Кіріспе
Блумерлер, сондай-ақ блумер, түрік киімі, американдық киімі немесе жай ғана реформалық киім деп аталатын әйелдер киімдері – әйелдердің төменгі денесіне арналған бөлінген киімдері. Олар 19-ғасырда американдық әйелдер киетін ауыр, қысып киетін киімдерге қарағанда денсаулыққа пайдалы және ыңғайлы балама ретінде пайда болды. Олар өздерінің ең белгілі жақтаушысы, әйелдер құқықтары үшін күрескен белсенді Амелия Блумерден атын алған. "Блумер" деген атау оларды киген әйелдер бұрынғысынша пайдаланбаған, олар өз киімдерін "Реформа костюмі" немесе "Америкалық киім" деп атаған, бұл атау оларды кемсіткен.
Bloomers, also called the bloomer, the Turkish dress, the American dress, or simply reform dress, are divided women's garments for the lower body. They were developed in the 19th century as a healthful and comfortable alternative to the heavy, constricting dresses worn by American women. They take their name from their best known advocate, the women's rights activist Amelia Bloomer. The name "bloomers" was derogatory and was not used by the women who wore them, who referred to their clothes as the "Reform Costume" or the "American Dress."
Модалық гүлдер (жіңішке)
Блумерлер – Water Cure Journal журналының оқырмандарының ұсынысы болды, ол 1849 жылдың қазан айында әйелдерді қазіргі мода сияқты денсаулығына зиян келтірмейтін киім стилін жасауға шақыра бастады. Бұл сонымен қатар, бұрынғы әйелдер киімдерінен өзгеше, қоғамдық өмірде еркіндікке мүмкіндік беретін, шектеусіз қозғалысты білдірді – бұл еркіндік метафоралық та, физикалық та болды. Сол кездегі сәнді киім – еденге бірнеше дюймге дейін сүйрелетін, астарына сабан немесе жылқының қылы тігілген, қатаң кіші киімдермен жабылатын юбкадан тұратын. Ауыр юбкалардан өзге, сол кездегі мода "ұзын бел" эффектін талап етті, ол кит сүйегінен жасалған корсет арқылы қол жеткізілді. Әйелдер түрлі костюмдер таңдады, олардың көпшілігі Түркия шалбарларынан шабыттанды, және барлығының құрамында шалбар болды. 1850 жылдың жазында Water Cure Journal журналының оқырмандары және елдің денсаулық орталықтарында емделіп жатқан әйелдер қысқа юбка және шалбар, немесе "түрік киімі" деп аталатын киімнің әртүрлі нұсқаларын киді. Кейбіреулер бұл стилді жеке орында кигеннен кейін, оны жұрт алдында да кие бастады. 1851 жылдың қысы мен көктемінде елдің газеттерінде осы киімдердің көрінуі туралы хабарлар жарияланды. Блумер кию – әйелдің шалбар киюі, ер адам киімі – билік мәселесі еді. Блумерлердің символизмі зор болды. Ерлер олардан қорқыныш сезінді және кейде оларды киген әйелдерді "Амазонкалар" немесе "еркек кейіпкерлері" деп қорлады.
1851 жылғы Блумерлер маниясы
1851 жылдың ақпан айында Питерборо, Нью-Йорк қаласынан Элизабет Смит Миллер «түрік киімі» киіп, Амелия Блумердің және оның «Лили» журналының үйіне, Нью-Йорк штатының Сенека-Фоллз қаласына барды. Келесі айда Блумер оқырмандарына ол бұл киімді қабылдағанын жариялады және көптеген сұраныстарға жауап ретінде киімнің сипаттамасы мен оны қалай тігу керектігі туралы нұсқауларды басып шығарды. Оның таралымы 500-ден 3000-ға дейін өсті. 1851 жылдың жазында елде «блумерге деген құмарлық» пайда болды. Денсаулықты жақсартушы Мэри Гоув Николс Париж модасының билігінен тәуелсіздік декларациясын жазып, әйелдер киімі туралы лекцияларда қол жинады. Массачусетс штатының Лоуэлл қаласындағы тоқыма фабрикаларының басшылары 4 шілдеге дейін қауіпсіз киімді қабылдаған әйел жұмысшыларына банкет берді. Огайо штатының Толедо қаласында 60 әйел түрік киімінде қаланың ең танымал іс-шараларының біріне келді. «Блумерлік кештері» мен пикниктер ұйымдастырылды, киім реформасы қоғамдары мен «блумер» институттары құрылды. Сентябрь айында Нью-Йорктің Бродвей табанасында бұл киімді қолдау үшін үлкен фестиваль өтті. Тамыз айында Филадельфиядан Калифорнияға дейін, мүйістің айналып жүзіп алты ай сапар шеккен әйел, багажында бұл киіммен келді, бірақ киім одан бұрын жеткенін және Сан-Францискодағы киім дүкенінің терезесінде қойылғанын көрді.
Лондондағы гүлшілер
Англияда Ханна Трейси Катлер және басқа әйелдер Лондондағы халықаралық бейбітшілік конгресіне бұл жаңа киімді киіп келгенде, гүлдейтін шалбарларға қызығушылық арта түсті. Көптеген газет басылымдары осы киімнің тудырған дау-дамасылға арналды. Лондон мен одан тыс жерлерде гүлдейтін шалбарлар туралы лекция оқыған белгілі бір тұлға – Каролина Декстер болды. Ол және оның күйеуі кейін Австралияға эмиграциялағанда, киім реформасын жақтауын жалғастырды. Австралияда гүлдейтін шалбар киген әйелдердің саны аз болғанымен, Декстердің тұрақты қолдауы «The Sydney Morning Herald» газетінде пікір қақтығысына әкелді.
Әйелдер құқықтары
Блумер 1850-ші жылдардың басында әйелдер құқықтарының символына айналды. Жаңа киім үлгісін қабылдаған Элизабет Кейди Стэнтон, Люси Стоун және Сьюзан Б. Энтони әйелдердің дауыс беру құқығын да қолдады. Бұл әйелдер жаңа стильді "бостандық киімі" деп атауға ұмтылды, ол Орталық және Оңтүстік Азиядағы шалбар-көйлекке (шалвар камез) ұқсас екі бөліктен тұратын киім болды. Көптеген адамдар осы әйелдердің радикалды сөздерін тыңдау үшін ғана емес, сонымен қатар олардың "жанжалды" киім киюін көру үшін жиналды. Бірақ үш жылдан кейін, жаңа киімнің әйелдер құқығын қорғаушылардың назарын бұрып, маңызды мәселелерден алшақтататынынан сескеніп, көптеген әйелдер корсеттерге, ұзын юбкаларға және дәстүрлі киімдерге қайта оралды. 1856 жылы құрылған Киім реформасы қауымдастығы да осы киімді "американдық костюм" деп атады және оның саяси маңызынан гөрі денсаулыққа тигізетін пайдасына баса назар аударды. Америка Азамат соғысынан кейін Блумер костюміна деген қызығушылық 1890-шы жылдарға дейін толығымен басылды. 1850-ші жылдары "блумер" феминистік реформаның физикалық және метафоралық бейнесі болды. Бұл киім 1849-шы жылдың соңында әйелдердің денсаулығына зиян келтірмейтін киім стилін жасау мақсатымен пайда болды. Бұрынғы киімдерге қарағанда шектеулері аз болғандықтан, блумер әйелдерге көбірек физикалық еркіндік сыйлады. Бұл толығымен жаңа және ерекше киім әйелдерге метафоралық еркіндік те берді, өйткені оларға киімнің алуан түрлерін таңдауға, сондай-ақ өзіне сәйкес киімді таңдау мүмкіндігі мен құқығы берілді. Кейбір адамдар тіпті Блумер киімін моральдық себептермен қабылдау керек деп талас етті. Бір журналист 1852-ші жылдың шілдесінде Массачусетс штатының Милфорд қаласында "өте зиялы, әйелдерге ұқсайтын" бір топ әйелдің кездескенін хабарлады. Олардың кездесу мақсаты – блумерді қабылдаудың дұрыстығын қарастыру болды. Әйелдер бірауыздан костюмді мақұлдаған резолюцияны қабылдады, қазіргі заманғы сәнді "адамгершілікке қарсы келетін жамандықтармен" байланыстырып, блумердің әйелдердің жақсылыққа ұмтылуына көмектесетінін мәлімдеді. Элизабет Кейди Стэнтон және тағы да көптеген феминистер, "феминистік киімге" ие болған, бірақ барлық мәселелерді толық білмейтін әйелдердің өрескелдік танытқанын айтты. Олардың алаңдаушылығы – адамдар реформаны шын сарапшы болмай-ақ көрсетуі мүмкін екендігінде еді. "Сибилла" поэмасында реформаның сезімі мен мәні қарапайымдылық және әйелдер сәніндегі осы шағын қадамды, жалпы әйелдер үшін жасалған шағын қадаммен салыстырып, нәзік бағалау арқылы көрсетілді. 1850-ші жылдары феминистік реформаторлар әйелдерге теңдік пен өзгерістерді әкелу үшін көптеген күрестерге қатысты. Феминистер мәселелерге назар аударудың маңыздырақ екеніне сенді және сәнге құмар болудың олар күресіп жатқан нәрсеге қайшы екенін ойлады. Бұл енді танымал болған қарапайым киім өзгерісі әйелдердің азаттығын символдық түрде ілгерілетуге көмектесті.
Блумер киімінің қарсылығы
Блумердің бұл киімді денсаулық үшін емес, бостандық киімі ретінде насихаттауы, ортодоксалды дін қызметкерлері мен әйелдер құқығы қозғалысының басқа да сыншыларына ұнаған жоқ. Олар әйелдердің шалбар киюін ерлер билігін тартып алу деп қарады. Осы қозғалыспен байланыстырып, «Нью-Йорк Санди Меркури» газеті 1851 жылдың мамыр айында Огайо штатының Акрон қаласында өткен әйелдер құқығы жөніндегі конвенцияны бейнелейтін ағаштан ойылған суретті жариялады. Суретте әйелдердің бәрі пальто, шалбар, биік етік киіп, аяқтарын қиыстырып отырып, сигарета тартады. Бірақ шындығында онда бірде-бір блумер киген әйел болған жоқ. Кейбір жас қыздар осы киімді кигендігі үшін шіркеуге қабылданудан бас тартылды. Бұл әдетті тоқтату үшін қоғамдық жиналыстар шақырылды, ал бұрын киімді мақтаған газеттер «блумеризмді» мазақтап, айыптауға кірісті. 1851 жылдың тамызында «Харперс Масялы» журналы «Шығыс киімінің» эскизін жариялағаннан бір ай өткен соң, американдық киімді мазақтайтын лондондық газеттен карикатура мен мақаланы қайта басып шығарды, оны талғамды, әдемі және сәнді деп бағалады.
Батыс фломандар
Люси Стоун, 1850 жылдары әйелдер құқығын қорғау қозғалысының ең танымал ораторларының бірі, 1851 және 1855 жылдар аралығында жиырмадан астам штат, Колумбия округі және Онтариодағы үлкен аудиториялар алдында сөйлеген кезде осы киімді киіп, оны танымал етуге көмектесті. Ол 1850-51 жылдардың қысында тифтен айыққан кезде денсаулық сақтау мақсатымен киім киюді бастады және оны үш жыл бойы ғана тақты. 1856 жылы Ұлттық киім реформасы қауымдастығы құрылды, ал оның өкілдерінің бірі, доктор Лидия Сайер Хасбрук, 1849 жылдан бері осы киімді киіп жүрген, қоғамның органы ретінде "Сибилла" атты журналды іске қосты. 1856 жылдың шілдесінен 1864 жылдың маусымына дейін бұл газет Жаңа Англиядан Калифорнияға дейінгі жазылушыларға киім реформасы туралы жаңалықтар жеткізді және реформалық киімді киетіндері туралы есімдерін жіберген мыңға жуық әйелдің атын жариялады. Айова штатынан келген бір хат жазушы бұл киімнің далалық өмірге өте қолайлы екенін айтты және штаттың әртүрлі аймақтарындағы көптеген әйелдердің оны үнемі киетінін хабарлады. Иллинойс, Арканзас, Мичиган, Висконсин, Канзас, Небраска, Дакота және Орегон штаттарынан келген оқырмандар оның батыс әйелдері арасында кең таралғанын растады. 1860 жылы ағылшын саяхатшысы Ларамиде (Уайоминг) «блумер» киген әйелмен кездескенін, ал Пайк шыңына саяхатшы «блумер костюмі өте танымал және құрлықтағы саяхатқа ерекше бейімделген» деп мәлімдеді.
Азамат соғысы медбикелері мен гүлденуші
1861 жылы маусымда Доротея Дикс әскери медбикелердің бастығы болып тағайындалғанда, ол әскери ауруханаларда "блумер" киюге тыйым салатын және әйелдерден медбикелік қызметке кірмес бұрын одан бас тартуды талап ететін мәлімдеме жасады. Бірақ Батыс аймақтары әскер батальондарын ұйымдастырғанда, олармен бірге ерікті медбикелер корпусын да құрды, және осы медбикелердің көптегені далалық қызметте реформалық киім киді. Висконсин штатының Берлин қаласындағы доктор Феделия Харрис Рид ұйымдастырған және "Висконсин Флоренс Найттенгейл Одағы" деп аталған мұндай корпус мүшелерінің барлығы далада ғана емес, сонымен қатар Сент-Луис қаласындағы әскери ауруханада науқастарға күтім көрсету кезінде де "блумер" киді. Миннесота штатының бірінші полкіне еріп келген медбикелердің арасында төрт "блумер" киген адам болды. Азамат соғысы кезінде медициналық қызметтері үшін Конгресс медалімен марапатталған доктор Мэри Уокер Вашингтон қаласындағы әскери ауруханада жұмыс істегенде, сондай-ақ далалық жұмыстарда реформалық киім киді. Оңтүстікке әскермен бірге барғанда, ол "Сибиль" журналына Нью-Орлеан қаласының бай және беделді әйелдерінің оны Гаити мен Кубаға кигенін жазды. Бұл киімді 1867 жылға дейін утопиялық Oneida қауымдастығының мүшелері киіп жүрді, бірақ біртіндеп оны қоғамның салт-дәстүрлеріне қарсы тұруға дайын санаулы адамдардан басқалары тастады.
Блумерлер мен велосипедтер
1893 жылы Дүниежүзілік Колумбия көрмесінің әйелдер конгресі әйелдердің денсаулығын жақсартуға көмектесетін құрал ретінде гүлденушіге деген қызығушылықты қайта жақтандырды. Олардың әйелдер киіміне арналған отырысы Люси Стоунның 1850-ші жылдардағы гүлдену қозғалысы туралы естеліктермен басталды; ол гүлденуді өмірінде киген "ең таза, ең әдемі, ең ыңғайлы және ең ақылға қонымды киім" деп мақтады; сондай-ақ жас әйелдер киімнің түрлі үлгілерін көрсетті. Келесі жылы Энни "Лондондерри" Коэн Копховски әлемді айналатын танымал велосипед саяхатында гүлденуші киім киді, ал гүлденушінің жаңартылған нұсқасы 1890-шы жылдардағы велосипедтерге деген құмарлық кезінде әйелдер үшін стандартты "велосипед киіміне" айналды. 1909 жылы әйелдер киімін жасаушы Пол Пуаре ұзын көйлектің астына киілетін шалбарды танымал етуге тырысты, бірақ басқа атаумен сәнді гүлденуді қайта жаңғыртуға жасалған бұл әрекет сәтті болмады.
19 және 20 ғасырлар
19-ғасырдың соңында спорттық блумерлер ("rationals" немесе "knickerbockers" деп те аталатын) – юбкасыз, кең, тізеге дейін жететін шалбарлар болатын, олар тізеден сәл төмен жағына бекітілетін. Олар сол кезде әйелдер велосипед тебу, гимнастика және теннис емес, басқа спорт түрлері сияқты белгілі бір спорттық жағдайларда ғана киеді (мода бойынша 1890-шы жылдарды қараңыз). Блумерлер көбінесе шұлықпен, ал 1910 жылдан кейін теңізшілердің жейдесімен (middy blouse) киілетін. 1920 жылдардың соңына қарай блумерлер қысқара бастады. 1930 жылдары әйелдерге кең ауқымда шалбар мен шорт киюге рұхсат болғанда, ерлер шорттарын еліктейтін стильдер танымал болды, ал блумерлер азая бастады. Дегенмен, тізеден жоғары немесе тізеде бекітілетін кең, тізеге дейін жететін спорттық шорттар кейбір аймақтардағы мектептерде дене тәрбие сабақтарында 1950 жылдарға дейін қыздар кие беретін. Нью-Йорк пен Сиднейдегі кейбір мектептер оларды 1980 жылдарға дейін форманың бір бөлігі ретінде киеді. Жапонияда олардың қолданылуы 2000 жылдардың басына дейін сақталды. 1900 жылдардың басында бірнеше онжылдық бойына, барлық ерлерден тұратын команда болғанына қарамастан, кіші лига бейсболының Үш I лигасына қатысқан Иллинойс штатының Блумингтон командасы "Блумерс" деген лақап атымен белгілі болды.
Жапониядағы гүлдер
Бурума (ブルマ), сондай-ақ бурума (ブルマー) деп аталатын шорт-келбіштер 1903 жылы Жапонияда дене шынықтыру сабақтарындағы әйелдер киімі ретінде енгізілді. 1964 жылы Токиода өткен жазғы Олимпиададан кейін, шетелдік әйел спортшылардың киімдеріне байланысты, денеге жақын киілетін, волейбол формасына ұқсас питтари (ぴったり) стиліндегі шорт-келбіштер кеңінен таралды. Алайда, 1990 жылдардың ортасында мектептер мен жеке адамдар ұяттылық туралы алаңдаушылықтарды айта отырып, спорттық шорттарды таңдауға көшті. Кейбір адамдар бұл шорт-келбіштерге киім фетиші ретінде қызығушылық танытады.
Ішкі киімдер
Әйелдердің тізеден төмен немесе жоғары бекітілген кең шалбарлары "блумерлер" (немесе "никерлер" немесе "директоирлық никерлер") деп те аталады. Олар 1910-1930 жылдары ең көп таралған, бірақ одан кейін де көптеген жылдар бойы егде саялы әйелдер киіп жүрді. Жақында "блумер" термині 19 ғасырдың басында әйелдер мен қыздар киетін панталонмен және 19 ғасырдың ортасы мен 20 ғасырдың басында тізеге дейін ашық аяқталған шалбармен жиі алмастырылып қолданылады.