Вислица: Польшаның ежелгі тарихы мен мәдени орталығы

Кіріспе

Вислица – Польшаның оңтүстік-орталық бөлігінде, Буско округінің, Святокшис воеводиясының қаласы. Бұл Вислица гминасының (әкімшілік ауданының) орталығы. Қала Нида өзенінің жағасында, Буско-Здруй қаласынан оңтүстікке қарай және аймақтық орталық Киелцеден оңтүстікке қарай орналасқан. 2016 жылы қала халқы 503 адамды құрады. 2018 жылы Польшадағы ең кішкентай қала атанды.

Тарих

Вислица – ежелгі қоныс және Польша тарихында маңызды рөл атқарған. Қала 1000 жылдан астам бұрын құрылған, Краковтан Сандомирге дейінгі маңызды сауда жолдарының жанында орналасқан. Сол кезде ол Польшаның осы аймағын мекендеген вистулалықтардың астанасы болған. Ұлы Моравия және Богемияның уақытша билігіне өткеннен кейін, 990 жылы герцог Миешко I бұл жерлерді Польшаға қосып алды. Алғашқы қорғалған елді мекен, болжам бойынша, Польша мемлекеті құрылғанға дейін, 9 ғасырдың соңында салынған. Бүгінде сақталған қалдықтар 12 ғасырдың соңында тұрғызылған елді мекенге жатады. Вислица сол кездегі бірегей жүйелі көшелер жүйесімен белгілі болған. Аймақта қаланың қажеттіліктері үшін жұмыс істеген он кіші елді мекен болған. 1241 жылы Еуропаға шабуыл жасаған моңғолдар қаланы тонаған болуы мүмкін. 1950-жылдардың соңында археологтар 10 немесе 11 ғасырға жататын шағын шіркеудің негізін тапты. Оның қалдықтары мұражай павильонында көрсетілген. Бұл Кіші Польша аймағындағы базарлық елді мекендердегі ең көне шіркеулердің бірі болды. Шіркеудің іргесінің астында табылған гипстен жасалған крещение тағы – жаңалық болды және жақында ғалымдар арасында қызу талқылауларға себеп болды. Бұл тақ, әрине, 9 ғасырда көпшілікке крещение рәсімін өткізу үшін қолданылған және Польша жерінде табылған осындай ескерткіштердің ең ертегісі саналады. 12 ғасырда Вислица интеллектуалдық және саяси өмірдің маңызды орталығына айналды. Князь Казимирдің әйелі Зноймолық Елена қалаға мәдени орталық мәртебесін берді. 1166–1173 жылдары қала Вислица герцогтығының астанасы болды және екі резиденция мен дөңгелек капеллалардан тұратын үлкен сарай кешеніне ие болды. Жерлеу орнының астындағы қазылған еден – роман стиліндегі поляк өнерінің баға жетпес туындысы. 12 ғасыл шіркеуінің жерлеу криптасында орналасқан Оранс тақташасы деп аталатын гипстен жасалған панельде көмірмен араластырылған қара пастамен толтырылған ою-өрнектер бар. Онда екі алаңда қарапайым бейнелер бейнеленген, олар бір-бірінен бөлек және әшекейленген жолақтармен оралған, мифологиялық жаратылыстар: гриффиндер, әйел кентавр және өмір ағашы бейнеленген. Бейнелер князь Генрих Сандомирский және Казимир Справедливый және олардың отбасыларын бейнелейді деп саналады. Бұл Генрих Сандомирскийдің жерленген жері де бар. Оранс тақташасы бар шіркеу 13 ғасырда үш навигациялық қабаттан тұратын үлкен базиликамен ауыстырылды. Оның қалдықтары әлі де күмбездерде көрінеді және әшекейленген қыш еденге ие. Қазіргі шіркеуді 14 ғасырдың ортасында Ұлы Казимир салдырған. Бұл готика стилінің тамаша үлгісі және Польшаның оңтүстігіндегі оның бірегей түрі. Сонымен қатар, бұл екі навигациялық қабаттан тұратын шіркеудің жақсы үлгісі. Ішкі кеңістігі 1400 жыл шамасында король Йогайла тапсырысымен жасалған құнды және ерекше қабырға суреттерімен әшекейленген. Базиликаның жанында орналасқан екі ғимарат Ян Длугош үшін 15 ғасырда кірпіш готика стилінде, ерте Ренессанс сәулетінің іздерімен салынған. 1442 жылы Длугош Вислица шіркеуінің канторы, ал екі жылдан кейін оның кураторы болды. 1460 жылдары ол қоңырау мұнарасын және 12 канон мен 12 көмекші пасторларға арналған ғимаратты салған, бұл ортағасырлық тұрғын үй кешенінің сирек ескерткіші. 1326 жылы Вислицаға Ладислав Ұсқақ жарғылық құқық берді. Осы уақыттан бастап ол жиі саяси жиналыстардың орны болды, сондай-ақ Вислица жарғыларын оқу орны болды. Оның ұлы, король Ұлы Казимир қалаға үш қақпалы қамал мен кейіннен бұзылған қамал салды. Сол жылдары қаланың кеңістігі өзгерді. Вислицаның жаңа орталығы сауда жолында, Виа Салис деп аталатын жерде орналасқан. Нида өзенінде жаңа көпірлер салынды. Вислицаға маңызды жеңілдіктер берілді: көпірлердегі баждар, қала тұрғындарының кедендік баждан босатылуы және тұз сақтау құқығы. Вислица сол кезде король сарайына Краковқа жеткізілетін сырасымен танымал болды. 14 ғасырдан бастап Вислица провинцияның астанасы болды, 15 ғасырдан бастап округтің астанасы және старостаның (губернатордың) ордасы болды. 1528 жылы король I Зигмунд Ескі Вислицаға қалалық су құбырын салу құқығын берді. 16 ғасырдың соңында қала бір-бірінен кейін өрт, су тасқыны және індет салдарынан қирады және маңызсыз болды. Қаланың толық қирауы 1657 жылы швед топаны кезінде болды. Вислица 18 ғасырдың соңына дейін округтің астанасы болғанымен, ол ешқашан бұрынғы маңызын қайта қалпына келтірмеді. 3-ші поляк ұлттық кавалерия бригадасы Вислицада орналасқан. 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінісінің нәтижесінде ол Габсбург Австриясының құрамына кірді. 1809 жылы поляк-австрия соғысындағы поляктардың жеңісінен кейін ол қысқа мерзімді Польша герцогтығының құрамына кірді, содан кейін 1815 жылдан бастап Ресей билігіндегі Конгресс Польшасына, ал 1918 жылдан бастап тәуелсіз Польшаға енді. Вислица 1870 жылы қала құқығынан айырылды және ол 1915 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс барысында қайта қирады. 1939 жылы Польшаға шабуыл жасалған кезде ауылдың жанында ауыр шайқастар болды. Неміс оккупациясы кезінде Вислицаның еврей азаматтары Холокост кезінде өлтірілді. 2018 жылдың 1 қаңтарында Вислица қала құқығын қайта алды, осылайша Польшадағы ең кішкентай қала атанды. Салыстыру үшін, Польшадағы ең ірі ауыл (Кози) 2013 жылдың 31 желтоқсанына қарай 12 529 тұрғынына ие болды.

Wiślica is an ancient settlement and has played an important role in Polish history. The town was founded more than 1000 years ago, close to the important commercial routes, running from Kraków to Sandomierz. At that time it was probably the capital of the Vistulans, a tribe which inhabited this region of Poland. After coming under temporary rule of Great Moravia and Bohemia, these lands were incorporated into Poland by Duke Mieszko I in 990. The first guarded settlement was probably established at the end of the 9th century, long before Polish statehood. The remains that survive today are of the settlement which was erected at the end of the 12th century. Wiślica was known to have a regular street system, unique for the time. The area compromised ten sub settlements, whose inhabitants worked for the needs of the town. It is very likely that the town was later pillaged by the Mongols during their invasion of Europe in 1241. In the late 1950s, archaeologists discovered the foundations of a small church dating back to the 10th or 11th century. Its remains are exposed at the museum pavilion. It was one of the oldest churches in market settlements of the Lesser Poland region. The gypsum baptismal font situated beneath the church foundations became a scientific sensation and the subject of heated discussions soon after its discovery. It most likely served as a font for collective baptising in the 9th century and was regarded one of the earliest finds of its kind on Polish soil. In the 12th century, Wiślica became an important centre of intellectual and political life. It was given the status of a cultural centre by Helen of Znojmo, the wife of prince Casimir the Just. In the years 1166–1173 the town was the capital of the Duchy of Wiślica and hosted a large palatial complex consisting of two residences and round chapels. The excavated floor of the burial crypt in its vicinity is a priceless work of Polish art in the Romanesque style. Located in the burial crypt of the 12th century church, so called Slab of Orants is a gypsum panel with engravings filled with black paste mixed with charcoal. It's showing two fields with plain figures separated and surrounded by decorated strips fringes, showing mythological creatures: griffins, a female centaur and the tree of life. The figures are believed to represent prince Henry of Sandomierz and Casimir the Just with their families. It is also a burial place of Henry of Sandomierz. The church with Slab of Orants was replaced in the 13th century by a bigger, three aisled basilica. Its remains are still visible in the vaults and feature a decorative ceramic floor. The contemporary church was erected by Casimir the Great in the mid 14th century. It is an excellent example of the Gothic style and one of its kind in southern Poland. Also, it is a fine example of a two aisled type church. The interior is richly decorated by precious and unique wall paintings, commissioned in around 1400 by king Jogaila. Two buildings located next to the basilica were erected for Jan Długosz in the 15th century in the late Brick Gothic style with some traces of early Renaissance architecture. In 1442, Długosz became a cantor at the Wiślica church and two years later its curator. In around 1460 he founded the belfry and a building for 12 canons and 12 assistant curates, a rare monument of medieval residential complex. Wiślica was granted charter rights by Ladislaus the Short in 1326. Since this time it was a place of frequent political gatherings, as well as the place of reading out of Wiślica Statutes. His son, king Casimir the Great built the towns fortified walls with three gates and the castle which was later pulled down. The town's spacious layout changed in those years. The new center of Wiślica was located on the commercial route, the so called Via Salis. New bridges on the River Nida were constructed. Wiślica was granted important privileges, toll customs on the bridges, the exemption of townspeople custom duties and the right of storing salt. Wiślica was then known for its beer, which was delivered to Kraków for the royal court. From the 14th century Wiślica was the capital of a province, from the 15th century it was a county capital and the seat of a starosta (governor). In 1528 king Sigismund I the Old granted Wiślica the right to build municipal waterworks. By the end of the 16th century, the town was destroyed by successive fires, floods and plagues, and became marginalized. The towns ultimate destruction took place in 1657 during the Swedish Deluge. Although Wiślica remained the county capital until the end of the 18th century, it never regained its previous significance. The 3rd Polish National Cavalry Brigade was stationed in Wiślica. In 1795, it became part of Habsburg Austria as a result of the Third Partition of Poland. After the Polish victory in the Austro Polish War of 1809, it was part of the short lived Polish Duchy of Warsaw, then from 1815 in the Congress Poland under Russian rule, and again in independent Poland since 1918. Wiślica lost its city charter in 1870, and it was again destroyed in the course of the First World War, in 1915. In 1939 during the Invasion of Poland heavy fighting occurred near the village. In the course of the German occupation that followed, Wiślica's Jewish citizens were murdered in The Holocaust. On 1 January 2018 Wiślica regained its city charter, thus becoming the smallest town in Poland. By comparison, the largest village in Poland (Kozy), had 12 529 inhabitants (as for 31.12.2013).