Кіріспе
Corchorus – гүлді өсімдіктер туысы, Malvaceae тұқымдасына жататын, тропикалық және субтропикалық аймақтарда өсетін шамамен 40-100 түрді қамтитын гүлді өсімдіктер туысы. Әртүрлі жағдайларда әртүрлі атаулар қолданылады, оның ішінде джут – өсімдіктен алынатын талшыққа, ал джут қызылшасы – жапырақтары көкөніс ретінде қолданылатын түріне қатысты айтылады.
Corchorus is a genus of about 40–100 species of flowering plants in the family Malvaceae, native to tropical and subtropical regions throughout the world. Different common names are used in different contexts, with jute applying to the fiber produced from the plant, and jute mallow leaves for the leaves used as a vegetable.
Сипаттама
Өсімдіктер биік, көбінесе бір жылдық шөптер, 2–4 м биіктікке жетеді, бұтақталмаған немесе аздаған жанама бұтақтары бар. Жапырақтары кезектесіп орналасқан, қарапайым, сүйірше жапырақ тәрізді, 5–15 см ұзындықта, ұшы сүйір және жиегі ұсақ тісті немесе тілімделген. Гүлдері кішкентай (2–3 см диаметрлі) сары түсті, бес қанаты бар; жемісі көп тұқымды қапшық.
Таксономия
Corchorus туысы Malvaceae тұқымдасының Grewioideae қосалқы туысына жатады. Онда 40-тан 100-ге дейін түрлер кездеседі. Бұрын орналасуы нақты болмаған Oceanopapaver туысы жақында Corchorus туысымен синонимдестірілді. Бұл атауды 1932 жылы Андре Гийамин Жаңа Каледониядан табылған Oceanopapaver neocaledonicum Guillaumin түрі үшін енгізген. Бұл туыс бірнеше түрлі тұқымдастарға, соның ішінде Capparaceae, Cistaceae, Papaveraceae және Tiliaceae тұқымдастарына жатқызылған. "Oceanopapaveraceae" деген болжамды тұқым атауы кейде баспа беттерінде және интернетте кездессе де, ол nomen nudum болып табылады және ешқашан ресми түрде жарияланбаған, сондай-ақ өсімдіктердің таксономиясының ешбір жүйесінде мойындалмаған. Corchorus туысын алғаш рет Линней 1753 жылы жарық көрген Species Plantarum атты еңбегінде сипаттаған. Ол ежелгі грек сөзі κόρχορος немесе κόρκορος (korkhoros немесе korkoros) – белгісіз бір түрі бар жабайы өсімдік, мүмкін джут немесе жабайы құрақтан алынған.
Тiршiлiк
Корхорустан (жүта деп аталады) алынған талшық, мақтадан кейін ең көп өндірілетін өсімдік талшығы болып табылады.
Тағам
Корхорустың жапырақтары әртүрлі елдердің асханаларында қолданылады. Corchorus olitorius негізінен Оңтүстік Азия, Таяу Шығыс, Солтүстік Африка және Батыс Африка, ал Corchorus capsularis Жапония мен Қытай асханаларында қолданылады. Пісірілген кезде оның құрылымы балдыршаңға ұқсас, құрамында шырышты болады. Тұқымдары дәмдеуіш ретінде пайдаланылады, ал кептірілген жапырақтарынан шөп шайы дайындалады. Corchorus жапырақтары бета-каротинге, темірге, кальцийге және С витаминіне бай. Өсімдіктің антиоксиданттық қасиеттері бар, α-токоферолға тең келетін Е витаминінің деңгейі жоғары. Солтүстік Африка мен Таяу Шығыста Corchorus түрінің жас жапырақтары араб тілінде малухия деп аталады және жасыл жапырақты көкөніс ретінде қолданылады. Малухия Мысырда кеңінен танымал, кейбіреулер оны Мысырдың ұлттық тағамы деп санайды. Ол Ливан, Палестина, Сирия, Иордания және Тунис асханаларында да қолданылады. Түркия мен Кипрде бұл өсімдік молохия немесе молоха деп аталады және көбінесе тауық сорпасына қосылады. Корхорус жапырақтары перғауын заманынан бері египеттіктердің негізгі тағамы болып келген, содан бері оның танымалдылығы артқан. Күрішпен бірге пісірілген жасыл жапырақты тағамдар Таяу Шығыс асханаларында кең таралған. Нигериялық асханада ол еуду деп аталатын сорпаға қосылады. Солтүстік Нигерияда оны Айоо деп атайды және (Миян Айоо) деп аталатын соусты дайындау үшін қолданады, оны көбінесе Тувон Масара немесе Тувон Аллебомен бірге береді. Ганада оны көбінесе солтүстік аймақтағы адамдар жейді және оны аййо деп атайды. Оны көбінесе Туо Заафи (жүгері ұнынан жасалған тағам)пен бірге жейді. Жут жапырақтары Батыс Кениядағы лухья тайпасының арасында да танымал, онда оны мренда немесе мурере деп атайды. Оны крахмалға толы тағамдармен, мысалы, угалимен бірге жейді, ол кениялықтардың көпшілігі үшін негізгі тағам. Солтүстік Суданда оны худра дейді, бұл судандық араб тілінде "жасыл" деген мағынаны білдіреді. Малидің сонгәй тайпасы оны факохой деп атайды. Үндістанда ол жергілікті жерде нальта саг деп белгілі. Ол жаз айларында, әсіресе Самбалпур және Одишаның батыс бөлігінде сүйікті тағам. Көбінесе оны аздап қуырып, күріш немесе күріштің сұйық қосымшасымен бірге жейді. Филиппинде C. olitorius салуйо деп аталады. Оны көбінесе бамбук өршіктерімен бірге жапырақты көкөніс ретінде жейді. Тай асханасында Corchorus olitorius жапырақтары (жергілікті тілде бай по деп аталады) бланшталған күйінде, қарапайым күріш қамырымен бірге жейді. Оның дәмі шпинат пен самфирдің дәміне ұқсайды.
In North Africa and the Middle East, the young leaves of Corchorus species are known in Arabic as malukhiyah and are used as green leafy vegetables Malukhiyah is eaten widely in Egypt and some consider it the Egyptian national dish. It is featured in cuisines from Lebanon, Palestine, Syria, Jordan and Tunisia. In Turkey and Cyprus, the plant is known as molohiya or molocha and is usually cooked into a kind of chicken stew. The leaves of Corchorus have been a staple Egyptian food since the time of the Pharaohs and it is from there that it gains its recognition and popularity. Varieties of mallow leaves stew with rice is a well known Middle Eastern cuisine. In Nigerian cuisine, it is used in a stew known as ewedu, a condiment to other starch based foods such as amala or added with gbegiri a local Nigerian soup. In Northern Nigeria it is known as Ayoyo. They use it to cook a sauce called (Miyan Ayoyo) which is commonly served with Tuwon Masara or Tuwon Allebo. In Ghana, it is mostly eaten by the people in the North and it is called ayoyo. It is mostly eaten with Tuo Zaafi (food prepared with cornflour). Jute leaves are also consumed among the Luhya people of Western Kenya, where it is commonly known as mrenda or murere. It is eaten with starchy foods like ugali, a staple for most communities in Kenya. In Northern Sudan it is called khudra, meaning "green" in Sudanese Arabic. The Songhai people of Mali call it fakohoy. In India, it is locally known as nalta sag. It is a favorite food during the summer months, especially in Sambalpur and the western part of Odisha. Usually it is lightly sauteed and eaten along with rice or rice gruel. In the Philippines, C. olitorius is known as saluyot. It is commonly consumed as a leafy vegetable together with bamboo shoots. In Thai cuisine, the leaves of the Corchorus olitorius (locally known as bai po; ใบปอ) are eaten blanched, together with plain rice congee. The taste resembles that of spinach and samphire.