндер оразаны мүлдем ұстамау керектігін айтады, бұл сефард қауымдастықтарында кең таралған. Басқалары бұрынғы бейсенбіде ораза ұстайды, бұл ашкеназ қауымдастықтарындағы әдет. Себебі Шаббат күні, Йом Кипурдан басқа, ораза ұстауға тыйым салынған, және оразаны жұма күніне белгілеуге қалау болмайды. Егер бейсенбідегі түзетілген ораза бұзылса, ораза ұстаушы адамның жұма күні ораза ұстауы қажет болуы мүмкін, себебі ораза ертерек, тиіс күніне ауыстырылған деп есептелуі мүмкін, нақты бейсенбіге емес. Иссерлистің пікірлеріне көптеген қарсылықтар болғандықтан, Файнштейн бұл жағдайларда жұма күні ораза ұстамауға кеңес береді. Бұл Натаниел Вейлдің пікіріне негізделген болуы мүмкін, ол бірінші туған баланың оразасын тым қатаң сақтау нисан айында қажетсіз ораза ұстауға әкелуі мүмкін емес екенін жазған. Егер бірінші туған бала бейсенбі күні күні бойы ораза ұстаса, жоғарыдағы халахикалық мәселе толығымен шешіледі. Алайда, раввин Файнштейн бұл талапты атап көрсетпеген. Иссерлидің үкіміне сәйкес бейсенбіде тамақтанатын бірінші туған бала үшін, Пискей Тшувот жұма күні екінші сиюмға қатысуды ұсынады, ал Цви Песах Франк алдыңғы күнгі сиюмнан қалған тағамдарды жұма күні жеуді ұсынады. Бұған қоса, бұл ораза еврей күнтізбесіндегі басқа оразалардан өзгеше, себебі ол Танахта көрсетілмеген. Бұл оразаның ауырлығын азайтады, және ораза ұстаудан туындаған маңызды қиындықтарды сезген адам оразасын бұзуға құқылы (Мишна Берура, Иссерлиге негізделген).

Қазіргі тәжірибе

Алғашқы туғандардың оразасы бүгінде православиелік ашкенази қауымдарының көптеген жерінде сақталады. Дегенмен, кейбір сефард және мизрахи қауымдары бұл дәстүрді толыққанды қабыланбаған. Йемендік яһудилер бұл оразаны дәстүрлі түрде ұстамайды, ал марокколық израильдік раввин Иосиф Мессас оның сақталуын ұсынбаған. Консервативті яһудилер арасында бұл дәстүр әртүрлі қауымдар тарапынан қолдалады және олардың респонсаларында жағымды бағаланады. Цинциннатидегі Еврейлік Діни Институтының Еврейлік Университетіндегі Джейкоб Петуховски Цом Б'хороттың моральдық және әлеуметтік маңызы бар оразаның ең нақты мысалы екенін айтқан. Өмірге, тіпті жаулар мен қудалаушылардың өміріне деген қайырымдылық оразаның себебі болып табылады.