Кіріспе
Швед география ғалымы Торстен Хагерстранд (11 қазан 1916, Мохеда – 3 мамыр 2004, Лунд) – швед география ғалымы. Ол көші-қон, мәдени таралу және уақыт географиясы саласындағы еңбектерімен белгілі. Швецияда туып өскен Хагерстранд 1953 жылы докторлық диссертациясын қорғаған Лунд университетінде география профессоры (кейін зейнеткер профессор) болды. Оның докторлық зерттеуі мәдени таралуға арналған. Оның зерттеулері Швецияны, әсіресе Лундты мәдени географиядағы жаңалықтар орталығына айналдыруға көмектесті. Студенттері арқылы ол Швециядағы кеңістіктік жоспарлау саласына да әсер етті.
Torsten Hägerstrand (October 11, 1916, in Moheda – May 3, 2004, in Lund) was a Swedish geographer. He is known for his work on migration, cultural diffusion and time geography. A native and resident of Sweden, Hägerstrand was a professor (later professor emeritus) of geography at Lund University, where he received his doctorate in 1953. His doctoral research was on cultural diffusion. His research has helped to make Sweden, and particularly Lund, a major center of innovative work in cultural geography. He also influenced the practice of spatial planning in Sweden through his students.
Ерте өмір
Хагерстранттың әкесі шалқардағы бастауыш мектепте мұғалім болған және оның отбасы мектепте тұрған. Хагерстрант өзінің алғашқы білімінің швейцариялық педагог Иоганн Песталоццидің педагогикалық идеяларына негізделгенін еске алды. Хагерстранттың бірнеше шәкірттері оның толыққанды және болашақты көре білу қабілетінің ерте біліміне байланысты екенін болжады: оған сол кезде енгізіліп жатқан Песталоцци дәстүрінде жергілікті география, тарих және халық ауыз әдебиеті үйде оқытылды. Картография, геология, ботаника және агрономия – кеңістіктік аймақтағы процестерді жан-жақты түсінудің өзара байланысты бөліктері болды. Алғашқыда балалар өздерінің тікелей қоршаған ортасы (мысалы, мектеп және шаруашылық), содан кейін ауыл, ал ақырында бүкіл округ туралы білді. Хагерстранттың шәкірті ретінде, мен үшін бұл дәстүрдің кейіннен біз бүгін "интегративтік көзқарас" деп атайтын нәрсеге айналған бөліктерін тану оңай.
Академиялық мансап
Хагерстранд 1937 жылы Лунд университетіне қабылданды. Оның 1953 жылғы докторлық диссертациясы «Инновациялық диффузия кеңістіктік процесс ретінде» демографиялық дамуды модельдеуде Монте-Карло симуляциясын инновациялық қолданғаны үшін танымал болды. Ол кеңістіктік процестерді динамикалық, біртіндеп модельдеуді жеке адамның кеңістіктік өлшемдерінде, сондай-ақ ірі кеңістіктік жиынтықтарда қалай қолдануға болатынын көрсетті. Қырық жыл өткен соң, географ Эндрю Клифф Хагерстрандтың әдістемесінің алға бағдарланғандығын атап өтті: «Кітаптағы зерттеулердің көп бөлігі компьютерлердің жоқ болған, тіпті географтар қолданбаған кезеңге дейін жататындығын ескерсек, есептеу қуатына мұқтаж симуляция әдістемесінің қарастырылуы таңғаларлық». Хагерстрандтың зерттеулеріне Лунд университетіндегі жетістіктер, әсіресе Швецияның алғашқы компьютерлерінің бірі – Siffermaskinen i Lund (SMIL) құрылуы көмектесті. Хагерстранд швед компьютер ғалымы Карл Эрик Фребергтің «оның орта мектептен бері досы» екенін айтты. Бұл 1970 жылы жарияланған мақала екі тұжырымды дамытты:
Әлеуметтік және топтық тәжірибені түсіну үшін жеке адамды зерттеу қажеттігі. Қазіргі заманғы мәдени географтар көбінесе үлкен масштабтағы үлгілерді түсіну үшін күнделікті іс-әрекеттерді жеке негізде зерттейді. Тек топтарды зерттеу шындықты біртекті етуге және шындықты жасыруға әкеледі. Бұрын кеңістік пен уақыт арасындағы байланыс жеткілікті дамымаған болатын. Тарихи тұрғыдан алғанда, әлеуметтік ғалымдар уақытты кеңістіктік ерекшеліктерге қатысты, бірақ сыртқы фактор ретінде қарастырды. Хагерстрандтың инновациялық диффузия бойынша ерте жұмысы (жаңа технологиялардың географиялық таралуын зерттеу) оған екеуі бөлек болғанымен, бір-бірінен тәуелсіз емес екенін түсінуге көмектесті; олар француз теоретігі Анри Лефевр диалектикалық қарым-қатынас дейтін нәрсеге ие.
The need to study the individual in order to understand social and group practices. Modern cultural geographers commonly now study everyday practices on an individualistic basis, in order to understand larger scale patterns. The study of just groups creates a homogenization of reality and hides the truth. A link between space and time that had previously been poorly developed. Historically, social scientists had treated time as a relevant but external factor to spatial features. Hägerstrand's early work on innovation diffusion (studying the geographical spread of new technologies) made him realise that the two, though separate, were not independent of each other; they have what French theorist Henri Lefebvre would call a dialectical relationship.
Мұра
Хагерстранттың алғашқы жұмысы негізінен сандық сипатта болды, бұл география ғылымы үшін маңызды, себебі ол 1942 жылы алғашқы еңбегін жариялаған кезде география көбінесе сипаттамалық пән болып есептелді. 1950 жылдары ол статистикалық бастапқы деректерді геокодтаудың алғашқыларын жасады. Ол уақыт-кеңістік кубі және уақыт-кеңістік призмасы сияқты модельдер мен статистикалық әдістерді әзірледі, олар кейіннен қозғалыс деректерін өңдеу және визуализациялауға арналған географиялық ақпараттық жүйелерді (ГИЖ) дамытуда маңызды рөл атқарды. Оның жұмысы Аллан Пред және Найджел Трифт сияқты ғалымдарға ағылшын тілді елдерде танылуға көмектесті. Хагерстранттың еңбегі география ғылымына гуманистік ой-пікірді енгізуге үлкен үлес қосты, бұл сындық географияның қалыптасуына әкелді. Оның ерте жұмыстары көбінесе сандық болғанымен, Хагерстранттың кейінгі еңбектері дене және эмоция ұғымдарына көбірек назар бөлді. Дегенмен, оның әдістері феминист географ Гилиан Роуз тарапынан сынға ұшырады, ол оның модельдері әлемді еркектік және бұрмаланған көзқараспен бейнелейді деп мәлімдеді. Соңғы кездері географтар уақыт географиясын сапалық зерттеулермен және феминисттік географияның әсерлі феноменологиясымен үйлестіруге тырысуда. Хагерстранттың жұмысын дамыту репрезентациялық емес теорияның негізін құруға жалғасуда, ал оның еңбегіне жаңа буын әлеуметтік ғалымдар мен биологтардың қайта қарауы оның бүгінгі күнге дейін ықпалды ойшыл екенін көрсетеді. 2005 жылы Найджел Трифт қазіргі әлеуметтік ғылым үшін Хагерстранттың уақыт географиясының бес артықшылығын атап көрсетті: Біріншіден, ол нақтылық сезімін, «онда болудың» күшін береді және оны әлі де көптеген әлеуметтік теоретиктердің қол жеткізе алмайтын көрнекі түрінде ұсынады. Осы күрделі схемалардың барлығы, ішінара, оқиғалардың прагматикасын сипаттауға жасалған әрекет болды – бұл тақырып қазір Делёз сияқты авторлардың еңбектерінде әлеуметтік ғылымдар мен гуманитарлық ғылымдарда сәнге айналды, бірақ Хагерстрант жұмыс істеген кезде, әлеуметтік өзара әрекеттесушілер мен этнометодологтардың жұмысынан басқа, көбінесе философия саласына ғана шектелген. Екіншіден, Хагерстранттың жұмысы Дюркгеймнің кеңістік пен уақыттың әлеуметтік категориялар, қоғамнан туындаған және қоғамға диктант берген ұжымдық бейнелер екендігі туралы идеясына қарсы шабуыл болды. [ ] Уақыт географиясы адамның іс-әрекетіне физикалық шектеулерді және олардың жағдайларды басқаруға бағытталған бәсекелестік мүмкіндіктердің кең желісін атап көрсету арқылы әлеуметтік конструкционизмнен асып түсуге мүмкіндік береді. [ ] Үшіншіден, осы уақыт географиялық схемалары басқа да бір нәрсе жасады. Олар адам мен басқа да объектілер арасындағы айырмашылықты күрт азайтты. Олар бейтараптық пен әлемді сипаттау демократиясын қамтамасыз етті. [ ] Төртіншіден, Хагерстранттың жұмысы кеңістік пен уақытты тиімді пайдалануға бағытталған географиялық этиканы қолдады. Хагерстрант кеңістік пен уақытты пайдаланудағы тиімділікті сипаттау үшін көбінесе экономикалық метафораларды қолданғанымен, мен оның одан да кең және толық мағынаны білдіргеніне сенімдімін, менің ойымша, оны сақтап қалуға тұрарлық, негізгі өлшемдердің демократиялық этисі, кеңістік пен уақытты пайдаланудағы үйлесімділік. Бесіншіден, Хагерстрант әлемді әртүрлі жолдармен тіркеуге мүмкіндік беретін тіл ұсынды. Хагерстранттың жұмысына қараудың бір жолы – көпшіліктің түсінетін тілінде «сәлемдесу» құралы ретінде қарау: сурет салу – визуалды эсперантоның бір түрі.
Құрметтер
Берген университетінен, Норвегия экономика және бизнес-әкімшілік мектебінен, Норвегия ғылым және технология университетінен, Бристоль университетінен, Эдинбург университетінен, Глазго университеті мен Огайо мемлекеттік университетінен құрметті докторлық дәрежесін алды. Огайо штатының университеті құрметті дәрежесімен бірге берген мақтау қағазында "оның 1950 және 1960 жылдары жүргізілген инновациялардың таралуы жөніндегі жұмысы, қазіргі зерттеулерді бағалау стандарты ретінде жиі сілтеме жасалады" және "осы еңбегімен ол әлемдегі ғалымдардың бір буылын шабыттандырды" делінген. Ол Швед Корольдік Ғылым Академиясының, Швед Корольдік Әдебиет Академиясының, Швед Корольдік Инженерлік Ғылым Академиясының, Норвегия Ғылым және Әдебиет Академиясының, Фин Ғылым Академиясының, Америка Өнер және Ғылым Академиясының мүшесі, Британ академиясының корреспондент мүшесі және Франциядағы Société de Géographie мүшесі болды. Ол сондай-ақ Academia Europaea-ның негіс қалаушыларының бірі еді. 1968 жылы профессор Хагерстрандқа Америка географиялық қоғамының Чарльз П. Дейли медалі, ал 1968 жылы Америка географтары қауымдастығының ең үлкен жетістіктері үшін сыйлығы табысталды. 1979 жылы ол Корольдік географиялық қоғамнан Виктория медалін алды. 1992 жылы Торстен Хагерстранд географиялық зерттеулер саласындағы ең жоғары награда – Lauréat Prix International de Géographie Vautrin Lud сыйлығымен марапатталды.