Кіріспе

Швейцарияның Габсбургтерге қарсы соғысы 1499 жылғы Шваб соғысы (диалектіге байланысты жазылуы мүмкін), Германияда Швабенкриг немесе Швейцарский Крейг ("Швейцар соғысы") және Австрияда Энгадинский Крейг ("Энгадин соғысы") – Ескі Швейцария Конфедерациясы мен Габсбургтер үйі арасындағы соңғы ірі қарулы қақтығыс. Гризонс аймағындағы Валь-Мюстаир және Умбрайл өтегін бақылау үшін жергілікті дау ретінде басталган жағдай, екі тарап та өз одақтастарын көмекке шақырғанда тез күрделенді; Габсбургтер Швабия лигасының қолдауын сұрады, ал Гризонс үш лигасының федерациясы Швейцарияның Эйдгеноссентхаутыға жүгінді. Жаушылық Гризоннан Рейн алқабы арқылы Констанц көліне және тіпті Оңтүстік Эльзастағы Сундгауға дейін, Габсбургтердің Аустрияның ең батыс бөлігіне дейін жылдам тарады. 1499 жылдың қаңтар және шілде айлары аралығында көптеген шайқастар болды, және көбінесе шағын ұрыстардан басқа, тәжірибелі швейцариялық әскерлер шваб және Габсбург әскерлерін жеңді. Бургундия соғыстарындағы жеңістерінен кейін швейцариялықтардың әскерлері мен командирлері сынақтан өткен. Швабтар тарапынан рыцарьлар мен жаяу әскерлері арасындағы сенімсіздік, әскери басшылық арасындағы келіспеушіліктер және тіпті Швабия графтары да қасиетті Рим империясының мүддесінен гөрі күшті Габсбургтердің мүддесіне көбірек қызмет ететін соғысқа қарсы тұруға жалпы бейімділік, өлімге әкелетін кемшіліктерге айналды. Швейцарияның соңғы шешуші жеңісі болған Дорнах шайқасында жоғарғы әскери қолбасшысы қаза тапқаннан кейін, император Максимилиан I 1499 жылдың 22 қыркүйегінде Базельде қол қойылған бейбіт келісімге келісуге мәжбүр болды. Бұл келісім Конфедерацияға империядан кең ауқымды тәуелсіздік берді. Эйдгеноссентхаут 1648 жылғы Вестфалия келісіміне дейін империяның бір бөлігі болып ресми түрде қала бергенімен, Базель бейбітшілігі оны императорлық сот өкіметінен және императорлық салықтардан босатты, де-факто оны жеке саяси бірлік ретінде мойындады.

Өмірбаян

Қақтығыстың бір көзі – 1438 жылдан бері Киелі Рим императорының тағына көтерілген Габсбургтер әулеті мен Ежелгі Швейцария Конфедерациясы арасындағы ежелгі сенімсіздік, бәсекелестік және аділдік болды. 13-ғасырдың соңынан бастап Швейцария Конфедерациясының мүшелері бұрын Габсбургтерге тиесілі болған аумақтарды біртіндеп бақылауға алды. Швейцариялықтар императордың тікелей бағыныстылығы мәртебесіне ие болды, яғни олар тек императорға ғана бағынатын, ал аралық князьдерге немесе феодалдық егемендерге емес. Бұл мәртебе оларға Киелі Рим империясы шегінде кең ауқымды автономияны берді, әсіресе император алыс жердегі билеуші болғандықтан. 1438 жылға дейін империя мен император швейцариялықтар үшін Габсбург герцогтарына қарсы күш болды. Бұрынғы императорлар Габсбургтерге қарсы күресте конфедерацияларды бірнеше рет қолдады, оларды күшті бәсекелес ретінде қарастырды. Олар швейцариялықтардың императорлық тікелей бағыныстылығын бірнеше рет растады, ал швейцариялықтар бұрынғы аумақтарын қайтаруға тырысқан Габсбург герцогтарына қарсы өзінің ерекше мәртебесін қорғауға жетті.

ХV ғасырда Хабсбургтер Киелі Рим империясында

Фредерик III Габсбург таққа отырғанда, швейцариялықтар күрт жаңа жағдайға тап болды, онда олар енді империядан қолдау күте алмайтын болды. Жағдайды нашарлататыны, Габсбург герцогтарымен қақтығыстар империяның өзімен соғысқа ұласу қаупін тудырды. Фредериктің билігінде мұндай оқиға әлі болған жоқ. 1442 жылы Фредерик «Ескі Цюрих соғысында» Конфедерацияға қарсы тұрып, Цюрих қаласын қолдады және Конфедерация мүшелерінің императорлық тікелей құқығын қайта растаудан бас тартты. Бірақ Фредериктің қиын тұсында швейцариялықтарға қарсы әскери операциялар жүргізуге мүмкіндік болмады. Австрияда Фредерик алдымен өзінің інісі Альбертпен, содан кейін Маттиас Корвиннің қысымына тап болды, ол тіпті оны Венадан қуды да, Фредериктің сарайын көшпелі өмір салтына көшіруге мәжбүр етті. Империяда Фредерик бавариялық Виттельсбах әулетінің және Тироль, Форарлберг және Алқыс Австриясының герцогы болған туысы Зигмундтың қарсылығына тап болды. Зигмунд та швейцариялық Конфедерациямен қақтығысқа түсті. Тирольдегі епископты тағайындау мәселесінде Папа Пий II оны айыптағанда, швейцариялықтар бұрынғы Габсбург аймағы – Турғауды аннексиялады. 1468 жылы Зигмунд Вальдшут соғысында швейцариялықтармен шайқасты, оны аумақтық шығындарсыз аяқтау үшін үлкен құн төлеуге мәжбүр болды. Ол 1469 жылы Зигмунд Сундгау мен Эльзас аймақтарын Бургундияның Карл Батылына кепіл ретінде беріп, қаржыландырды. Бірақ Карл Зигмундқа швейцариялықтарға қарсы көмектеспеді, сондықтан Зигмунд 1474 жылы аймақтарды сатып алып, Конфедерациямен «Мәңгілік келісім» (Ewige Richtung) шартын жасасты, бірақ император оны мойындамады. Бургундия герцогтігі де француз феодалы болып есептелді және оны Карл VIII дереу талап етті. Бұл қақтығыстың бірінші кезеңі 1489 жылға дейін созылды, бұл кезеңде Максимилиан Төмен елдерде болды. Ол тіпті жауларының қолына түсіп, 1488 жылы Брюггеде төрт ай тұтқын болды. Ол әкесі Саксония герцогы Альберттің басшылығымен келген әскер арқылы ғана босатылды. Кейін Максимилиан Германияға оралып, өзінің туысы Альбертті өкілі ретінде қалдырды. Альберт келесі жылдары Нидерландыда Габсбург үстемдігін орнатуға қол жеткізді. Максимилиан 1486 жылы әкесінің бастамасымен Рим патшасы сайланды және содан бері олар бірлесіп билік жүргізді. 1493 жылы Фредерик қайтыс болғаннан кейін Максимилиан әкесінің иеліктерін де иеленді, осылайша барлық Габсбург аймақтарын біріктірді. Сол жылы Сенлис бейбіт шарты оның Бургундиялық иеліктері үшін французбен болған соғыстарының аяқталуын белгіледі; ол Нидерландыдағы аймақтарды және Бургундия графтығын сақтап қалды, бірақ Бургундия герцогтігін француз патшасына беруге мәжбүр болды. Осылайша Максимилиан Ескі Швейцария Конфедерациясын қоршап тұрған аймақтарды бақылады: шығыста Тироль мен Форарлберг, солтүстікте Алқыс Австрия және батыста Бургундия графтығы.

Швабия мен швейцариялықтар

Император Фридрихтің Швабия лигасына қосылуды сұрауына Эйдгеносендер толыққанды бас тартты: олар Габсбургтердің мүдделерін ілгерілетуге бағытталған одаққа қосылудың қандай да бір себебін көрмеді және солтүстік шекараларында пайда болған осы жаңа, салыстырмалы түрде жақын байланыстағы және күшті одақтан сақтанды. Бұдан бөлек, олар Швабия лигасының күшті аристократиялық элементіне наразылық білдірді, ол олардың соңғы екі жүз жыл ішінде осындай аристократиялық үстемдіктен азат болып, өсіп дамыған өз ұйымынан мүлдем өзгеше болды. Швабия тарапынан да ұқсас алаңдаушылықтар болды. Швабияның қарапайым халқы үшін Эйдгеносендердің тәуелсіздігі мен бостандығы қуатты және тартымды үлгі болды. Оңтүстік Швабияның көптеген барондары өздерінің подданныелары көтеріліс жасап, Швейцария Конфедерациясына қосылуға тырысады деп қорқып жүрді. Бұл қорқыныш негізсіз емес еді: швейцариялықтар Рейн өзенінің солтүстігінде одақтар құра бастады, 1454 жылы Шаффхаузенмен бірінші келісімшарт жасады, содан кейін Ротвейль (1463) және Мюльхаус (1466) сияқты алыс қалалармен де келісімдер жасады. Констанц қаласы мен оның епископы осы екі топтың арасында қалды: олар Швабияда иеліктерге ие болды, бірақ қала Тюргауға қатысты жоғары сот билігін де жүзеге асырды, онда швейцариялықтар 1460 жылы аннексиялағаннан бері төменгі сот билігін алған еді. Швабия лигасының құрылуы Швейцарияның Цюрих және Берн қалаларын Констанцты Швейцария Конфедерациясына қабылдауды ұсынуға итермеледі. Бірақ келіссөздер Конфедерацияның негізін қалаушы кантондарының, әсіресе Уридің қарсылығына байланысты сәтсіз аяқталды. Тюргаудың бөлінген сот юрисдикциясы қала мен Конфедерация арасында көптеген жанжалдардың себебі болды. 1495 жылы мұндай келіспеушіліктердің бірі Уридің әскерлерінің жазалау экспедициясымен аяқталды және қала оларды кері шегінуге және тонауды тоқтатуға мәжбүрлеу үшін 3000 гульдер төлеуге мәжбүр болды. (Тюргау Швейцария Конфедерациясының бірлескен иелігі болды, ал Ури оның басқаруына қатысқан кантондардың бірі болды.) Соңында, 1498 жылдың 3 қарашасында Констанц Швабия лигасына толыққанды мүше болып кірді. Бұл қаланың мәртебесін әлі толық анықтамаса да (кейіннен Реформация кезінде ол Цюрих пен Бернмен қайтадан одақтасады, ал 1548 жылы Шмалькальдия лигасының жеңілісінен кейін ғана Эйдгеноссафенктпен тығыз байланысы толыққанды үзіледі), бұл швейцариялықтар мен швабтардың арасындағы суық қатынастың артуына себеп болған тағы бір фактор болды. Мұндай әрекеттер жеңіл-желпі қарастырылмады және көбінесе қантөгіске әкелді. Шындығында, осындай оқиғалар Швабия соғысын ұзартуға ықпал етті, өйткені екі жақтың әскери басшылығы қаламаған немесе жоспарламаған шайқастар мен тонау экспедицияларын тудырды.

1495 жылғы императорлық реформа

Максимилиан I, оған дейінгі және кейінгі басқа да Киелі Рим императорлары сияқты, империядағы басқа да күшті княздермен күреске түсуге мәжбүр болды және осылайша өзінің беделін және императорлық монархияны нығайту үшін орталықтандыруды ілгерілетуге тырысты. 1495 жылы Вормста өткен Императорлық диетада император мен княздер «мәңгілік бейбітшілік» (Ewiger Landfriede) жариялау үшін бірікті, бұл көптеген жанжалдар мен қарақшы барондардың тәртіпсіздігіне соңғы нүкте қойды және Рейхті қорғау үшін жаңа тұрақты Императорлық армия құрылды, оған әрбір императорлық иелік (Reichsstand) әскер жіберуге міндетті болды. Сондай-ақ, бұл армияны және басқа да институттарды қаржыландыру үшін жаңа бас салығы (Reichspfennig) енгізілді, бірақ бұл салық Максимилианның билігі кезінде тиімді болмады. Швейцариялықтар Императорлық диетаның бұл қаулыларын қабылдамады және жалпы салық төлеуден бас тартты. Олар Габсбургтердің билігімен әскери қызметке әскер жіберуде, салық төлеуде мүдделі емес, кез келген шетелдік соттың юрисдикциясын қабылдамайтын, және өз аумақтарындағы бейбітшілікті өздері қамтамасыз еткен. Олар бұл ұсынысты өз еркіндіктерін шектеу деп қарастырды. Швейцариялықтар бұл шешімдерді қабылдауға наразы болған империяның жалғыз мүшелері емес еді. Сонымен қатар, Габсбургтер француз патшалары Валуа әулетімен Карл Батылдың мемлекетінің қалдықтарын бақылау үшін күрес жүргізді. Максимилианның 1493 жылы Миландық Бьянка Мария Сфорцаға үйленуі Габсбургтерді Италия соғыстарына тікелей араластырды, олар Милан герцогтігін бақылау үшін француз патшаларымен қайтадан қақтығысты. Швейцариялық әскерлер, негізгі лагері Швадерлодан бірнеше шақырым оңтүстікте орналасқан, швабтармен шайқасқа түсті. Швабтар 1000-нан астам сарбазын жоғалтты, оның ішінде Констанц қаласынан 130 адам, ал швейцариялықтар олардың ауыр жабдықтарын, соның ішінде артиллериясын тартып алды. Швейцариялықтар Клеттгау мен Хегауға шабуыл жасап, Тиенген немесе Штуллинген сияқты бірнеше шағын шваб қалаларын тонады, содан кейін кері шегінді. Бұл соғыс екі тараптың да көптеген шағын шабуылдарымен және тонаушы экспедицияларымен ерекшеленді. Шығыс майданда Рейн аңғарына Габсбургтердің жаңа шабуылы Эйдгеносендердің қарсы шабуылына әкелді, олар 1499 жылдың 20 сәуірінде Фельдкирх маңындағы Фрастанц шайқасында жеңіске жетті. Габсбургтер мен шваб әскерлерінің жеңілістері Максимилиан патшаны Нидерландыдан Констанцқа келіп, операцияларды өзі басқаруға мәжбүр етті. Ол швейцариялық конфедерацияға қарсы императорлық тыйым салды, бұл қақтығысты «императорлық соғыс» деп жариялап, неміс князьдері арасында операцияға кең қолдау табуға тырысты. Бірақ бұл әрекет сәтті болмады. Максимилиан келесі шешуші шабуылды тағы да Валь-Мюстаирде жасау керек деп шешті, өйткені Констанцқа шабуыл жасауға жеткілікті әскері болмады. 1499 жылдың мамыр айының басында батыста жасалған шабуыл швейцариялықтарды Sundgau-ға шабуыл жасауға итерді. 21 мамырда швейцариялықтар Хегауда үшінші шабуыл жасады, бірақ бір аптадан кейін Стокках қаласы швабтардың көмекші әскерлері жеткенше қоршауға төтеп бергендіктен операцияны тоқтатты. Сонымен қатар, Үш лига Глурнсқа келген Габсбург әскерлеріне шабуыл жасады. Олар бекіністерді басып алып, Кальвен шайқасында Австрия армиясын талқандап, үш күннен кейін Виншгауды қиратқаннан кейін кері шегінді. Максимилиан мен оның әскерлері бір аптадан кейін, 29 мамырда келді. Өшініш ретінде оның әскерлері Энгадин аңғарын тонады, бірақ швейцариялық конфедерациясының күштері келгенге дейін тез кері шегінді. Шваб Лигасының әскери басшыларының Максимилиан талап еткендей, Гризонға әскер жіберу үшін солтүстік майданнан әскерлерді қайтарып алудан бас тартуы патшаны Констанц көліне қайтаруға мәжбүр етті. Солтүстікке шабуыл жасауды артық көрген швабтар мен патша арасындағы келіспеушіліктер, ол әлі де оларды Мустаир аңғарындағы күресте жеңіске жетуге көндіруге үміттене берді, жаушылық әрекеттерді тоқтатуға әкелді. Констанцта әскер жиналды, бірақ шабуыл жасалмады. Шілде айына дейін бүкіл майданда маңызды ештеңе болған жоқ. Шілде айының ортасында Максимилиан мен шваб басшылары өз әскерлерінің қысымына ұшырады. Батыста, Генрих фон Фюрстенбергтің басқаруымен орналасқан армияда Фландриядан келген көптеген салдақтар мен рыцарьлар жалақы алмағандықтан кететін болды. Шваб әскерлерінің қатардағы сарбаздары да шағымданып, көптегісі шаруалар болғандықтан үйге қайтып, егін жинауды қалаған. Максимилиан әрекет етуге мәжбүр болды. 21 шілдеде Констанц көлі арқылы Rheineck және Rorschach қалаларына жасалған шабуыл швабтардың аз ғана сәтті операцияларының бірі болды. Швейцариялықтардың шағын отряды тосыннан шабуылға ұшырады, ауылдар тоналып, өртелді. Бірақ батыстағы шамамен 16 000 сарбаздан тұратын армияның Dornach қаласына жасаған үлкен шабуылы тез жиналған, бірақ күшті швейцариялық армияға тап болды. 1499 жылдың 22 шілдесіндегі Dornach шайқасында шваб және салдақ әскерлері ұзақ және қиын шайқастан кейін ауыр жеңіліске ұшырады. Олардың басшысы Генрих фон Фюрстенберг шайқастың басында қаза тапты, шамамен 3000 шваб және 500 швейцариялық сарбазы қаза тапты, швабтар қайтадан барлық артиллериясын жоғалтты. Соғыстың соңғы шайқастарының бірі 25 шілдеде болды. Шваб армиясы Хегаудан Schaffhausen қаласына бағыт алды, бірақ Thayngen қаласында қарсылыққа тап болды. Қорғаушылардың шағын күші ақыры жеңіліске ұшырады және ауыл тоналды, бірақ олар қорғаушыларға ауыр шығын келтірді және шайқас швейцариялықтардың Schaffhausen қаласынан әскер жіберуіне жеткілікті уақыт берді. Шваб рыцарьлары мен олардың қатардағы сарбаздары арасындағы түсініспеушілік швабтарды кері шегінуге мәжбүр етті, ал қараңғылық үлкен шайқасқа кедері келтірді. Швейцариялықтар үшін үлкен мәселе біртұтас басшылықтың болмауы еді. Кантондардың отряды тек өз басшыларынан ғана бұйрық алды. Бағынбаушылық туралы шағымдар жиі кездесетін. Швейцариялық диета 1499 жылдың 11 наурызында мына қаулыны қабылдады: «Әрбір кантон өз сарбаздарына ескерту жасасын, егер конфедераттар бірге қарулы болса, олардың әрқайсысы, қандай кантоннан болса да, басқаларының офицерлеріне бағыну керек». Соғыс швейцариялықтардың француз және итальяндық одақтастарымен, сондай-ақ соғыс тұтқындарын құтқару арқылы қаржыландырылды. Базель бейбіт шартымен Ескі Швейцария конфедерациясы мен империя арасындағы қарым-қатынас 1495 жылғы Вормс диетасынан бұрынғы жағдайға оралды. Императорлық тыйым үнсіздікпен тоқтатылды. Максимилиан кантондардың тәуелсіздігін қабылдауға және олардың аумақтарына Габсбургтердің талаптарын ашық түрде қабылдамауға мәжбүр болды. Нәтижесінде, швейцариялық конфедерацияның он мүшесі Рейхскаммергерихт юрисдикциясынан босатылды. Швейцариялықтар содан бері Thurgau аймағында да жоғары сот билігін жүзеге асырды. Соғыс аумақтық өзгерістерге әкелмеді, тек Schaffhausen аймағында қала бұрын Констанц епископына қарасты болған кейбір жерлерге гегемониясын орнатты. Гризон аймағында жағдай соғысқа дейінгі жағдайға оралды. Габсбургтер Он Юрисдикция Лигасының сегіз коммунасы бойынша құқықтарын сақтап қалды, бірақ сонымен қатар осы лиганың Үш Лигамен және Швейцариялық Конфедерациямен одағын қабылдауға мәжбүр болды. Нәтижесінде, Габсбургтер шамамен 130 жылдан кейін Оттыз жылдық соғыс кезінде уақытша қайта басып алған Prättigau-ды Үш Лигаға жоғалтты.

Қосымша салдарлары

Базель соғыстың барлық кезеңінде мұқият бейтараптық сақтады. Швейцария Конфедерациясының кейбір кантондарымен одақтас болғанымен, ол Эльзаста және Рейн бойымен одан әрі төменде де мықты экономикалық байланыстарға ие болды. Бірақ соғыс оқиғалары қала кеңесіндегі конфедерацияны жақтаушылардың ықпалын күшейтті, ал швейцариялықтар қаланың Рейндегі көпірбас ретіндегі стратегиялық маңыздылығын мойындады (Шаффхаузен сияқты). 1501 жылдың 9 маусымында Базель делегациясы мен Швейцария кантондарының өкілдері одақ шартына қол қойды, ал Базель қалалық кеңесі 1501 жылдың 13 шілдесінде оны ратификациялады. Шаффхаузен Швабия соғысы кезінде Эйдгеносендермен бірге шайқасқандықтан, оның Конфедерацияға қабылдануы тек формальды процедура болды. Қала 1415 жылдан бері императорлық қала статусына ие болды және 1479 жылы жаңартылған 25 жылдық шарт арқылы 1454 жылдан бастап Конфедерацияның серіктес мемлекеті болды. 1501 жылдың 10 тамызында ол Конфедерацияның он екінші мүшесі атанды. Дегенмен, федерацияның жекелеген кантондарынан шыққан швейцариялық жалдамалы әскерлер Италия соғыстарына одан әрі (XVI ғасырдың ортасына дейін) түрлі тараптардың қызметіне, ал Франциямен бейбіт келісімге қол жеткеннен кейін, әсіресе француз корольінің қызметіне қатысуды жалғастырды. Швейцария Конфедерациясы Киелі Рим империясының тәуелсіз рейхсстанды болып қала берді, бірақ ол тіпті Императорлық диетаға қатысуға міндетті болмағандықтан, бұл қарым-қатынас 16 ғасырда маңыздылығын жоғалтатын таза формальды сипатқа ие болды. Алайда, швейцариялықтар әлі де императорлық тікелей мәртебеге ие империяның мүшелері ретінде қарастырды; империя барлық артықшылықтардың, құқықтардың және саяси идентификацияның негізі болып саналды, бұл императорлық нышандардың қолданылуында көрініс тапты. 1648 жылғы Вестфалия шартында Конфедерацияның барлық мүшелері мен серіктес мемлекеттері империядан толық босатылып, өздерінің ұлттық және саяси бірлік ретінде мойындалды.