Кіріспе

Буддизмнің ерте кезеңіндегі маңызды тұлға, буддизмнің құтқарушы күшінің үлгісі ретінде қарастырылатын буддалық тұлға.

Біріншісі – Терагата, екісінен де көнесі, ал екіншісі – Маджхима Никаядағы Аңгулимала Суттасы. Екеуі де Аңгулималаның Буддамен кездесуін қысқаша сипаттайды және кейінірек оқиғаға енгізілген көптеген негізгі ақпараттарды (мысалы, Аңгулималаның ұстазынан ант алуы) атамайды. Пали мәтіндерінен басқа, Аңгулималаның өмірі санскриттен аударылған тибет және қытай мәтіндерінде де сипатталған. Ертедегі Мұласарвастивада мектебінің «Самиуктагама» деп аталатын санскрит жинағы ертедегі Сарвастивада және Кашшапия мектептерімен екі қытай мәтінінде (б.з. 4-5 ғасырында) аударылған, және оқиғаның нұсқаларын қамтиды. Махасангхика мектебінің санскриттегі «Экоттара Агамадан» қытай тіліне аударған мәтіні де белгілі. Сонымен қатар, Аңгулимала туралы үш қытай мәтіні табылды, олардың шығу тегі белгісіз, бірақ алғашқы үш қытай мәтінінен өзгеше. Бұл ерте мәтіндерден басқа, Буддхагошаға (б.з. 5 ғасыры) және Дхаммапалаға (б.з. 6 ғасыры) жатқызылатын Маджхима Никаяға және Терагатаға қатысты түсіндірмелерде де кейінгі нұсқалар кездеседі. Екі түсіндірме бір-бірінен тәуелсіз болмайтын сияқты: Дхаммапала Буддхагошаны көшіріп немесе тығыз парафразалаған, бірақ кейбір сәйкессіздіктерді түсіндірген. Аңгулималаның өмірінің алғашқы жазбалары оның қорқынышты зорлық-зомбылығын, ал бұған қарама-қарсы Будданың бейбітшілігін көрсетеді. Кейінгі жазбаларда Буддалық ілімдерге сәйкес келмейтін нәрселерді егжей-тегжейлі түсіндіруге тырысады. Мысалы, сұрақ тудыратын мәселе – кісі өлтірушіден ағарған шәкіртке кенеттен айналу. Бірақ кейінгі оқиғаларда көптеген кереметтер де бар, және көптеген егжей-тегжейлі мәліметтермен бірге бұл оқиғаның негізгі тұстарын көлеңкелеуге бейім. Алғашқы пали тіліндегі баяндамалар Аңгулималаның әрекеттеріне қатыгездіктен басқа ешқандай себеп келтірмейді. Кейінгі мәтіндер кейінірек комментаторлардың Аңгулималаның кейіпкерін «қайта қалпына келтіру» әрекеттерін білдіруі мүмкін, оны зұлым кісі өлтіруші ретінде емес, жағдайлар тұзағына түскен жақсы адам ретінде көрсетуі мүмкін. Дискурстар мен тармақтардан басқа, Джатака ертегілері, Милиндапаньха және Аңгулималамен айналысатын монахтар тәртібінің бөліктері, сондай-ақ кейінгі Махавамса жылнамасы бар. Аңгулималаның өмірін баяндайтын басқа тілдердегі кейінгі мәтіндерге Авадана мәтіні «Сатака», сондай-ақ кейіннен жинақталған әңгімелер жинағы «Даналар мен ақымақтар туралы баяндама» (тибет және қытай тілдерінде) кіреді. Аңгулимала туралы қысқаша айтатын қытай паломниктерінің саяхат есептері де бар. Аңгулималаның өмірін сипаттаудан басқа, Гаутама Будда Аңгулималаға арналған «Аңгулималия Сутрасы» деп аталатын Махаяна сөзі бар. Бұл Татагатагарбха сутраларының бірі, Будда табиғаты туралы баяндамалардың тобы. Тексеру деректерінен басқа, ертедегі эпиграфикалық деректер де табылды. Аңгулималаны бейнелейтін ең алғашқы рельефтердің бірі шамамен б.з.б. 3 ғасырына жатады.

Бұрынғы өмірлері

Мәтіндер Аггулимала Будда Гаутамамен кездескенге дейінгі бұрынғы өмірді сипаттайды. Бұл өмірде ол адам жейтін патша ретінде туып, якшаға айналды (бір түрлі демон;), кейбір мәтіндерде Саудаса деп аталады. Саудасаға өлі нәрестенің етін ұсынғанда, ол адам етін жеуге қызығушылық танытады. Ол көбірек сұрағанда, оның халқы балаларының қауіпсіздігі үшін қорқа бастайды және ол өз патшалығынан қуылды. Саудаса монстрға айналады, содан кейін жүз патшаны құрбан етсе, патшалық мәртебесін қайтарып алатынын уәделеген құдаймен кездеседі. 99 патшаны өлтірген соң, Сутасома есімді патша Саудасаның ойын өзгертеді және оны дінге бет бұруға көндіреді, ол зорлық-зомбылықтан бас тартады. Мәтіндер Сутасоманы Будданың бұрынғы өмірімен, ал Саудасаны Аггулималаның бұрынғы өмірімен байланыстырады. Алайда, Экоттара Агама бойынша, Аггулимала бұрынғы өмірінде тәжді мұрагер болған, оның жақсылығы мен ізгілігі жауларын ашуландырған. Жаулары оны өлтірген кезде, ол өлім алдында өшігуге және болашақта ұстазының басшылығымен Нирванаға жетуге ант етеді. Осы нұсқада Аггулималаның кісі өлтіруі, оған бұрын жасалған зұлымдыққа жауап ретінде ақталады, ал оның құрбандары Аггулималаға бір кезде жасалғандай жазаға тартылады.

Жастық шақ

Көптеген мәтіндерде Аңгулимала Саваттиде, Гагга руының брахман (кәсіпқой дін қызметкері) кастасында дүниеге келеді, оның әкесі Бхаггава Косала патшасының рухани кеңесшісі, ал анасы Мантани деп аталады. Түсіндірме мәтіндерге сәйкес, баланың туған кезде көрінген белгілер (қару-жарақтардың жарқырауы және аспанда "ұрлар шоқжұлдызының" пайда болуы) баланың қарақшыға айналуға тағдырланғанын көрсетеді. Әкесі патшаға белгілерді түсіндіріп жатқанда, патша бала жалғыз қарақшы болады ма, әлде топ жетекшісі болады ма деп сұрайды. Бхаггава жалғыз қарақшы болады деп жауап бергенде, патша оны тірі қалдыруға шешім қабылдайды. Буддхагоса айтуынша, әкесі балаға "зияны жоқ" деген мағынаны білдіретін Ахимсака деген ат қояды. Бұл сөз ахимса (бейбітшілік) сөзінен алынған, өйткені жаман белгілерге қарамастан, туғанда ешкім зардап шекпейді. Ол құрбандарын ұстау шеберлігімен танымал болады. Адамдар жолдан қорқудан бастап, ол ауылдарға кіріп, адамдарды үйлерінен сүйреп шығарып өлтіреді. Тіпті толық ауылдар тастамалы болып қалады. Ол құрбандарынан киім-кешек немесе зергерлік бұйымдарды ешқашан алмайды, тек саусақтарын ғана алады. Өзінен алған құрбандардың санын санап отыру үшін оларды жіпке тізіп, ағашқа іледі. Бірақ құстар саусақтардың етін жей бастағандықтан, ол оларды құрбандық жібі ретінде кие бастайды. Осылайша оны "саусақтардан жасалған алқа" деген мағынаны білдіретін Аңгулимала деп атайды. Тхеравада елдеріндегі монахтар жүкті әйелдерге бата беру кезінде осы мәтінді оқып отырады және көбінесе оны монахтық білімнің бір бөлігі ретінде жаттап алады. Сондықтан Аңгулималаға сенушілер бала тудырудың "қамқоршысы" ретінде қарастырады. Қылмыскерден бала туғанда қауіпсіздікке кепіл болатын адамға айналу – үлкен өзгеріс. Бұл оқиға Аңгулималаға тыныштық табуға көмектеседі. Шындықты айтқаннан кейін, ол "қала тұрғындарына өлім емес, өмір сыйлайды" деп есептеледі.

Дегенмен, кейбір ренжіген адамдар оның жақындарының өліміне жауапты екенін ұмыта алмайды. Олар қайыр сұрап келе жатқанда таяқтармен және тастармен оған шабуыл жасайды. Басы қанға толып, сырт киімі жыртылып, қайыр сұрау ыдысы сынған күйде Аңгулимала монастырға оралады. Будда Аңгулималаға азапты сабырмен қабылдауға шақырады; ол Аңгулималаның, әйтпесе тозаққа лайықты болатын карманың жемісін басынан өткізіп жатқанын көрсетеді. Аңгулимала ағарған шәкіртке айналғаннан кейін, санасы берік және зардап шекпейтін болып қалады. Оның кармасының салдары сөзсіз, тіпті Будда да оларды тоқтатуға күші жетпейді. Аңгулималаны монахтар қатарына қабылдағаннан кейін Будда енді ешқандай қылмыскерді монах ретінде қабылдамау керек деген ереже шығарады. Буддхагоса Аңгулимала монах болғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болғанын айтады. Аңгулимала қайтыс болғаннан кейін, монахтар арасында оның қай жерге баратыны туралы пікірталас туады. Будда Аңгулимала Нирванаға жеткенін мәлімдегенде, бұл кейбір монахтарды таң қалдырады. Олар осылай көп адамды өлтірген адамның қалайша ағартуға жете алатынын түсінбейді. Будда: "Адам қанша жамандық жасаса да, жақсылыққа бет бұрып, ағартуға жету мүмкіндігі бар" деп жауап береді.

Тарихи

Ежелгі Үндістанда ұстазға қоштасу сыйлығы беру дәстүрлі болған. Ведалық эпос Махабхараттағы «Паушья кітабында» осыған мысал бар. Мұнда ұстаз шәкірті Уттанканы, оның сенімді және барлық Веда мен Дхармашастралық білімдерді меңгергенін дәлелдегеннен кейін жібереді. Уттанка ұстазына былай дейді:

Индолог Фридрих Вильгельм осындай тіркестер Ману кітабында (II,111) және Вишну нұсқауларында да кездесетінін айтады. Ұстаздарымен қоштасып, олардың тілегін орындауға уәде беру, Ведалық ілімдерге сәйкес, ағартуға немесе осыған ұқсас жетістікке жеткізеді. Сондықтан Аггулималаның ұстазының қорқынышты тапсырмаларын орындағаны, бірақ жүрегінде жақсылық пен мейірімділік сақтайтыны және соңында ең жоғары жетістікке жететіні таңқаларлық емес. Индолог Ричард Гомбрич Аггулимала тарихының Будда мен ертедегі Саивиттік немесе Шактилік тантраның жақтасы арасындағы тарихи кездесу болуы мүмкін деп болжайды. Гомбрич осы тұжырымға келеде текстердегі сыбайлас жемқорлықтың ықтимал белгілері мен түсіндірушілердің Аггулималаның мінез-құлқына берген әлсіз түсіндірмелерінің негізінде сүйенді. Ол ертедегі Пали канонында Саива, Кали және қанды (қатыгездікке толы) тантрикалық тәжірибелермен байланысты басқа да құдайлардың жақтастарына сілтемелер бар екенін атап өтеді. Осы теория бойынша мәтіндік қайшылықтарды түсіндіруге болады. Аггулималаның зұлым культтың бір бөлігі болғаны туралы идеяны қытай саяхатшысы Сюань Цзан (602–64 жж.) ұсынған. Ол өзінің саяхат жазбаларында Аггулималаға ұстазының Будданы өлтірсе, ол Брахма көкте туатынын үйреткенін айтады. Қытайдың ерте мәтінінде де осыған ұқсас сипаттама бар, онда Аггулималаның ұстазы өлместікке жету үшін гуруының қорқынышты нұсқауларын орындаған. Сюань Цзанның ұсынысын ХХ ғасырдың басында Сюань Цзанның саяхат жазбаларын еуропалық тілдерге аударғандар одан әрі дамытты, бірақ ішінара аударма қателеріне негізделді. Дегенмен, Гомбричтің осы идеясын алғаш рет қазіргі заманғы ғалымдардың бірі тұжырымдады. Алайда Гомбрихтің буддалық аңғымелер жинағының (б.з.д. 2-3 ғасыр) қалыптасуына дейін тантрикалық тәжірибелер болғаны туралы пікірі қалыпты ғылымға қарсы келеді. Ғалымдардың пікірінше, алғашқы тантрикалық культтер шамамен мың жылдан кейін пайда болды және бұрынғы қанды тантрикалық тәжірибелердің мәтіндік немесе басқа дәлелдері табылмады. Гомбрич буддалық жазбаларда бір рет ғана айтылған және жазбалардан тыс ешқандай дәлелдері жоқ басқа да ұқсас антиномиялық (моральдық нормаларға қарсы) тәжірибелер бар деп айтса да, буддалық зерттеулер ғалымдары Мудагамува мен Фон Роспатт оларды дұрыс емес мысалдар деп санайды. Олар Гомбрихтің метрикалық аргументтерімен де келіспейді, сондықтан Гомбрихтің Аггулималаға қатысты гипотезаларымен келіспейді. Алайда олар Аггулималаның зұлым әрекеттері қандай да бір тарихи культтың бөлігі болуы мүмкін деп санайды. Буддалық зерттеулер ғалымы Л. С. Кузинс те Гомбрихтің теориясына күмәнмен қарайды. Хуй Чжаоның Дамамухавадананың қытай тіліне аудармасында, сондай-ақ археологиялық жағдайларда Аггулимала Веда дәуірінен белгілі мифологиялық индус патшасы Калмашапада немесе Саудасамен сәйкестендірілген. Ежелгі мәтіндерде Саудасаның өмірі көбінесе Аггулималаның бұрынғы өмірі ретінде сипатталады, және екі кейіпкер де жақсы брахман болу мәселесімен айналысады. Гандхара аймағындағы суреттерді зерттеген археолог Маурицио Таддей Аггулимала тарихының аңшылықпен өмір сүретін якшаға қатысты үнді мифологиясына сілтеме жасауы мүмкін деп болжайды. Көптеген суреттерде Аггулимала бас киім киіп тұр, Таддей оны Дионис сияқты иконографияның үлгісі ретінде сипаттайды. Алайда өнер тарихшысы Пиа Бранкаччо бас киім – аңшылық немесе аңшылықпен байланысты тұлғаларға арналған үнділік символ деп санайды. Ол Таддеймен келіседі, Аггулималаның суреттері, әсіресе Гандхарада, грек өнеріндегі және мифологиясындағы Дионисий тақырыптарын еске түсіреді және олардың әсері болуы мүмкін. Алайда Бранкаччо бас киім негізінен үнділік символ болған деп санайды, суретшілер Аггулималаның орман тайпасына тиесілі екенін көрсету үшін қолданған, ал ертедегі буддистер олардан қорқып, көбінесе қалалық болған.

Діндік

Буддистер арасында Аггулимала – ең танымал әңгімелердің бірі. Бұл тек қазіргі заманда ғана емес, ежелгі заманда да екі маңызды қытай паломнигі Үндістанға сапар шегіп, Аггулималаның өмірімен байланысты жерлер туралы баяндаған. Буддистік көзқарас бойынша, Аггулималаның оқиғасы тіпті ең жаман адамдардың да өз кемшіліктерін жеңіп, тура жолға оралуы мүмкін екенін көрсетеді. Түсіндірмелер бұл оқиғаны жақсы карманың жаман карманы жоятынының мысалы ретінде ұсынады. Буддистер Аггулималаны толыққанды трансформацияның символы және будда жолының тіпті ең шамасы аз адамдарды да өзгерте алатынының дәлелі деп есептейді. Буддистер Аггулималаның оқиғасын Будданың мейірімділігі мен құдайға жақын қабілеттерінің үлгісі ретінде жиі келтіреді. Аггулималаның рухани оянуы Будданың ұстаздық шеберлігінің куәсі және Будданың (Дхарма) үйретімінің емдік қасиеттерінің мысалы ретінде айтылады. Өз жауабында Будда «зиярат етуден бас тарту» ұғымын зиян келтірмеудің себебі мен салдары болып табылатын тыныштықпен байланыстырады. Бұдан әрі, оқиғада Будданың зұлым Аггулималадан озуы бейнеленгендіктен, мұндай тыныштықта рухани күш бар екені көрсетіледі. Бұл Будданың құдайға жақын қабілеттерінің нәтижесі деп түсіндірілсе де, терең мағынасы – «рухани тұрғыдан тыныш адам» «қалыпты жағдайда белсенді адамнан» жылдам қозғала алады. Яғни, рухани жетістікке тек зорлық-зомбылықсыз ғана қол жеткізуге болады. Сонымен қатар, бұл тыныштық буддалық түсінік бойынша кармадан құтылуды білдіреді: егер адам тоқтаусыз кармалық жазалау заңынан құтыла алмаса, кем дегенде зорлық-зомбылықсыз өмір сүру арқылы кармасын азайта алады. Мәтіндер мұны кармалық жазалаудың үздіксіз қозғалысына қарама-қарсы тұратын тыныштық түрі деп сипаттайды.

Басқа

Аггулималаның оқиғасы қылмыскерлерге психоәлеуметтік және физикалық ортаның қалай әсер ететінін көрсетеді. Юнгиандық сарапшы Дейл Матерс Ахимсаканың өлтіруді бастағаны оның мағыналық жүйесінің бұзылуынан деп болжайды. Ол енді академиялық талант ретінде бағаланбай қалды. Оның көзқарасын былай деп түйіндеуге болады: "Менің ешқандай құндылығым жоқ, сондықтан мен өлтіре аламын. Егер мен өлтірсем, онда менде ешқандай құндылық жоқ екенін дәлелдеймін". Аггулималаның өмірін қорытындылай келе, Матерс "ол өмір беру мен алуды жалғастыратын тұлға" деп жазады. Сол сияқты, теология ғылымы бойынша ғалым Джон Томпсон Аггулималаны билік адамы сатқан, бірақ өзінің құлдыраған моральдық нормаларын қалпына келтіріп, өзі зардап шеккен қоғамды қалпына келтіретін адам ретінде сипаттайды және баяндамада ұсынылған этиканы жауапкершілікті ынталандыру ретінде сипаттайды. Бұл оқиға құтқарылу туралы емес, басқалардың көмегімен өзін құтқару туралы. Этика ғылымы бойынша ғалым Дэвид Лой Аггулималаның оқиғасы мен оның сот жүйесіне әсері туралы көп жазды. Ол буддалық этика бойынша қылмыскерлерді жазалаудың жалғыз себебі олардың мінез-құлқын өзгерту деп санайды. Егер Аггулимала сияқты қылмыскер өз-өзіне қол жеткізген болса, оны жазалауға ешқандай себеп жоқ, тіпті қорқыныш ретінде. Бұдан басқа, Лой Аггулималаның оқиғасына қалпына келтіру немесе трансформациялық әділдіктің ешқандай түрі кірмейтінін айтады, сондықтан ол оқиғаны әділдіктің үлгісі ретінде "кемшіліктері бар" деп санайды. Бұрынғы саясаткер және қоғамдық денсаулық сақтау ғалымы Матура Шреста Аггулималаның оқиғасын "әдеттегідей, трансформациялық әділдіктің алғашқы тұжырымдамасы" деп сипаттап, Аггулималаның өкінгенін және бұрынғы қарақшы өмірінен бас тартқанын және ақырында ол құрбандардың туыстарынан кешірім алғандығын айтады. Ағалы жаза туралы жазған ғалым Дэмиен Хориган Аггулималаның оқиғасының басты тақырыбы - оңалту екенін және Пасенади патшаның Аггулималаны қудаламауының себебі осындай оңалтуды көру екенін атап өтті. Шри-Ланканың босану алдындағы рәсімдерінде Аңгулимала суттасын жүкті әйелге арнап айтылғанда, оны құнарлылық пен ұрпақты көбеюді бейнелейтін заттармен, мысалы, кокос ағашының бөліктері мен қыш құмыралармен қоршау әдеті бар. Ғалымдар Оңтүстік-Шығыс Азияның аңыздарында қанқұмар адамдар мен құнарлылық бейнелерінің арасында байланыс бар екенін айтады. Британ үкіметі оны британдық түрме жүйесіне қатысты барлық мәселелерде будда дінінің ресми өкілі ретінде таныды және Англия, Уэльс және Шотландиядағы тұтқындарға капеллан, кеңес беру қызметі, будда және медитация бойынша нұсқаулар береді. Аңғұлимала туралы аңыз халық мәдениетінде едәуір көңіл бөлді. Бұл оқиға кем дегенде үш фильмнің басты тақырыбы болды. 2003 жылы тай режиссері Сутеп Таннират "Аңгулимала" атты фильм түсіруге тырысты. Алайда Тайландта 20-дан астам консервативті будда ұйымдары наразылық білдіріп, фильм буддалық ілімдер мен тарихын бұрмалап, буддалық жазбаларда кездеспейтін индуизм мен теистік ықпалдарды енгізді деп шағымданады. Консервативті топтар Аггулималаның қатыгез кісі өлтіруші ретінде суреттелуіне наразы болды, бірақ оны осындай қатыгез қарақшы болуға итермелеген тарихын қамтымады. Алайда Таннират өзін қорғап, түсіндірмелерден түсіндірмелерді алып тастағанымен, ертедегі буддалық баяндамаларды дәл орындағанын дәлелдеді. Таннираттың тек қана түсіндірмелердің танымал әңгімелерін емес, ертедегі есептерді пайдалануды таңдауы наразылықтарға әкелді. Аңгулимала әдеби шығармалардың тақырыбы болды. 2006 жылы бейбітшілік белсендісі Сатиш Кумар "Будда және террорист" атты кішігірім кітабында Аңгулималаның тарихын қайта айтып берді. Кітаптар терроризмге қарсы жаһандық соғысқа қатысты, террорист ретінде сипатталған Аггулималаның әртүрлі жазбаларын қайта құру және біріктіру. Кітапта Будда Аггулималаны монахтық тәртіпке қабылдап, Пасенади патшаның оны жазалауына жол бермейтін жері баса айтылған. Кумардың кітабында бұл әрекет Аггулимала мен Будданың екеуін де түрмеге қамауды талап ететін ашуланған жұртшылықтың кері реакциясына әкеледі. Пасенади ауыл тұрғындары мен патша сотының қатысуымен қоғамдық сот ұйымдастырады, онда жиналыс екі айыпталушымен не істеу керектігін шеше алады. Ақырында, Аггулимала өзінің қылмыстарын мойындап, Пасенади жазалаудың орнына кешірімділікке баса назар аударған баяндама жасағанда, жиналыс екеуін босатуға шешім қабылдайды. Бұл оқиға Аггулималаға жаңаша көзқарас ұсынады, оның зорлық әрекеттері ақырында сотқа және бейбітшіл және әділ қоғамға әкеледі. Томпсон буддалық мәтіндер мен Кумардың кітабы туралы жазғанда, буддалықтағы ахимса әртүрлі контексттерде әртүрлі мағыналарға ие болуы мүмкін екенін және көбінесе пассивті тұруды немесе әдеттегідей түсінілетін зорлықсыздықты білдірмейтінін айтады. Соңында, Аңгулимала Карл Гьеллеруптың "Шешен Каманита" (Der Pilger Kamanita, 1906) романының басты кейіпкерлерінің бірі болып табылады, онда ол Васиттиге өзінің Будда тәртібіне өту тарихын айтады, ол Косамби қаласындағы Симсапа тоғайында буддалық ілімді тыңдағаннан кейін және мол садақа бергеннен кейін ертесі күні Будда тәртібіне қосылады.