Гумбольдт қалампиры туралы мәліметтер

Кіріспе

Гумбольдт сектасы әдетте мантиясының ұзындығы , түрді осы отбасының ең ірі мүшесі етеді. Олар коммерциялық балық аулау үшін әлемдегі ең маңызды секта болып табылады, көбінесе Чили, Перу және Мексикадан ауланады, алайда 2015 жылы Калифорния шығанағындағы судың жылынуынан балық аулау құлдырауы әлі қалпына келтірілген жоқ. Ommastrephinae тұқымдасының басқа мүшелері сияқты, олардың дене түсін жылдам өзгертуге мүмкіндік беретін хроматофорлары бар, бұл 'метахрозис' деп аталады – терінің қызылдан аққа жылдам ауысуы. Олардың өмір сүру ұзақтығы шамамен 1–2 жылды құрайды. Олар адамдарға қарсы агрессивті мінез танытуымен белгілі, бірақ бұл мінез-құлық тек тамақтану кезінде ғана байқалуы мүмкін. Олар көбінесе , Оңтүстік Америкадан Калифорнияға дейінгі тереңдікте кездеседі. Бұл түр солтүстікке қарай Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы Орегон, Вашингтон, Британдық Колумбия және Аляска суларына таралуда.

Таксономия

Бұл жаратылыстың бар екендігі туралы алғаш рет 1782 жылы чилилік дін қызметкері және көп салалы ғалым Хуан Игнасио Молина ғылыми әлемге хабарлады, ол оны Sepia tunicata деп атады, Sepia – калмарлар туысы. 1835 жылы француз табиғаттанушысы Алсид д’Орбиньи оны Loligo gigas деп қайта атады. Чилиде тағы бір француз табиғаттанушысы Клод Гей бірнеше үлгілерді алып, оларды Париждегі Ұлттық табиғи тарих мұражайына жіберді, онда бұл түрдің Loligo-ға да жатпайтыны анықталды. 1857 жылы даниялық зоолог Япетус Стенструп осы түрді орналастыру үшін Dosidicus деген жаңа туысты ұсынды. 1912 жылы неміс зоологы Джордж Пфеффер D. eschrichtii-ді D. gigas-пен бірдей деп санады. Dosidicus lomita қалдық түрі Калифорнияның плиоцендік Lomita Marl қабаттарындағы статолиттерде кездеседі, бұл туыстың ең ерте белгілі кездесуін көрсетеді.

Жалпы атаулар

Бұл түр ағылшын тілінде көбінесе алып кальмар деп аталады, бірақ сонымен қатар алып ұшатын кальмар немесе Гумбольдт кальмары деп те аталады, соңғысы табиғаттанушылар арасында ең көп таралған. Гумбольдт атауы Оңтүстік Американың оңтүстік-батыс жағалауындағы Гумбольдт тогына байланысты, осы аймақта алғаш рет жиналған. Латын Америкасындағы испан тілінде бұл түрдің жалпы атауы – calamar gigante. Оның жергілікті атаулары Чилиде – жибия, Перуде – пота. Олар ұсталғанда қызыл және ақ түстерде жылдам жарқырап, Мексиканың Баха-Калифорниясындағы жергілікті балықшылардың арасында "қызыл шайтан" (diablo rojo) деген лақап атын алды.

Сипаттама

Гумбольдт семізқайыры – Оммастрефид семізқайырылардың ішіндегі ең ірісі, себебі жекелегендерінің мантия ұзындығы 1,5 метрге дейін жетіп, салмағы 50 кг-ға дейін жетеді. Жалпы алғанда, мантия (немесе дене) жануардың массасының 56–62% құрайды (оның ішінде қанаттар), қолдар мен сымбақтар шамамен 11–15%, бас (көздері мен тұмсығы қоса алғанда) шамамен 10–13%, сыртқы тері (кутикула) 2,5–5,0%, бауыр 4,2–5,6%, ал қалғаны басқа ішкі органдардан тұрады. Ұрық бездері жалпы массасының 1,5–15,0% құрайды. Гладиус (ішкі "сүйек") 0,7–1,0% құрайды. Нақты пропорциялар жеке семізқайырдың жасына, жынысына және өлшеміне байланысты өзгереді. Олар гипоном (сифон) арқылы суды шығарып және екі үшбұрышты қанатты пайдаланып қозғалады. Олардың екі сымбағында 100–200 сорғыш болады, әрқайсысы өткір тістермен қапталған, олардың көмегімен олжаны ұстап, үлкен, өткір тұмсығына қарай сүйрейді. Электрондық таңбалау Гумбольдт семізқайырларының күндізгі тік миграцияларын жасайтынын көрсетті, бұл оларды қараңғы уақытта бетке жақындатады. Гумбольдт семізқайырларының өмір сүру ұзақтығы шамамен бір жыл, бірақ ірілеулері 2 жылға дейін өмір сүре алады.

Тарату

Гумбольдт кальмары Тынық мұхитының шығысында (әсіресе Чили мен Перуде) Түнгі Огнь Жерінен (Tierra del Fuego) солтүстікке Калифорнияға дейін тіршілік етеді. Жақында, бұл кальмарлар Британдық Колумбияға дейін одан да солтүстікке қарай көріне бастады. Олар әдетте терең суды ұнатады, бірақ 2004 жылдың соңында Вашингтон штатының оңтүстік-батысындағы Лонг-Бич түбегінде 1000-нан 1500-ға дейін кальмарлар жағаға шықты. 2012 жылдың соңында Монтерей шығанағында 2 ай ішінде белгісіз сандағы жас кальмарлардың (орташа ұзындығы 0,46 м) жағаға шығуына қызыл балдырлар себеп болды деп болжанады.

Таратудағы өзгерістер

Гумбольдт семіздіктері көбінесе Мексика жағалауындағы жылы Тынық мұхиты суларында кездеседі; 2000-шы жылдардың басында жарияланған зерттеулер солтүстікке қарай көші-қонның күшеюін көрсетті. 1997–1998 жылдардағы ірі Эль-Ниньо құбылысы Монтерей шығанағында Гумбольдт кальмарының алғашқы кездесуіне себеп болды. Содан кейін, 2002 жылғы шағын Эль-Ниньо құбылысы кезінде олар Монтерей шығанағына көптеп оралды және содан бері жыл бойы онда көрініп тұрады. Вашингтон, Орегон және тіпті Аляска жағалауларында да ұқсас үрдістер байқалды, бірақ бұл аймақтарда жыл бойы Гумбольдт кальмарының тұрақты популяциясы жоқ. Бұл көші-қондағы өзгеріс Эль-Ниньо құбылысы кезінде судың жылынуына байланысты болуы мүмкін, бірақ кальмармен азық үшін бәсекелесетін жоғарғы трофикалық деңгейдегі жыртқыштардың азаюы сияқты басқа да факторлар осы көші-қонның өзгеруіне әсер етуі мүмкін. 2017 жылғы қытайлық зерттеуде D. gigas Перу жағалауындағы суларда Эль-Ниньо құбылысының әсеріне ұшырайтыны анықталды. Эль-Ниньо кезінде кальмар популяциясы топтасқанда азаяды, сондықтан олар көбірек таралады. Сонымен қатар, Эль-Ниньоның жылы жағдайларында және судың жоғары температурасында Перу жағалауындағы сулар D. gigas үшін бұрынғыдан азырақ қолайлы болды.

Тарапаны мен тамақтану мінез-құлқы

Гумбольдт кальмарының тамақтануы негізінен ұсақ балықтар, қабықшалылар, басбармақтар және копеподтардан тұрады. Кальмар өз тікенекті соруыштар арқылы жемін ұстайды, ал содан кейін құрбанының етін өзінің қарны мен радуласымен кесіп, жыртып алады. Олар көбінесе 10 мүшесін конус пішінде алға созып, олжаға жылдам жақындайды. Шабуылға жету қашықтығына жеткенде, олар сегіз жүзу және ұстау қолдарын ашып, өткір ілгектері бар екі ұзын естікті созып, олжаны ұстап, попугай сияқты қарнына қарай тартады, бұл адам терісіне ауыр жарақаттар келтіруі мүмкін. Бұл екі ұзын естік толық ұзындығына жетіп, олжаны ұстап, соншалықты жылдам кері тартылады, тіпті оқиғаның көп бөлігі қалыпты жылдамдықтағы бейнекамераның бір кадрында болады. Кальмардың әрбір соруышы өткір тістермен қапталған, ал қарны етті жыртып алады, бірақ олардың ауыр сүйектерді сындыра алатын жақ күші жоқ деп есептеледі. Бұл мінез-құлық олардың жылдам өсуіне себеп болуы мүмкін. Чили жағалауының сыртындағы Эксклюзивтік Экономикалық Аймақтан тыс жерде ұсталған 2000-нан астам кальмардың асқазан ішіндегілерді зерттеу нәтижесінде каннибализм олардың тамақтануының ең маңызды көзі екені анықталды. Кальмарлардың жартысынан астамының асқазанында D. gigas тұқымдасының қарны табылды, ал D. gigas ең көп кездесетін жем болды. Дегенмен, зерттеушілер зерттеу кемесінің жарық өрісінде ауланған кальмарларда каннибализмнің көбірек байқалғанын атап өтеді. Алайда, 2007-2011 жылдар аралығында жүргізілген зерттеулер бұл түрдің бірлескен аң аулауға қатысатынын көрсетеді. Кальмарлар жеу жылдамдығымен белгілі; олар тісіне ілінген балықты сүйекке дейін жеп қояды, тіпті балықшылар оларды шығарып алуға үлкермейді. Ал кішірек ұрғашылары шамамен бір метр диаметріндегі жұмыртқа массаларын салады. Жұмыртқа массалары туралы мәліметтер өте сирек кездеседі, өйткені олар адамдарға сирек ұшырасады, бірақ бүгінгі күнге дейін табылған жұмыртқа массаларында өлшеміне байланысты 5000-нан 4,1 миллионға дейін жұмыртқа бар сияқты.

Балық шаруашылығы

Бұл түрдің саудасы Еуропа нарығына (негізінен Испания, Италия, Франция және Ирландия), Ресей, Қытай, Жапония, Оңтүстік-Шығыс Азия және Солтүстік және Оңтүстік Америка нарықтарына қызмет ету үшін ауланады. 2019 жылғы мәліметтерге сәйкес, бұл әлемдегі ең танымал кальмар, және ауланған барлық кальмардың үштен бірін осы түр құрайды. Кәсіптік және өнеркәсіптік балықшылар кальмар аулау үшін «жиггинг» әдісін қолданады. Кәсіпші балықшылар оны қолмен, ал ірі кәсіпорындар механикалық жиггерлер арқылы жасайды. Жиггинг – олжаны имитациялап, балық аулау желісін үнемі жоғары және төмен қозғауды қамтиды. Эллипстік немесе овалды өзегі бар катушка мұнда көмектеседі. Кальмар аулау түнде жүзеге асырылады, балық аулау кемелерінен шығатын жарқын шамдар теңіз суындағы планктоннан шағылысып, кальмарларды бетке тартады. Кальмарлар көлеңкелі жерлерден, әсіресе кеменің корпусының астынан жиі шабуылдайды. Олардың түсі мен агрессивті мінезі Мексика жағалауындағы балықшылардың арасында «диаблос рохос» (қызыл шайтан) деген лақап атын алды, себебі олар желіде күрескенде қызыл және ақ түстерге боялады. Осы жануарлар тамақтанбай немесе ауланбай жатқанда, олардың қызығушылық пен интеллектісі байқалады. Жақында түсірілген видеолар олардың бейтаныс нысандарға агрессивті түрде шабуылдайтынын көрсетті. Азық табу үшін тереңдіктен көтерілгеннен кейін (әдеттегі тереңдігінен, адамның суға батыру шегінен тыс), олар теңіз камераларына шабуыл жасап, оларды істен шығарды. Гумбольдт кальмарлары суасты кемелерінің жарығына тап болғанда топталып жүретіні де байқалды, бұл олардың жарыққа тартылатынын немесе оны іздейтінін көрсетеді. Гумбольдт кальмарларының рекреациялық суға батырушыларға шабуыл жасағандары туралы хабарлар расталды.

Латын Америкасындағы теңіз ғылымдарының алғашқы үлгісі

Чилиде 50-ші жылдардың соңы мен 60-шы жылдардың басында Чилидің Валапараисо қаласындағы Монтемар теңіз биологиясы институты электрофизиологиялық және нейрофизиологиялық зерттеулер жүргізді. Гумбольдт кальмарының үлкен аксоны мен гигант синапсы зертханада тәжірибе жүргізуге өте ыңғайлы болды. Дегенмен, жақында жасалған зерттеулер кальмар метаболизмінің мұхиттың қышқылдануына ұшырамағанын эмпирикалық және теориялық тұрғыдан дәлелдеді.

Халықтық ақпарат құралдарында

Гумбольдт семіздігі 2009 жылы BBC-дің Стивен Фрай және Марк Карвардинмен «Көруге соңғы мүмкіндік» атты сериясында көрсетілді. Эпизод көк киттер туралы болды, бірақ алып барушылар Кортез теңізіндегі «диабло рохо» популяциясының өрбуі және адамдарға шабуылдар туралы балықшылармен сұхбаттасты, сондай-ақ қорғаныш киімдермен жабдықталған қолға шабуға тырысқан семіздікті көрсетті. 2016 жылы бұл семіздік түрлі телешоуларда пайда болды. National Geographic Wild арнасындағы «Адам жейтін супер семіздік: Монстрлардың шабуылы» мексикалық Гумбольдт семіздігінің түрлі шабуылдарын зерттеді. Шоуда семіздік нақты өмірдегі кракен және «жаһандық қауіп» деп аталды. Екінші шоу – «Өзен монстрлары: Теңіздің шайтаны», онда шоу жүргізушісі Джереми Уэйд Кортез теңізінде семіздік шабуылдаған балықшылармен сөйлесіп, содан кейін Перу жағалауынан осы жануарларды ұстайды. Британдық «Fishing Impossible» бағдарламасында суға түскендер Тынық мұхитында Гумбольдт семіздігін қолмен ұстауды жоспарлайды, бірақ нашар ауа райының салдарынан бұл орындалмайды. BBC Earth-тің «Көк планета II» бағдарламасында семіздіктердің адам жейтін топтық аң ауы алғаш рет бейнеге түсірілді.