Кіріспе

Калифорниядағы испандық отаршылдық архитектурасы, АҚШ

Калифорния миссияларының архитектурасына бірнеше фактор әсер етті: қолдағы құрылыс материалдарының шектеулі болуы, білікті жұмысшылардың жетіспеуі және миссияны құрған дін қызметкерлерінің Испаниядағы танымал құрылыстарды үлгі еткісі келгені. Екі миссия кешені бір-бірінен толыққанды ерекшеленсе де, олардың барлығы бірдей негізгі құрылыс стилін пайдаланды.

Құрылыс материалдары

Импортталған материалдардың жетіспеушілігі, сондай-ақ білікті жұмысшылардың тапшылығы, әулиелерді миссиялық құрылыстарды салуда қарапайым құрылыс материалдары мен әдістерін қолдануға мәжбүр етті. Үлкен миссиялық кешенге қажетті материалдарды импорттау мүмкін болмағандықтан, падрелер қажетті материалдарды айналасындағы жерлерден жинауға мәжбүр болды. Тұрақты миссиялық ғимараттарды салуда бес негізгі материал қолданылды: балшық, ағаш, тас, кірпіш және черепица. Адобелер (балшық кірпіштері) топырақ пен судан жасалып, қоспаны байланыстыру үшін сабан, шөп немесе тыңайтқыш қосылды. Жақсы байланыс үшін араластыруға кірпіш сынықтары немесе қабықшалар да салынатын. Топырақ балшық, құмды топырақ немесе қиыршық тасты топырақ болуы мүмкін еді. Кірпіш жасау процесі Испания мен Мексикада дамыған әдістерден алынған, қарапайым болды. Құрылыс алабына жақын, сумен жақсы қамтамасыз етілген жер (әдетте бұлақ немесе арна) таңдалды. Жер қазылып, сумен ылғалдандырылды, содан кейін жалаң аяқ жұмысшылар ылғал топырақ пен байланыстырғыштарды кірпіш қалыптарына салуға және орналастыруға қолайлы біртекті консистенцияға дейін таптап басатын. Қоспа ағаш формаларға сығылып, қатарлап орналастырылып, раманың жоғарғы жиегіне дейін қолмен тегістелді. Уақыт-уақытпен жұмысшы кірпіш бетіне қолының немесе аяғының іздерін қалдыратын, ал сауатты жұмысшы бетіне атын және күнін жазып қоятын. Формалар толтырылғаннан кейін кірпіштер күнде кептірілді. Біркелкі кептіруді қамтамасыз ету және жарылудың алдын алу үшін кірпіштердің барлық жағына көңіл бөлінді. Кепкеннен кейін кірпіштер қатарлап жиналып, қолдануды күтетін. Калифорниялық адобелердің өлшемдері болды, қалыңдығы және салмағы болды, оларды тасымалдауға ыңғайлы және құрылыс процесінде оңай ұстауға мүмкіндік берді. Ағаш өңдеуге арналған жабдықтар дерлік болмады: жұмысшылар ағашты пішіктеу үшін тас балқылар мен шикі араларды қолданды және көбінесе тек қабығын қабыстырылған бөліктерді пайдаланды. Осы әдістер миссиялық құрылымдарға ерекше көрініс берді. Ағаш қабырғаларды нығайту үшін, төбелерді қолдау үшін вигалар (балкалар) ретінде, есіктер мен терезелер мен аркалар үшін форма ретінде қолданылды. Көптеген елді мекендер аңғарларда немесе жағалау жазықтарында орналасқандықтан, олар үлкен ағаштардан мүлдем айырылған, сондықтан падрелер көбінесе құрылыс жұмыстарында тек қарағай, алдыр, топырақ, кипарис және арша ағаштарын пайдалануға шектелді. Индейлер өгіздермен тартылатын ағаш каретталарды қолданып, 40 шақырымға дейін ағаш тасыды (Миссия Сан-Мигель-Арканджельдегідей). Алайда, Сан-Луис-Рей миссиясында тапқыр Ласуэн әкесі өз шәкірттеріне Паломар тауынан өзен бойымен ағаш ағызуды және миссия алабына жеткізуді бұйырды. Үлкен ағаш жетіспеуі адамдарды миссиялық ғимараттарды ұзын және тар етіп жобалауға мәжбүр етті. Мысалы, миссиялық ғимараттардың ең кеңістігі (Сан-Карлос, Санта-Клара және Санта-Крус) 9 метрді құрады: ең тарысы, Миссия Соледадта, 5 метрге созылады. Ең ұзын құрылым Санта-Барбара миссиясында орналасқан, оның ұзындығы 50 метрді құрайды. Тас (пиедра) мүмкіндігінше құрылыс материалы ретінде қолданылды. Тәжірибелі тас қалаушылар болмағандықтан, тәжірибесіз құрылысшылар құмтасқа жүгінді; оны кесу оңай болғанымен, білікті шеберлер қолданғандай ауа райына төзімді болмады. Тастарды байланыстыру үшін дін қызметкерлері мен индейлер (мексикалық) Колумбияға дейінгі балшықтан жасалған сіңіргіш техникасын қолданды, өйткені оларға әк сіңіргішінен жасалған сіңіргіш қол жетімді болмады. Балшық қоспасына түрлі-түсті тастар мен қиыршықтар қосылып, "әдемі және қызықты текстура" берді. Ладрильо (кәдімгі кірпіштер) адобе сияқты өндірілді, бірақ бір маңызды айырмашылық бар: формадан өткеннен және бастапқы кептіруден кейін кірпіштер сыртқы пештерде күйдірілді, олар тек күнде кептіру арқылы қол жеткізілгенге қарағанда әлдеқайда жоғары төзімділікті қамтамасыз ету үшін. Кәдімгі кірпіштердің өлшемдері 250 мм шаршы метрді құрайтын және қалыңдығы да аз болатын. Төселген шаршы кірпіштердің қалыңдығы кәдімгі сорттармен бірдей болды, бірақ енінен 150-ден 230 мм-ге дейін ауытқып кетті. Осы кірпіштен салынған көптеген құрылымдар саз балшықтан жасалған үйінділер қирағаннан кейін де ұзақ уақыт бойы тұрды. Ең алғашқы құрылымдардың шатырлары сабаннан немесе топырақтан жасалып, жалпақ бағаналармен бекітілді. Кейінгі құрылыс кезінде (шамамен 1790 жылдан бастап) тежас (қырлы плитка) жалындаған сабанның орнына қолданылды. Жартылай дөңгелек плиткалар бөшке бөлігіне қалыптастырылған саздан жасалған, олар саздың жабыспауына кедеріс жасау үшін жақсы тегістелген. Санта-Барбара миссиясының әкесі Эстеван Тапис есебінде, күніне 500 плитка жасау үшін отыз екі индей еркегі қажет болды, ал әйелдер плитка жасауға қажетті құм мен шөпті шұңқырларға тасыды. Қоспа алдымен жануарлардың аяқтары астындағы шұңқырларда жұмыс істелді, содан кейін жалпақ тақтаға салынып, дұрыс қалыңдыққа келтірілді. Саз жамылғылары содан кейін бөшкелерге жабыстырылып, қажетті өлшемге кесілді: ұзындығы 300-ден 600 мм-ге дейін, ені 200-ден 300 мм-ге дейін тарылды. Кесуден кейін плиткалар күнде кептірілді, содан кейін пешке салынып, қызыл қоңыр түске дейін күйдірілді. Плиткалардың сапасы миссиялар арасында әртүрлі топырақ түрлеріне байланысты айтарлықтай өзгеретін. Аңызға сүйенсек, алғашқы плиткалар Сан-Луис-Обиспо миссиясында жасалған, бірақ францискан тарихшысы және Хуниперо Серраның биографы Майярд Гейгер Миссия Сан-Антонио-де-Падуада алғаш рет қолданылғанын айтады. Шөптен жасалған шатырларға қарағанда өртке қарсы кедергісі жоғары болғанымен, өткір емес беткей төмендегі балшық қабырғаларын жаңбырдың зиянды әсерінен де қорғады. Алғашқы плиткалар балшықтан жасалған сіңіргішпен бекітілді және олардың пішініне байланысты орыннан жылжымайтын, жоғарғы ұшы конустық болды.

Құрылыс әдістері

Алғашқы жобаларда тас төсемелер қалыптастырылып, олардың үстіне адобе кірпіштері қаланды. Кейін тас және тас қалау материалдары негіздің қатарын салу үшін қолданылды, бұл кірпіш қабырғалардың арқалық сыйымдылығын едәуір арттырды. Құрылыс басталғанға дейін жерді тегістеуден басқа дайындық жұмыстары жүргізілмеді. Кейбір бекіністердегі бастапқы құрылыстар ағаш тіреулерді жақын орнатып, аралық кеңістіктерді саз балшығымен толтыру арқылы салынған. Құрылыс аяқталғаннан кейін қабырғалар әкпен ағартылып, сыртқы беті тозбайтын болады. Бұл құрылыс түрі "wattle and daub" (жергілікті тұрғындар арасында "жакал" деп белгілі) деп аталады және ақырында адобе, тас немесе ladrillos қолдануға мүмкіндік берді. Көптеген адобе құрылыстары піедра немесе кірпішпен ауыстырылса да, адобе кеңінен қолданылып, миссияларды салудағы басты материал болды, себебі тасқа қол жеткізу өте қиын болды. Адобе кірпіштері қатарлап қаланып, ылғал саз балшығымен біріктірілді. Адобе кірпіштің төмен арқалық күші және білікті кірпіш қалаушылардың (альбанильдер) жетіспеуі салдарынан саз кірпіштен жасалған қабырғалар салыстырмалы түрде қалың болуы керек еді. Қабырғаның ені көбінесе оның биіктігіне байланысты болды: төмен қабырғалар әдетте екі фут қалыңдықта, ал ең биік қабырғалар (35 футқа дейін) оларды қолдау үшін алты фут материалды қажет етті. Қабырғаларды нығайту үшін жоғарғы қатарларына ағаш тіреулер орнатылды. Қабырға бөліктерін нығайту үшін сыртқы тіреулер де қолданылды, бірақ бұл нығайту әдісі ғимараттың ішкі жағына пилястрларды орнатуды талап етті, олар тіреулердің бүйірлік қысымын қабылдап, қабырғаның құлауын болдырмау үшін қажет болды. Пилястрлар мен тіреулер көбінесе қабырғалары адобеден жасалған болса да, мықтырақ күйдірілген кірпіштен жасалатын. Қабырғалар тым биік болғандықтан, жердегі жұмысшылар үстіне жете алмады, сондықтан қарапайым ағаш мұражайлар қолданылды. Көптеген жағдайда қабырғаға уақытша тіреулер бекітіліп, оларға платформалар орнатылды. Қабырға аяқталғаннан кейін тіреулер алынып тасталды, ал қалған кеңістіктер адобемен толтырылды немесе кейде қабырға бетімен тегістелді. Испандықтар материалдарды құрылыстың үстінде жұмыс істейтін жұмысшыларға көтеру үшін әртүрлі қарапайым көтергіштер мен крандарды қолданды. Бұл машиналар ағаштан және арқаннан жасалып, көбінесе кемелік құрылымдарға ұқсас болды. Шындығында, теңізшілер миссия құрылысында өздерінің теңіз құрылымдары туралы білімдерін қолдану үшін жиі жұмыс істеді. Падрелер көтергіш құрылғыларында шкивтерді қолданған-қолданбағаны анық емес, бірақ бұл құралдар жұмысты аяқтады. Егер адобе кірпіштері ауа райынан қорғалмаса, олар ақырында топыраққа айналып кететін еді. Сондықтан көптеген адобе қабырғалар іштен де, сыртынан да әкпен ағартылды немесе штукатурланды. Әк – бұл бөлгіш қабырғалардың ішкі беттеріне жағылған әк пен судың қоспасы, ал штукатур – бұл құм сияқты қоспалы заттар мен әктің ұзаққа созылатын, қою қоспасы, ол жүк көтергіш қабырғалардың беттеріне палетамен (шпательмен) жағылды. Әдетте, штукатур жағылатын қабырғаның беті жақсы жабысу үшін ойылып жасалған немесе жұмысшылар сынық плитканың бөлшектерін немесе кішкентай тастарды ылғалды ерітіндіге басып, штукатурға жабысу үшін әртүрлі беттер жасады. Қабырғалар салынып біткеннен кейін шатырды құрастыруға кірісуге болады. Жалпақ немесе екі еңкейген шатырлар төртбұрышты, тегіс орналасқан ағаш арқалықтармен ұсталды, олар шатыр мен төбе салмағын көтерді (егер төбе болса). Киелі орындарда арқалықтар суреттермен безендірілуі әдеттегідей болды. Вигалар қабырғаға орнатылған ағаш тіреулерге орнатылып, көбінесе ғимараттың сыртына шығарылған. Шатырдың қабырғалары қамыспен (бұталармен) тоқылды, олар жылуды сақтау үшін қолданылды, содан кейін саз плиткалармен жабылды. Плиткалар ерітінді, саз немесе битуммен (қара шайыр) шатырға бекітілді. Кейбір миссияларда діни қызметкерлер өздеріне көмектесу үшін кәсіби тас қалаушыларды жалдаған; мысалы, 1797 жылы Кулиаканнан (Мексика) Исидоро Агилар деген шебер тас қалаушы келтіріліп, Сан-Хуан-Капистранодағы тас шіркеудің құрылысын қадағалауға тағайындалды. Көбінесе құмтастан салынған шіркеуде күмбезді төбесі және жеті күмбезі болды. Бұл жоба үшін үндістер шақырымдар қашықтықтан мыңдаған тастарды жинап, оларды арбамен немесе қолмен тасымалдады. "Серра шіркеуі" деп аталған бұл құрылыста бір кезде 1812 жылы жартылай қираған 120 фут биіктігіндегі қоңырау мұнарасы болды. Аркалы есіктер мен терезелерді орнату кезінде, дәліз аркалары мен кез келген күмбезді немесе күмбезді құрылыстар сияқты, ағаштан жасалған орталық тіреулер қажет болды. Терезелер кішкентай және азайтылған, және үнді шабуылынан қорғану үшін қабырғалардың жоғары жағына орналастырылды. Кейбір миссияларда импортталған шыны терезелер болды, бірақ көпшілігі ашық терілерді тартып, терезе ашықтарын жапты. Терезелер миссиялардағы ішкі жарық көзі болды, басқа жарық көзі миссия бекіністерінің шеберханаларында жасалған майлы шамдар болды. Есіктер кеспе ағаштан жасалып, әдетте испандық "Өмір өзені" үлгісімен немесе басқа ойылған немесе боялған суреттермен безендірілді. Ағаш өңдеушілер қалың тақтайшаларға бөлу үшін араны (немесе "қақпа арасын") қолданды, олар миссияның ұстаханасында жасалған әсем шегелермен бірге ұсталды. Шегелер, әсіресе ұзын шегелер, Калифорнияда сирек болды, сондықтан бір-біріне бекітілуі керек үлкен бөліктер (мысалы, қабырғалар немесе арқалықтар) шикі тері жолақтарымен байланды. Бұл типтегі қосылыстар дәліздердегідей тіреу және қабырғалық құрылымдарда кең таралған. Шегелерден басқа, ұсталар темір қақпалар, кресттер, құралдар, ас үй ыдыстары, миссияны қорғауға арналған зеңбіректер және миссия қауымдастығына қажетті басқа да заттар жасады. Елді мекендер темірмен жабдықтау үшін жүк кемелеріне және саудаға тәуелді болды, өйткені олар темір кенін өңдеуге қабілетті болмады.

Сәулет элементтері

Олар ғимараттарды жобалауда оқытылмағандықтан, өздерінің туған жерлерінен есте қалған құрылыстардың сәулеттік ерекшеліктерін ғана қайталауға тырысты. Миссиялардың дизайны мен құрылыс техникасының көп бөлігінде римдік ықпал күшті (Испаниядағы көптеген ғимараттар сияқты), әсіресе аркалар мен күмбездерді салуда. Санта-Барбара миссиясында негіздейтін әйгілі Рипали, жобалау кезеңінде б.з.д. I ғасырдағы римдік сәулетші Витрувийдің еңбектерін зерттеген. Күмбездер, қуыстар, аркалар және оларды салуға қолданылған римдік құрылыс әдістерімен қатар, миссиялар ана Испаниядан бірнеше сәулеттік ерекшеліктерді мұра етті. Миссияның ең маңызды дизайнының элементтерінің бірі – шіркеудің қоңырау мұнарасы болды, оның төрт түрлі түрі бар: қарапайым қоңырау мұнарасы, эспанья, кампаниле және кампанарио. Қарапайым қоңырау мұнарасы екі тік тіреуге тіреліген арқалықтан ілінген қоңыраудан тұрды. Мұнара әдетте шіркеудің басты кіреберісінің жанында орналасқан. Екінші түрі – эспанья, шіркеу ғимаратының соңындағы көтеріңкі қабырға, көбінесе иісті және әшекейленген; бірақ оның ішінде әрдайым қоңыраулар болған жоқ, кейде ғимаратқа әдемі көрініс беру үшін ғана қосылған. Кампаниле, ең танымал қоңырау тірегі, бір немесе бірнеше қоңырауды ұстайтын үлкен мұнара болды; олар көбінесе күмбезді құрылымдар болып келді, ал кейбіреулерінде тіпті шамы бар. Қоңырауларды ілудің соңғы әдісі – кампанарио, ол қоңырауларға арналған тесіктері бар қабырғадан тұрады. Көптеген қабырғалар ғибадатхана ғимаратына бекітілген, бірақ Пала Асистенсиядағысы жеке тұрған құрылым. Кампанарионың ерекшелігі – ол Альта Калифорнияға тән. Миссиялардың тағы бір ерекшелігі – барлық ішкі және көптеген сыртқы қабырғаларды бойлайтын ұзын аркадалар (коридорлар) болды. Аркалар римдік (жартылай дөңгелек) болды, ал бағаналар көбінесе төртбұрышты және саздан емес, күйдірілген кірпіштен жасалған. Аркада жасаған көлеңке екі мақсатқа қызмет етті: ол ауыр жұмыс күнінен кейін отыруға ыңғайлы, салқын орын берді және (ең бастысы) жаңбырды саз қабырғалардан алыс ұстады. Кез келген миссиялық кешеннің негізгі бөлігі – капелла (ғибадатхана) болды. Капеллалардың дизайны жалпы алғанда Еуропадағы христиан шіркеулерінің дизайнына ұқсас болды, бірақ Калифорния жағалауында қол жетімді ағаш көлеміне байланысты салыстырмалы түрде ұзын және тар болып келді. Әр шіркеудің негізгі бөлімі (нав), алдыңғы кіреберісінің жанындағы крещение алаңы, киелі орын (алтарь орналасқан жері) және шіркеудің артқы жағындағы месса өткізуге арналған заттар сақталатын және дін қызметкерлері киінетін бөлмесі болды. Көптеген шіркеулерде басты кіреберістің жанындағы баспалдақ хорға шығарды. Әшекейлер көбінесе кітаптардан көшіріліп, жергілікті суретшілермен орындалған. Дін аясындағы суреттер мен бейнелер «испан дәуірінің әдемілігін, үнді суретшілерінің қарапайымдылығымен үйлестіреді» делінеді. Миссиялық сәулеттің Калифорнияның қазіргі заманғы ғимараттарына тигізген әсері көптеген азаматтық, коммерциялық және тұрғын үй құрылыстарында жақсы көрінеді, олар плиткалық шатырлар, аркалы есіктер мен терезелер және сылақталған қабырғалармен ерекшеленеді, бұл «миссиялық стильге» тән. Бұл элементтер көбінесе Калифорния мен Оңтүстік-Батыстағы қазіргі заманғы ғимараттардың сыртқы жағына қосылады және олар әдетте «Миссиялық қайта жаңғыру стилі» деп аталады. Бұл ерекшеліктерді толығымен немесе ішінара кәдімгі коммерциялық ғимараттарға қосу әртүрлі деңгейде қабылданады және кейбір сыншылар арасында «миссия орындалмайды» деп саналады, бұл құбылыс Тако Беллдің жылдам тағамдар дүкендерінде ең айқын көрінеді. Жақсы орындалған миссия стиліндегі ғимарат қарапайымдылық, беріктік және жайлылық сезімін береді, күндіз ыстықта салқын, түнгі суықта жылы болады (термиялық серпіліс эффектісі деп аталатын құбылыстың арқасында).

Инфрақұрылым

Кейде бірнеше шақырымға созылатын тас су құбырлары өзеннен немесе бұлақтан таза су алып миссия орнына жеткізетін. Қыштан жасалған құбырлар, әк немесе битуммен біріктіріліп, суды резервуарларға жеткізіп, гравитация арқылы жұмыс істейтін бұлақтарға құятын, содан кейін судың күшімен диірмендер, пресстер және басқа қарапайым механизмдарды іске қосатын арналарға ағызатын. Миссияға жеткізілген су тамақ дайындауға, тазалауға, егінге су беруге және ішуге қолданылатын. Ішуге арналған суды құм мен көмірдің қабаттарынан сүзу арқылы тазартушы заттардан арылтушы еді.

Жиһаз

Ертедегі миссионерлік жиһаздардың ықпалымен жасалған "миссиялық емен" жиһаздары, байланысты Өнер және қолөнер стиліндегі жиһаздарға ұқсас материалдарды қолданады, бірақ Өнер және қолөнер стиліне тән сызықтардың және әшекейлеудің нақтылығына мән бермейді. Емен – негізгі материал, ол табиғи алтын түсімен өңделеді және уақыт өте келе бай, қоңыр түске айналады. Аяқтар сияқты бөлшектері көбінесе тік болып келеді, конус тәрізді емес, ал беттері қисық емес, тегіс болады. Материалдарды көп пайдалану нәтижесінде салмақты және берік жиһаздар жасалады, олар қарапайымдылығымен, функционалдығымен және тұрақтылығымен "негізділік" сезімін тудырады. Басымдық түзу сызықтарда, әшекейлеу өте аз немесе мүлдем жоқ, тек функцияға байланысты қосымша элементтер ғана болады, мысалы, соғылған темір ілгектер мен құлыптар. Өнер және қолөнер қозғалысы кезінде осы стильдегі жиһаздардың жетекші дизайнері Густав Стикли болды.