Кіріспе

Эдгар Аллан Поның американдық авторының ұзақ ғылыми емес туындысы "Еврика" (1848) – американдық автор Эдгар Аллан Поның (1809–1849) ұзақ ғылыми емес туындысы, ол оны "Проза поэмасы" деп атады, бірақ "Материалдық және рухани әлем туралы эссе" деп те аталды. Ол өзінің лекциясынан бейімделген, "Еврика" ғаламның табиғаты туралы Поның интуитивті түсінігін сипаттайды, оның қорытындыларына жету үшін ешқандай ғылыми жұмыс жасалмаған. Ол сондай-ақ адамның Құдаймен қарым-қатынасын да талқылайды, оны автормен салыстырады. "Еврика" неміс табиғаттанушысы және саяхатшысы Александр фон Гумбольдтқа (1769–1859) арналған. "Еврика" әдеби туынды деп есептелсе де, Поның кейбір идеялары 20 ғасырдың ғылыми жаңалықтары мен теорияларын болжайды. "Евриканың" ғылыми мазмұнын талдау Поның дамитын әлем туралы болжамынан туындайтын қазіргі заманғы космологиямен үйлеседі. Поның заманында "Еврика" жақсы қабылданалмады және тіпті достары да оны абсурдты деп сипаттады. Қазіргі сыншылар "Евриканың" маңыздылығын талқылауды жалғастыруда, ал кейбіреулері оның шынайылығына күмән келтіреді, өйткені Поның көптеген дұрыс емес болжамдары мен тарихи ойшылдарға жасаған әзілді сілтемелері бар. По "Евриканы" "поэма" деп атайды, ал көптеген сыншылар оны өзінің көркем туындыларымен, әсіресе "М. Вальдемар ісінің фактілері" сияқты ғылыми-фантастикалық әңгімелерімен салыстырады. Поның шындықты табуға жасаған тың тынысы оның детективтік әңгімелерінде қолданған "дедукция" терминіне сүйенеді. Оның жан өлгеннен кейін де жандануы мүмкін деген пікірі, "Лигея" сияқты, кейіпкерлері қабірден қайта оралатын жазбаларымен сәйкес келеді. Эсседе трансцендентализмнің элементтері бар, бірақ По осы қозғалысты жек көреді. По "Евриканы" өзінің ең ұлы туындысы деп санады және оның гравитацияны ашудан да маңызды екенін мәлімдеді.

Шолу

Мені сүйетін және мен сүйетін санаулы адамдарға – ойлаудан гөрі сезінуге бейімдерге, арманшылдарға және армандауды жалғыз шындық деп санайтындарға – осы Ақиқаттар кітабын шындықты айтушы ретінде емес, ақиқатқа толы сұлулығымен ақиқатты құрайтыны үшін ұсынамын. Осы туындыны оларға тек өнер өнімі ретінде ұсынамын: романс десек болады; не болмаса, егер мен тым жоғары талап етпесем, поэма ретінде. — Эдгар Аллан Поның «Эврика» кітабына алғы сөз

«Эврика» – Поның соңғы маңызды және ең ұзақ көркем емес туындысы, көлемі шамамен 40 000 сөзді құрайды. Ол жүздеген тыңдаушы күтеді, бірақ тек 60 адам келді, олардың көпшілігі тақырыпты түсінбегенін айтты. По лекциядан түскен табыс жаңа журналы «Стилус» шығаруға қажетті шығындарды жабуға жеткілікті болады деп үміттенді. «Эврика» – Поның «Ешнәрсе болғандықтан, барлық нәрсе бар» деген жалпы қағидасын қолданып, ғаламды түсіндіруге жасаған әрекеті. «Эврикада» По адамның Құдаймен және ғаламмен қарым-қатынасы туралы сөз қозғайды, немесе кіріспесінде айтқандай: «Мен физикалық, метафизикалық және математикалық – материалдық және рухани ғалам туралы: оның мәні, шығу тегі, жаратылысы, қазіргі жағдайы және тағдыры туралы сөйлеуді жоспарлап отырмын». Осы жоспарға сәйкес, По «кеңістік пен уақыт біртіншілік екендігіне» қорытынды жасайды. По адамдардың өзін шексіз деп санауға бейім екенін айтады, олардың жанынан артық нәрсе жоқ. Мұндай ойлар адамның Құдаймен бастапқы бірлігін бөліскен кездегі қалдық сезімдерінен туындайды. Сол сияқты, По ғаламның өзі де құдайлық жүрек соғуы сияқты, үнемі жаңаратын, шексіз кеңейіп, құлап бара жатқанын көрді, бұл өлімсіздіктің бір түрін білдіреді. Қорытындыға келген кезде По өзінің кейіпкері С. Огюст Дюпен арқылы ақыл-ойды әдеби тәсіл ретінде пайдаланады, егер По өзі ғаламның құпиясын шешетін детектив болса. Демек, «Эврика» – Поның тіл арқылы шындықты ұстауға деген қызығушылығының, криптографияға деген қызығушылығының жалғасы. «Эврика» «Бөтелкеде табылған қолжазба» және «М. Вальдемар ісінің фактілері» сияқты туындыларында қолданған ғылыми-фантастикалық дәстүрді жалғастырған сияқты. Дегенмен, По бұл теорияларды түсіндірудегі қиындықтар тілдің шектеулілігінен туындайтынын мойындайды, көбінесе «жалпы» немесе «вульгарлық» терминдерді қолданғаны үшін кешірім сұрайды немесе түсіндіреді. Поның «Эвриканы» «прозалық поэма» деп атауы «Композиция философиясы» және «Поэтикалық принцип» кітаптарында жазған поэзияның кейбір «ережелеріне» қайшы келеді. Атап айтқанда, По идеалды өлеңді қысқа, ең көп дегенде 100 жолдан тұратын және «дүниедегі ең поэтикалық тақырыпты» пайдалану керек деп атаған: әдемі әйелдің өлімі. Поның өзі «Эвриканы» ғылым емес, тек өнер туындысы ретінде бағалауды ұсынды, бұл ғылым мен өнердің тығыз байланысы бар екенін көрсетеді. «Эврикада» По астрономияға қатысты бірнеше мәселелерді талқылайды, соның ішінде жұлдыздардың жылдамдығын, планеталардың диаметрлерін және ара қашықтығын, Жердің салмағын және жақында ашылған «Леверье планетасының» (кейін Нептун деп аталған) орбитасын қамтиды. «Эврика» трансцендентализмге тереңдейді, интуицияға күшті сүйенеді, бұл қозғалысты және практиканы жек көреді. Ол трансценденттік қозғалысты тұтас мистика деп сынаса да, «Эврика» трансценденттік туындылардың көпшілігіне қарағанда мистикалық. Поның дауысы үнемі күшейеді, қарапайым шындықты іздеуші ретінде басталып, логиканың сатиригіне айналады және ақырында шебер ғалым ретінде аяқталады, ваннада орын ауыстыру тұжырымын ашқаннан кейін. Эпикур – По ежелгі грек философы туралы айта келе «эпикурейлік атомдарға» сілтеме жасайды. Эпикур шынайылық тек атомдардан немесе бөлінбейтін масса бірліктерінен және бос орыннан тұрады деп сенді. Поның «жалған ғалым» Эпикур туралы айтуы «Эврика» нағыз сатира екенін көрсетеді деп болжайды. Аристотель – По Платонның әйгілі шәкірті «Ариес Тоттл» деп атады, ол түрік және идеяларын мұрнынан шығарады деп жазады. Фрэнсис Бэкон – «Хог» атауы ағылшын философына және Бэкон әдісінің негізін қалаушыға сілтеме болып табылады. Евклид – «Туклид» деп аталады, «Ариес Тоттлдың» шәкірті. Иммануил Кант – По Кантты трансцендентализмді пайда еткен «голландиялық» деп сипаттайды. Бұл тарихи ойшылдардың комикалық бейнеленуі, олардың есімдеріндегі сөз ойындары Поның «Эвриканы» бурлеск ретінде ойлаған болуы мүмкін. Басқа деректер бойынша, По 50 000 дана сұраған, ал 500 данасы басылып шыққан. Басшы Поға 14 долларды алдын ала берді. Ғылыми дәлелдердің жетіспеуіне байланысты По өзінің айтқандарын шындық екенін дәлелдеу мақсатында емес, ұсыныс арқылы сендіруді көздегенін айтты. Поның туындысы қазіргі ғылымға алдын басады, өзінің Ұлы Жарқын туралы түсінігімен. Ол ғаламның жалғыз бастапқы бөлшектен немесе сингулярлықтан пайда болғанын, оны «Құдайлық Ереке» тудырғанын айтты. Бұл бөлшектер ғаламның барлық бөлшектеріне бөлінеді. Бұл бөлшектер бастапқы бірлігіне байланысты бір-бірін іздейді (гравитация), нәтижесінде ғалам жалғыз бөлшек ретінде аяқталады. По сонымен қатар қара тесіктер мен Ұлы Қысылу теориясын болжайтын космологиялық теорияны ұсынады. 1987 жылы астроном Эдвард Роберт Харрисон «Түндегі қараңғылық» атты кітабында бұл парадокс туралы жазды, энергия жетіспеуі парадоксқа қалай түсіндірілетінін және Харрисонның Поның «Эврикасы» осы қорытындыны күткенін қалай ашқанын түсіндірді. «Эвриканың» ғылыми қайта қарастыруы Поның Ньютондық эволюцияланатын ғаламды тұңғыш рет ұсынғанын, онда жұлдыздар мен галактикалар бір-біріне құлауына ештеңе тосқауыл бола алмайтынын көрсетті. Дегенмен, Поның көптеген қорытындылары аналитикалық логиканы қабылдамауына және интуиция мен шабытқа баса назар аударуына байланысты болжамды болып табылады. Егер осылай болса, ақын Ричард Уилбур түсіндіргендей, По осы әлемді сынап, ғылыми ақылды поэтикалық интуициядан жоғары қойғандықтан одан алыс кеткенін көрсетеді. Астрофизик Артур Стэнли Эддингтон бұл пікірге қарсы шығып, «Эврика ессіз немесе бұзылған сананың туындысы емес» деді. Кейбір қазіргі сыншылар «Эврика» Поның барлық көркем шығармаларының мағынасын ашу кілті екенін сендіреді – оның барлық туындыларында ұқсас теориялар қарастырылған.