Кіріспе

1990 жылғы Бейнелеушілердің құқықтары туралы заң (Visual Artists Rights Act of 1990 (VARA)), (VI тарау, ), – АҚШ-тың суретшілерге белгілі бір құқықтар беретін заңы. VARA моральдық құқықтарды қорғауға бағытталған алғашқы федералды авторлық құқық заңы болды. VARA бойынша, белгілі бір талаптарға сай келетін өнер туындылары авторларына, туындының физикалық меншігіне немесе авторлық құқықты кімге ие екеніне қарамастан, туындыға қатысты қосымша құқықтар беріледі. Мысалы, суретші өзінің суретіне дұрыс авторлық атын талап етуі мүмкін, ал кейбір жағдайларда суреттің иесі оны заңды түрде сатып алған болса да, суретті жойғаны үшін сотқа шағымдануы мүмкін. Бұл заңға дейін федералдық заң моральдық құқықтарды мойындамаса да, кейбір штаттардың заң шығарушы органы мен сот шешімдері моральдық құқықтарды шектеулі түрде қорғауға мүмкіндік берді. Берн конвенциясы қол қойған мемлекеттерден осы құқықтарды қорғауды талап етті, нәтижесінде АҚШ Конгресі VARA-ны қабылдады.

Құрамына кіретін жұмыстар

VARA тек суреттерге, сызбаларға, гравюраларға, мүсіндерге және көрмеге арналған, бір данада немесе 200 данадан аспайтын шектеулі санда шығарылған, суретшінің қолымен қол қойылған және нөмірленген тұрақты фотосуреттерге ғана қорғаныс ұсынады. Қорғау шарттары эстетикалық талғамға немесе құндылығына қатысты емес.

Қолданылу және әсері

VARA-ның қолданылуы нақты белгіленген санаттағы бейнелеу туындыларымен шектеледі. Дегенмен, қорғалатын туындылар санатына жататын туындылар үшін VARA оларды өзгертуге немесе алып тастауға қатысты маңызды шектеулер қояды. Туындыны сатып алушылар VARA бойынша толық құқықтарды пайдаланғысы келсе, автордан жазбаша түрде келісім алуы керек. Бұл, әсіресе, қоғамдық мүсіндерді тапсырыс берушілер үшін қиындық тудырды. Егер автор келісім бермесе, суретшілер өздерінің құрылыстарын демеушісінің жерінен алып тастау туралы шешімге қарсы шыға алады. 2006 жылы саябақтан алынып тасталған қоғамдық мүсіндерді қараған АҚШ-тың Бірінші апелляциялық округі VARA-ның нақты орынға арналған туындының бір бөлігі ретінде орналасуын қорғамайтынын шешті. VARA-мен қамтылған туындыларды "жою, бұрмалау немесе мүшелеу" болмаса, жылжытуға болады. Бірақ бір суретші: "Мүсінді алып тастаған сәтте ол жойылады, себебі ол басқа еш жерде өзінің мағынасын сақтай алмайды" деді.

Жұмыстардың мысалдары

Ричард Серраның белгілі туындысы «Кііліген арка» VARA күшке енуі алдында көпшілықтан алынып тасталды. Кент Твитчелдің Эд Рушаның қабырғадағы суреті оның келісімінсіз боялған. Твитчел АҚШ үкіметі мен 12 күдіктіге қарсы VARA бойынша рекордтық 1,1 миллион долларлық өтемақыға келісті. 2018 жылдың 12 ақпанында федералды судья VARA негізінде 5 Pointz ашық ауадағы граффити мұражайындағы 21 граффити суретшісіне 6,7 миллион доллар төлеу туралы шешім шығарды. Мұражайдың иесі пәтерлер салу үшін ғимаратты бұзды. 2018 жылы фин-американ суретшісі Кристиан Наркевич Лэйн АҚШ тарихындағы ең ірі VARA сот процесін бастады, себебі Иллинойс штатының Галена қаласындағы суретші жалға алған орын жойылды, онда 4000-нан астам туындылар жойылған және бүлінген деп мәлімдеді, олардың құны 11,8 миллион долларға бағаланды. Иллинойс штатының Рокфорд қаласында өткен VARA процесінде суретшінің заң бойынша «танымал мәртебесі» мәселесі көтерілді. Күдіктілер оның 1970 жылдары Коммунист, SDS мүшесі болғанын, Азаматтық құқықтар қозғалысы кезінде көптеген рет қамауға алынғанын және Вьетнам соғысына қарсы наразылық кезінде АҚШ туын өртегенін айтып, оның қорғауға лайықты мәртебесі жоқ екенін дәлелдеді. Оның өнері мен жазбалары да «американдыққа қарсы» және провокациялық деп сынға ұшырады, сондықтан мәртебелі емес деп есептелді. Оның куәгер ретінде сенімділігі де бұрынғы өнер сатылымы бойынша ФБР-ге жалған мәлімдеме жасағаны үшін сотталғанына байланысты күмәнді болды. Сотта күдіктілер заңсыз кіру, мүлікті өзгерту және немқұрайлылық жасағаны үшін кінәлі деп танылса да, қазылар алқасы суретшіге 4000-нан астам туындының арасынан таңдалған төрт белгісіз туынды үшін 120 000 доллар ғана берді. Федералды судья қазылар алқасының VARA бойынша берген өтемақысы қазылар алқасының басқа да шығындарының ішіне кіретінін анықтады, осылайша жалпы үкімнің сомасын азайтты. 2019 жылы бұл іс АҚШ-тың жетінші апелляциялық округіне шағымданылып, расталды. Суретші VARA ісін АҚШ Жоғарғы Сотына апелляциялады, бірақ оны қараудан бас тартты.