Құдіретті Пасха жарлығы

Кіріспе

Пасхалық литургияда орындалатын мадақтау гимні. Эксультет (Римдік Миссалдың 1920 жылға дейінгі басылымдарында Эксультет деп жазылған), сондай-ақ Пасхалық жариялау (Praeconium Paschale) деп те белгілі. Бұл Римдік Миссалдың Пасхалық күткен түндегі рәсімінде Пасхалық шам алдында, әдетте диаконмен орындалатын ұзақ әнмен жарияланған хабарлама. Диакон болмаған жағдайда, оны дін қызметкері немесе кантор орындай алады. Ол Сөз литургиясы басталар алдында Пасхалық шаммен процессиядан кейін орындалады. Бұл гимн англикан және түрлі лютеран шіркеулерінде, сондай-ақ басқа батыс христиан конфессияларында да қолданылады.

Тарих

1955 жылы Қасиетті аптаның рәсімдерін қайта қараудан кейін Римдік Миссаль экссултетке Praeconium (жарлық немесе мадақтау) атауын берді, өйткені ол дияконды ән айтуға дейін бата беру үшін қарастырылған формулада жасырын түрде көрсетілген: ut digne et competenter annunties suum Paschale praeconium. Римнен тыс жерлерде Пасхалық шамды қолдану Италияда, Галлияда, Испанияда және, мүмкін, Сент-Августин (De Civ. Dei, XV, xxii) Африкада ежелгі дәстүр болған. Liber Pontificalis Римдегі жергілікті шіркеуде оны енгізуді папа Зосимге жатқызды. Praeconium үшін қолданылатын формула әрқашан экссултет болған жоқ, бірақ осы формула басқа заманауи формулалар жоғалып кеткенде сақталған деуге болады. Мысалы, Liber Ordinum-да формула бата сипатында, ал Gelasian Sacramentary-де басқа жерде табылмайтын Deus mundi conditor дұғасы бар, бірақ ол барлық Praeconium мәтіндерінде аз-кем өзгерістермен кездесетін «араның мадақтауы» бар. Экссултеттің метрикалық курсусының тұрақтылығы оның жазылу мерзімін, мүмкін, бесінші ғасырда, ең соңғысы жетінші ғасырда деп санауға негіз береді. Оның ең ерте кездесетін қолжазбалары – үш Галликан сакраментарийі: Боббио Миссалы (7 ғасыр), Missale Gothicum және Missale Gallicanum Vetus (екеуі де 8 ғасыр). Грегориан сакраментарийінің ең ерте қолжазбасы (Vat. Reg. 337) экссултетті қамтымайды, бірақ ол «Адрианның сакраментарийі» деп аталатын қосымшаға қосылды және, мүмкін, Алкуиннің басшылығымен жасалды. Оны Пальма жексенбісіндегі құрмаларға және Пасхалық сергек күтудегі шомылдыру рәсімінің батасына дейін екі рәсіммен салыстыруға болады. Реті қысқаша былай: қатысушыларды дияконмен бірге Алланың батасын сұрап, шамның мадақтауы лайықты түрде орындалсын деп шақыру. Бұл шақыру жоғарыда аталған екі батада жоқ, оны күшейтілген Orate fratres-ке теңеуге болады, ал оның көнелігі Амвросиан түрінде болуымен расталады, ол римдік түрінен өзгеше. Бұл бөлім per omnia saecula saeculorum сөздерімен аяқталады, содан кейін Dominus vobiscum және т.б., Sursum corda және т.б., Gratias agamus және т.б. Бұл бөлім Praeconium денесіне кіріспе ретінде қызмет етеді, оның салтанаттылығын атап өту үшін Евхаристиялық формада жасалған. Praeconium-ның өзі префас сипатында, немесе Missale Gallicanum Vetus деп аталатын contestatio сипатында. Біріншіден, Ескі және Жаңа Келісімнің Құтқарылу мейрамы арасындағы параллель жүргізіледі, шам От бағанасына сәйкес келеді. Бұл жерде литургиялық тіл христиан әдебиетінде теңдес табу қиын биіктерге көтеріледі. Ежелгі догмалардың шеңберлері арқылы біз ең терең мистиканың жылылығына, жұмақтың жарығында Адамның күнәсі де шын мәнінде қажетті және бақытты қателік ретінде қарастырылатын аймаққа тартыламыз. Екіншіден, шамның өзі құрбандық ретінде ұсынылады, Мәсіхтің бейнесі, оның азап шегуінің бес салтанатты жаралары сияқты хош иісті заттармен белгіленеді. Римдік обрядтың 1970 жылға дейінгі нысандарында диакон немесе, егер диакон болмаса, діни қызметкер қызғылт түсті киімді алып тастап, пасах шамдарымен және экссултетті әнмен немесе оқумен шіркеуге кіргенде ақ немесе алтын далматика киеді, содан кейін қызғылт түсті киімді қайта киеді. Кейінгі нұсқада ақ киімдер киіледі. Римдік обрядтың 1955 жылға дейінгі нысанында "incensi hujus sacrificium" деген сөздерге бес түйір хош иісті зат қою Папа Пий XII-нің қайта қарауында алынып тасталды. Әдетте, ән – сөздің алдын-ала айтылған, жақсы танымал речитативтің күрделі түрі. Кейбір қолданыста accendit сөзіне ұзақ бравура енгізілген, бұл үзіліс, әйтпесе, 1955 жылға дейінгі рәсімде диякон шам жағып жатқанда болуы керек. Италияда Praeconium әнін дияконның жүріс-тұрысы бойынша біртіндеп ашылып жатқан ұзын пергамент парақтарынан оқыған. Бұл "Exsultet rolls" жарықпен және сол кездегі билік құрған билеушілердің портреттерімен безендірілді, олардың есімдері Praeconium барысында аталды. Қазіргі таңда бұл түрмелердің тек Италияда ғана қолданылғаны белгілі. Ең жақсы мысалдар Х-ХІ ғасырларға жатады.

Since the 1955 revision of the Holy Week rites, the Roman Missal explicitly gives the title Praeconium (proclamation or praise) to the Exsultet, as it already did implicitly in the formula it provided for blessing the deacon before the chant: ut digne et competenter annunties suum Paschale praeconium. Outside Rome, use of the paschal candle appears to have been a very ancient tradition in Italy, Gaul, Spain and perhaps, from the reference by St. Augustine (De Civ. Dei, XV, xxii), in Africa. The Liber Pontificalis attributes to Pope Zosimus its introduction in the local church in Rome. The formula used for the Praeconium was not always the Exsultet, though it is perhaps true to say that this formula has survived, where other contemporary formulae have disappeared. In the Liber Ordinum, for instance, the formula is of the nature of a benediction, and the Gelasian Sacramentary has the prayer Deus mundi conditor, not found elsewhere, but containing the remarkable "praise of the bee"—possibly a Vergilian reminiscence—which is found with more or less modification in all the texts of the Praeconium down to the present. The regularity of the metrical cursus of the Exsultet would lead us to place the date of its composition perhaps as early as the fifth century, and not later than the seventh. The earliest manuscripts in which it appears are those of the three Gallican Sacramentaries: the Bobbio Missal (7th century), the Missale Gothicum and the Missale Gallicanum Vetus (both of the 8th century). The earliest manuscript of the Gregorian Sacramentary (Vat. Reg. 337) does not contain the Exsultet, but it was added in the supplement to what has been loosely called the Sacramentary of Adrian, and probably drawn up under the direction of Alcuin. As it stands in the liturgy, it may be compared with two other forms, the blessing of palms on Palm Sunday, and the blessing of the baptismal font at the Easter Vigil. The order is, briefly:
An invitation to those present to join with the deacon in invoking the blessing of God, that the praises of the candle may be worthily celebrated. This invitation, wanting in the two blessings just mentioned, may be likened to an amplified Orate fratres, and its antiquity is attested by its presence in the Ambrosian form, which otherwise differs from the Roman. This section closes with the per omnia saecula saeculorum, leading into . Dominus vobiscum etc., Sursum corda etc., Gratias agamus etc. This section serves as the introduction to the body of the Praeconium, cast in the Eucharistic form to emphasize its solemnity. The Praeconium proper, which is of the nature of a Preface, or, as it is called in the Missale Gallicanum Vetus, a contestatio. First, a parallel is drawn between the Passover of the Old and the New Covenants, the candle corresponding to the Pillar of Fire. Here the language of the liturgy rises to heights to which it is hard to find a parallel in Christian literature. Through the outlines of ancient dogmas as through a portal we are drawn into the warmth of the deepest mysticism, to the region where, in the light of paradise, even the sin of Adam may be regarded as truly necessary and a happy fault. Secondly, the candle itself is offered as a burnt sacrifice, a type of Christ, marked by grains of incense as with the five glorious wounds of his Passion. In pre 1970 forms of the Roman Rite the deacon or, if there is no deacon, the priest himself, puts off his violet vestments and wears a white or gold dalmatic for the entry into the church with the paschal candle and the singing or recitation of the Exsultet, resuming the violet vestments immediately afterwards. In the later form, white vestments are worn throughout. The affixing, in the pre 1955 form of the Roman Rite, of five grains of incense at the words incensi hujus sacrificium was removed in Pope Pius XII's revision. The chant is usually an elaborate form of the well known recitative of the preface. In some uses a long bravura was introduced upon the word accendit, to fill in the pause, which must otherwise occur while, in the pre 1955 form of the rite, the deacon is lighting the candle. In Italy the Praeconium was sung from long strips of parchment, gradually unrolled as the deacon proceeded. These "Exsultet rolls" were decorated with illuminations and with the portraits of contemporary reigning sovereigns, whose names were mentioned in the course of the Praeconium. The use of these rolls, as far as is known at present, was confined to Italy. The best examples date from the tenth and eleventh centuries.