Кіріспе

Врачар () – Белград қаласының әсем қалалық ауданы және көптеген елшіліктер мен мұражайлар орналасқан муниципалитет ретінде танымал. 2022 жылғы халық санауы бойынша, муниципалитетте 55 406 адам тұрады. Жер аумағы бар болғаны 1,5 км² болатын Врачар Белградтың (және Сербияның) барлық муниципалитеттерінің ішіндегі ең кішісі, бірақ ең тығыз халқы бар аудан. Врачар – Савский Венац және Стари Град муниципалитеттерімен бірге Белградтың орталық бөлігін құрайтын үш муниципалитеттің бірі. Бұл муниципалитет Белградтағы жылжымайтын мүліктің ең қымбат бағаларының біріне ие және Сербияның басқа муниципалитеттерімен салыстырғанда жоғары білім алған тұрғындардың ең жоғары үлесін қамтиды. Врачарда Белградтың ең танымал нысандарының бірі – Киелі Сава шіркеуі орналасқан. Врачар Белградтың бес муниципалитетімен шектеседі: оңтүстікте Вождовац, шығыста Звездара, солтүстік-шығыста Палилула, солтүстікте Стари Град және батыста Савский Венац. Ол әдетте үш бульвармен шектелген: Бостандық бульвары, Оңтүстік бульвары және Король Александр бульвары. Бүгінде Белградтың ең кіші муниципалитеті болғанымен, тарихи тұрғыдан Врачар әлдеқайда кең аумақты құрады. Ол үш бөлікке бөлінген: Шығыс Врачар, ол қазіргі муниципалитеттің аумағын қамтиды, Батыс Врачар, ол бүгінде Савский Венац муниципалитеті құрамындағы жергілікті қауымдастық (субмуниципалитет) және Ұлы Врачар, ол қазір Звездара деп аталады, бірақ Врачарское Полье (Врачар даласы) жергілікті қауымдастығы Звездара муниципалитетінің құрамында өз атын сақтап қалды.

География

Врачар ауданы Врачар үстіртінің жоғарғы бөлігінде орналасқан, екінші дүниежүзілік соғыстан кейін муниципалдық шекаралардың әкімшілік өзгерістерінің нәтижесінде Савский Венац муниципалитетінің шығыс бөлігіне кіреді. Шағын аумағына қарамастан, қала орталығынан (Теразие) бір шақырымнан да аз қашықтықта орналасқандықтан, ол Белградтың көптеген басқа аудандарымен шектеседі: солтүстікте Славья алаңы мен ауданы, солтүстік-шығыста Палилула, шығыста Чубура және Градич Пейтон, оңтүстікте Неймар, ал оңтүстік-батыста Караджорджев саябағы мен ауданы. Врачар үстірті Белград қаласының орталық бөлігіндегі ең биік нүктелердің бірі болып табылады, жалпы алғанда қала төбелі жерде салынған (барлығы 32 төбе). Төбенің жоғарғы бөлігі тегістеліп, үстіне топырақ төгілді, ал Врачар төбесінің батыс етегіндегі Славиядағы көлді құрғату және жабу үшін пайдаланылды. Бүгінде аймақ толығымен қалалық қонысқа айналғандықтан, географиялық ерекшеліктерінің көбі сақталмаған, тек үстірттің оңтүстік беткейіндегі Караджорджев саябағының шағын бөлігі ғана қалды. Караджорджев саябағының көп бөлігі сияқты, Манжж және Ташмайдан саябақтары Врачардың әкімшілік шекарасынан тыс жерде қалды.

Қалалық көрініс

Қазіргі Врачардың ең басты ерекшелігі – алып Киелі Сава шіркеуі. Оның ондаған жылдарға созылған, қиын құрылысы қазіргі платоның ғана емес, сонымен қатар Белградтың тұтас көкжиегінің қалыптасуына әсер етті. 2000 жылдардың басында плато жаңадан жасалды, оған фонтандар, шіркеуге дейінгі мармар жолдар мен бағаналар, ойын алаңдары салынды, ал Бірінші серб көтерілісінің басшысы Караджорджеге арналған ескерткіш төменгі, жасанды төбеге орнатылды. Плато – Сербия Ұлттық кітапханасының орналасқан жері, сонымен қатар осы жерден Градич Пейтон қолөнершілер кенті мен Чубура богемиялық ауданы басталады.

Тарих

Врачар (серб тіліндегі «врач» сөзінен шыққан, «емші», «дәрігер» мағынасын білдіреді) алғаш рет 1440 жылы Осман сұлтаны Мурад II Белградты қоршаған кезде айтылады. 1492 жылғы Осман картасында Врачар мұнара ретінде көрсетілген. 1883 жылғы халық санауы бойынша халқы 5965 адамды құрады. Врачардың шығыс бөлігінде, Каленич, Чубура және Крунски Венац шағын аудандарының шекарасында 1920 жылдардың басында бір қабатты виллалармен құрылыс басталады. Сол кезде 1а нөміріндегі трамвай жолы осы жерден өтіп, қала орталығын Црвени Крстпен байланыстырды. Жер участақтарының көп бөлігін армия генералдары мен олардың отбасы мүшелері сатып алғандықтан, бұл аудан «Генералдар кварталы» (Миливое Зечевич, Боголюб Илич, Светислав Милосавльевич, Кочич, Лукич, Петрович, Дьонович отбасылары және т.б.) деп аталды. Кейін виллаларға қосымша қабаттар салынды және оларға есімдер берілді (Villa Stana, Villa Kocić, Villa Ilić).

20 ғасыр

1880 жылдан бастап, аудан шамамен Батыс Вракар (Zapadni Vračar) және Шығыс Вракар (Istočni Vračar) болып бөлінді, оларды Шумадийски пут (қазіргі Бостандық бульвары) жолымен ажыратылды. Врачар муниципалитеті 1952 жылы Белград әкімшілік тұрғыдан аудандардан (район) муниципалитеттерге қайта ұйымдастырылғаннан кейін ресми түрде құрылды. 1955 жылдың 1 қыркүйегінде Врачар қайтадан Батыс Вракар (Zapadni Vračar) және Шығыс Вракар (Istočni Vračar) болып екіге бөлінді. Бір жарым жыл өткен соң, 1957 жылдың 1 қаңтарында Шығыс Вракардың бір бөлігі Неймар муниципалитетімен және Теразие муниципалитетінің батыс бөлігімен біріктіріліп, Белградтағы ең кішкентай муниципалитет – Врачар құрылды. Батыс Вракар Савский Венац муниципалитетіне айналды, ал Шығыс Вракардың ең шығыс бөлігі Звездара муниципалитетіне қосылды (Врачарско Полье жергілікті қауымдастығы; Звездара төбесінің өзі Велики Врачар – Үлкен Врачар деп аталды). 1969 жылдан 1972 жылға дейін жаңа қалалық денсаулық сақтау орталығы – ХК Врачар салынды.

21 ғасыр

21-ші ғасырда Врачарда ірі құрылыс басталды, ескі үйлер мен виллалар бұзылды. Бұл кезең жемқорлық пен «инвесторлардың қала құрылысы» кезеңі болды, онда құрылыстар инвесторлардың тілегі бойынша, заңдар мен ережелерді ескермей салынды. Нәтижесінде, 2008 жылдың күзінде және 2021 жылдың шілдесінде оқиғалар орын алды. 2008 жылы Дублянская көшесінде жаңа ғимараттың негізі қазылғанда, көршілес төрт үйдің негізі шағылып, құлап кетті, ал тұрғындар заңдық әділет табудан мүшкел қиналды. 2021 жылы осыған ұқсас әрекет салдарынан Видовданская көшесіндегі ескі ғимараттың бірінші қабаты құлады. Жаңа ғимараттардың жоспарсыз салынуы және қолданыстағы ғимараттарға қосымша бөлмелердің салынуы, араларында кеңістік қалдырмай салынған құрылыстар тұрғындардың «бірін-бірің үстінде» тұруына себеп болды, нәтижесінде аудан «Врачар фавеласы» деген лақап атқа ие болды. Бразилиядағы фавелалардың, әдетте қоғамның ең кедей топтарына арналған, Врачар фавеласындағы пәтерлерді Врачарда тұруды мәртебелі деп санайтын бай адамдар сатып алады. Врачарда бірнеше қорғалатын аймақтарды жариялау, оның ішінде алдын ала және кейіннен жарияланғандар, ескі үйлердің, соның ішінде тарихи және өнеркәсіптік құндыларының бұзылуына кедері келтірмеді. Кейбір жағдайларда, қорғау туралы хабарланғаннан кейін инвесторлар бұзу және құрылысты жеделдетті. Неймар маңындағы виллаларды бұзу, Крунская көшесіндегі ескі ғимараттарға жаңа қабаттар қосу, Крунский Венац маңындағы бірнеше соғыштан кейінгі виллаларды бұзу, әсіресе Таковская көшесіндегі 1927 жылғы вилла, Белградтағы модерн стилінің алғашқы өкілдерінің бірі ретінде, 2018 жылы қиратылды. Перра Велимировичтің 1908 жылы салынған Ресавская көшесіндегі, 25-үйі 2020 жылдың маусым айында, алдын ала қорғауға алынғанына қарамастан, бұзылды. Желтоқсан айында, халықтың наразылығы басылғаннан кейін, бұған дейін қиратылған ғимаратқа іргелес жатқан 19-ғасырдағы ескі үй де қиратылды. Қоғамдық пікірталас тудырған басқа да жобаларға Томаша Йежадағы шағын жасыл аймақта құрылыс салуға жасалған әрекет кірді, бұл тұрғындарды 2017 жылдан бастап өздігінен ұйымдасуға және инвесторлармен қақтығысуға итермеледі, сондай-ақ 4 Средачка көшесіндегі үй. Сол кездегі ресми қала қалашығы Милутин Фолич жобалаған және оның отбасылық студиясы салған (ол қызметке келгеннен кейін ресми түрде бас тартқан) ғимаратқа ол қызметке келгенге дейін рұқсат берілмеген. Ғимараттың балкондары көршілес, қалалық жердің үстіне созылған, бірақ тұрғындар шағымданғанда қала әкімдігі бұл аймақ әдетте алаң болуы керек деп жауап берді. Қала 2020 жылы жаңа ережелерді жариялады, онда қорғалатын аймақтарда емес жаңа ғимараттардың қасбеттері Мәдени ескерткіштерді қорғау институтынан бекітуді қажет ететіні белгіленді, бірақ ештеңе өзгерген жоқ. 2020 жылдың 25 желтоқсанында Шығыс Врачардағы уақытша қорғау мерзімі аяқталғаннан кейін, бұзулар жеделдеді және «ғимараттар карточка үйлері сияқты құлап жатты». Оған Николай Краснова көшесіндегі 4-үй, ерекше қасбеті бар вилла да кірді, бұл қоғамдық наразылықтарды тудырды. Институт үйді қорғау жөнінде жұмыс істеп жатқанын және оны 2022 жылы қорғайтынын мәлімдеді, бірақ 2021 жылдың тамызында бұзылды. Бір қабатты вилланың орнына 7 қабатты ғимарат салынады, бірақ қасбеті ескі виллаға ұқсауы керек. Аумағы бойынша Сербиядағы ең кішкентай муниципалитет қалалық хаостың мысалына айналды. Қалалық емес жерлердің көп бөлігі жоқ болғандықтан, ескі виллалар мен үйлерді бұзу жеделдеді. Басқа, қоғамдық аумақтар да биік ғимараттарға орын беру үшін қиратылды, сондықтан кейбір учаскелерде жаяу жүргіншілерге арналған тротуарлар жоқ, ал жасыл аймақтар азайтылды. Көшелер «тоннельдерге» айналды және тегін тұрақ табу мүмкіндігі жоқ. Сондай-ақ, инвесторлар әдетте адамдар демалысқа шыққан жаз айларында бұзу жұмыстарын бастайды, бұл тұрғындар мен көршілердің наразылық білдіру мүмкіндігін азайтады.

Демография

Белградтың басқа екі орталық муниципалитеті – Стари Град және Савский Венак сияқты, Врачар да соңғы бес онжылдықтан халық саны азайып келеді. Оған қарамастан, Врачар кішкентай ауданының арқасында Белградтағы ең тығыз қоныстанған муниципалитет болып табылады, бір шаршы километрге 18 967 адам шамасында тұрады (2011 жылғы санақ бойынша; 1971 жылы 28 380 адам).

Сипаттамалары

Врачар – Белградтың тұрғын және өте маңызды коммерциялық аймағы. Белградтың орталық бөлігіндегі биік ғимарат, Београджанка, Цветни Трг (гүл дүкендерімен әйгілі), Трећа београдска гимназија (Белградтағы үшінші белградтық элиталық орта мектеп) және Славия алаңы муниципалитеттің батыс бөлігін алып жатыр. Басқа да маңызды нысандар: Врачар үстіртіндегі Киелі Сава шіркеуі мен Сербия Ұлттық кітапханасы, үлкен «Автокоманда» көлік түйінінің солтүстік бөлігі, ФК «Обилич» стадионы (Милош Обилич стадионы) және муниципалитеттің ең батысындағы сәулет орта мектебі. Муниципалитеттің коммерциялық орталығы – Белградтағы ең ірі ашық базар, Каленичтің төңірегіндегі аймақ. «Врачар платаны» – Макензиева көшесінде орналасқан, табиғат ескерткіші ретінде қорғалатын ағаш. Бұл – Лондон платаны, 2013 жылы өлшенген биіктігі және шамамен 1860 жылы отырғызылған деп есептеледі.