Кіріспе

1941 жылғы Одақ жағдайының мақсаттары – Франклин Д. Рузвельт тақырыптары

Төрт бостандық – АҚШ Президенті Франклин Д. Рузвельт 1941 жылғы 6 қаңтарда жариялаған мақсаттар. «Төрт бостандық туралы үндеу» деп белгілі болған (техникалық тұрғыдан 1941 жылғы Одақ жағдайы туралы үндеуде) ол «әлемнің кез келген жеріндегі» адамдардың ие болуы тиіс төрт негізгі бостандықты ұсынды:

Сөз және өрнек бостандығы
Дін бостандығы
Қажеттіліктен бостандық
Қорқыныштан бостандық

Рузвельт өзінің үндеуін Жапонияның Перл-Харборға жасаған күтпеген шабуылынан 11 ай бұрын жасады, бұл АҚШ-тың 1941 жылғы 8 желтоқсанда Жапонияға соғыс жариялауына әкеп соқты. Конгресс алдындағы Одақ жағдайы туралы үндеуде АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздігі және дүниежүзілік соғыстан туындаған басқа демократияларға қауіп туралы баяндалды. Үндеуінде ол АҚШ-тың ұзақ жылдар бойы сақтап келген араласпау саясатын бұзды. Ол соғысқа қатысқан одақтастарына, әсіресе Ұлыбритания мен Қытайға көмектесудегі АҚШ-тың рөлін атап көрсетті. Осы контексте ол демократияның құндылықтарын қорытындылады, бұл сол кездегі халықаралық іс-қимылдардағы екіпартиялық келісімді білдірді. Үндеуден алынған атақты цитата осы құндылықтарды алдын ала түсіндіреді: «Адамдар тек нанмен ғана емес, қару-жарақпен де соғыспайды». Үндеудің екінші жартысында ол демократияның артықшылықтарын, оның ішінде экономикалық мүмкіндіктер, жұмыс, әлеуметтік қамсыздандыру және «жетілді медициналық көмек» туралы уәдені атап өтті. АҚШ Конституциясының Бірінші түзетуімен сөз және дін бостандығы қорғалады. Оның соңғы екі бостандықты қосуы АҚШ Құқықтар туралы биллігімен қорғалған дәстүрлі конституциялық құндылықтардан асып түсті. Рузвельт экономикалық қауіпсіздікке қатысты кең ауқымды адам құқығын қолдады және ондаған жылдардан кейін экономикалық даму зерттеулерінде «адам қауіпсіздігі» парадигмасы ретінде танылатынын болжады. Ол сондай-ақ ұлттық агрессияға қарсы «қорқыныштан бостандық» тұжырымын қосты және оны өзі құрып жатқан Біріккен Ұлттар Ұйымына енгізді.

Тарихи контекст

1930 жылдары көптеген американдықтар Бірінші дүниежүзілік соғысқа қатысу қателік болды деп санай отырып, Еуропа істеріне араласуды жалғастыруға қатысты қарсылық білдірді. 1935 жылдан кейін қабылданған бейтараптық заңдарымен АҚШ заңдары соғыстағы елдерге қару-жарақ сатуға тыйым салды және соғысып жатқан кемелермен саяхаттауға шектеулер қойды. 1939 жылдың қыркүйегінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, бейтараптық заңдары күшінде болды және Ұлыбритания мен Францияға айтарлықтай көмек көрсетілмеуін қамтамасыз етті. 1939 жылы бейтараптық заңына түзету енгізілгеннен кейін Рузвельт «соғысқа дейін жететін шаралар» саясатын қабылдады, осы арқылы соғыс жарияланбаған және әскерлер жөнінде шешім қабылданбаған жағдайда Еуропалық одақтастарға жабдықтар мен қару-жарақ беруге болатын болды. 1940 жылдың желтоқсанына қарай Еуропаның көп бөлігі Адольф Гитлер мен Германияның нацистік режимінің ықпалында болды. 1940 жылдың маусымында Германия Францияны жеңгеннен кейін, Ұлыбритания және оның теңіз арқылы байланысқан империясы Германия, Италия және Жапонияның әскери одағына қарсы жалғыз тұрды. Ұлыбританияның премьер-министрі Уинстон Черчилль Рузвельт пен АҚШ-ты соғыс күшін жалғастыру үшін оларды қару-жарақпен қамтамасыз етуге шақырды. 1939 жылғы Нью-Йорк әлемдік көрмесінде дін, сөз, баспасөз және жиналыс сияқты төрт бостандық аталып өтті және Лео Фридландерге оларды бейнелейтін мүсіндер жасау тапсырылды. Нью-Йорк қаласының мэрі Фиорелло Ла Гардия осы мүсіндерді «көрменің жүрегі» деп сипаттады. Кейін Рузвельт өзінің «Төрт маңызды бостандығын» жариялап, Уолтер Расселден Нью-Йорктегі Мэдисон Сквер Гарденде ашылған Төрт бостандық монументін жасауды сұрады. Олар сондай-ақ, екінші дүниежүзілік соғыс кезінде американдықтар Италияда шығарған, оккупациялық валюта ретінде американдық доллармен кепілдендірілген одақтас әскери валютасы – AM лирасының арт жағында да бейнеленді.

Соғысты ақтау

Төрт бостандық туралы жарияланым соғыстың ақталуы ретінде соғыс аяқталғанға дейін және одан кейін ондаған жылдар бойы естелік ретінде жаңғырып тұрды.

Қарсылық

Төрт бостандық туралы сөйлеу кеңінен танымал болды және оның мақсаттары соғыстан кейінгі саясатқа зор әсер етті. Дегенмен, 1941 жылы бұл сөйлеу соғысқа қарсы күштер тарапынан қатаң сыналып, қарсылыққа ұшырады. Сыншылар Төрт бостандықтың Рузвельттің «Жаңа саясат» бағдарламасының ғана құжаты екенін, ал бұл әлеуметтік реформалар Конгресс ішінде күрт дау-жанжал тудырғанын айтты. Әлеуметтік бағдарламаларға және үкіметтің іс-қимылдарына қарсы болған консерваторлар Рузвельттің соғысты маңызды мақсаттарды қорғау үшін қажет деп көрсету әрекетіне қарсы шықты. Бостандықтар американдықтардың соғысқа қатысты ой-пікірінің маңызды бөлігіне айналғанмен, соғыстың жалғыз себебі болып табылған жоқ. АҚШ Соғыс ақпарат бюросының (OWI) жүргізген сауалнамалары мен зерттеулері Пёрл-Харборға жасалған шабуылға жауап ретіндегі өзін-өзі қорғау және кек алу соғыстың ең басты себептері екенін көрсетті.

Біріккен Ұлттар Ұйымы

Төрт бостандық туралы түсінік 1948 жылы бұрынғы бірінші ханым Элеонора Рузвельт жүзеге асырған жеке миссиясының бір бөлігіне айналды. Ол Біріккен Ұлттар Ұйымының Адам құқықтары жөніндегі декларациясын, Бас Ассамблеяның 217А қарарының қабылдануына үлкен үлес қосты. Шындығында, осы Төрт бостандық Адам құқықтарының жалпыға ортақ декларациясының кіріспе бөліміне тікелей енгізілген: «Адам құқықтарын ескермеу және оларға немқұрайлы қарау адамзаттың санасын қорлаған қатігездікке алып келді, ал адамдардың сөз және сенім бостандығынан, сондай-ақ қорқыныш пен қажеттен азат болатын әлемнің келуі жалпы халықтың ең жоғары мүраты деп жарияланды».

Қарусыздану

Рузвельт "біз қауіпсіз етуге ұмтылатын болашақ күндер" үшін "жаһандық қару-жарақты азайтуды" мақсат деп атады, бірақ оны "өзіміздің уақытымызда және ұрпағымызда қол жеткізуге болады" деді. Бірақ, дереу, ол АҚШ-тың қару-жарақ өндірісін күшейте беруді қажет етті:

Кез келген саясаткер бүгінде демократиялық өмір салтына әлемнің әр жерінде тікелей шабуыл жасалып жатқанын жақсы біледі. Қазіргі уақыттағы қажеттілік – біздің іс-әрекеттеріміз бен саясатымыз осы сыртқы қауіпке қарсы тұруға, негізінен – дерлік толығымен бағытталған болуы керек. Бізге қазір қару-жарақ өндірісін жылдам және күшті түрде арттыру қажет. Сондай-ақ, мен осы Конгрестен агрессор елдермен соғысып жатқан елдерге жеткізілетін қосымша оқ-дәрі және соғыс жабдықтарын жасауға жеткілікті өкілеттік беруді және қаражат бөлуді сұраймын. Франклин Д. Рузвельт.

Құқық бұзушылық

1942 жылы радио арқылы сөйлеген сөзінде президент Рузвельт Төрт бостандық "әр түрлі сенім мен нәсілді, қай жерде өмір сүрсе де, барлық адамдардың құқықтарын" қамтиды деп жариялады. 1942 жылдың 19 ақпанында ол 9066-шы атқару бұйрығымен жапон-американдықтарды ұстауға рұқсат берді. Бұл бұйрық жергілікті әскери қолбасшыларға "әскери аймақтарды" "шығарылып тасталатын аймақтар" деп белгілеуге мүмкіндік берді, олардан "кез келген немесе барлық адамдарды шығаруға" болады. Осы өкілеттікпен жапондық тегі бар барлық адамдар Тынық мұхитының жағалауынан, оның ішінде Калифорния штатының барлық аумағынан, сондай-ақ Орегон, Вашингтон және Аризона штаттарының көп бөлігінен, ұстау лагерьлеріндегілерден басқа, шеттетілді деп жарияланды. 1946 жылға қарай АҚШ 120 000 жапондық шежірелі адамды түрмеге қамады, олардың шамамен 80 000-ы АҚШ-та туған.

Франклин Д. Рузвельт Төрт бостандық паркі

Франклин Д. Рузвельт Төрт бостандық паркі – сәулетші Луи Канның Рузвельт аралының оңтүстік ұшы үшін жобалаған паркі. Парк сол танымал сөйлеуді тойлайды, ал сөйлеуден алынған мәтін парктің түпкілікті дизайнындағы гранитті қабырғаға жазылған.

Танымал мәдениетте

Джон Кроулидің "Төрт еркіндік" (2009) романы Рузвельттің сөйлеген тақырыптарына негізделген. ФДР мүсінші Уолтер Расселге соғыстың алғашқы қаһарманына арналған ескерткіш жасауды тапсырды. "Төрт еркіндік" монументі 1941 жылы салынды және 1943 жылы Нью-Йорктегі Мэдисон Сквер Гарденде ашылды. Суретші Киндред Маклири "Американың күші" (1941) картинасын жасады, ол "Адам құқықтарының қорғаны" деген атпен де белгілі, бұл картина Мемлекеттік департаменттің Гарри С. Трумэн ғимаратында орналасқан. Суретші Хьюго Баллин Калифорния штатының Бурбанк қаласындағы қалалық әкімшіліктің кеңес залында "Төрт еркіндік" фрескасын (1942) салған. Нью-Джерсилік монументалист Майкл Ленсон (1903–1972) Ньюарктегі Он төртінші көше мектебі үшін "Төрт еркіндік" муралын (1943) жасады. Монументалист Антон Рефрегиер Сан-Францискодағы Ринкон орталығында "Сан-Франциско тарихы" муралдарын (1948 жылы аяқталды) салды; 27-ші панель төрт еркіндікті бейнелейді. Суретші Милдред Нунгестер Вулф Миссисипи штатының Рихтон қаласындағы шағын дүкен үшін төрт панельдік "Төрт еркіндік" муралын (1959 жылы аяқталды) салған. Бұл панельдер қазір Миссисипи өнер мұражайында ілулі тұр. Оллин Кокс төрт "Төрт еркіндік" муралын (1982 жылы аяқталды) АҚШ Өкілдер палатасының Ұлы тәжірибе залында іліп қойды; төрт панельдің әрқайсысы төрт еркіндікті бейнелейтін аллегориялық тұлғаларды көрсетеді. 1986 жылдан бері, ойдан шығарылған "Төрт еркіндік" алаңы Marvel Comics суперкомандасы "Fantastic Four" штаб-пәтері ретінде қызмет етеді. 1990 жылдардың басында суретші Дэвид Макдональд Орегон штатының Сильвертон қаласындағы ескі азық-түлік дүкенінің қабырғасында Роквеллдің "Төрт еркіндік" картиналарын төрт үлкен мурал ретінде қайта жасайды. 2008 жылы Флорида халықаралық университетінің Вулфсониан мұражайы "Демократия туралы ойлар" көрмесін өткізді, онда 60 жетекші заманауи суретші мен дизайнерлердің американдық иллюстратор Норман Роквеллдің "Төрт еркіндік" плакаттарынан шабыттанған жаңа графикалық дизайн плакаттары көрсетілді. "Төрт еркіндік" – төменгі полкадағы бурбон вискиінің қабылданған атауы.

Норман Роквеллдің суреттері

Рузвельттің сөзі Норман Роквеллдің төрт картинасын шабыттандырды.

Суреттер

Төрт бостандық деп белгілі болған топтың мүшелері "The Saturday Evening Post" журналының қатарынан шыққан төрт санында жарияланды. Бұл төрт картина кейіннен АҚШ Қаржы министрлігі тарапынан АҚШ бойынша көрмеленді.

Пошта маркалары

Роквеллдің "Төрт еркіндік" картиналары АҚШ пошта таңбалары ретінде 1943, 1946 және Роквеллдің туғанына 100 жыл толуына орай 1994 жылы қайта басылды.

Роквеллдің бейнелері

Кимбл, Джеймс Дж. "Төрт еркіндікті бейнелеу: Ф.Д. Рузвельт, Роквелл және риторикалық президенттіктің шекаралары". Президенттік зерттеулер тоқсаны 45.1 (2015): 46–69. Линч III, Сильвио. Мораль және асқақдық: Норман Роквеллдің төрт еркіндігінің кейбір жағдайлары (PhD диссертациясы. Боулинг Грин мемлекеттік университеті, 2020) онлайн. Мюррей, Стюарт, Джеймс Маккейб және Джон Фронмайер. Норман Роквеллдің төрт еркіндігі: Ұлтты шабыттандыратын бейнелер (Berkshire House, 1993) онлайн. Олсон, Лестер Г. "Халықты мақтауға арналған портреттер: Норман Роквеллдің Ф.Д. Рузвельттің "төрт еркіндік" науқанындағы иконаларының риторикалық талдауы". Сөз шеберлігі журналы 69.1 (1983): 15–24.