Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көбелектер тұқымдасы
Family of wasps
Галл көбелектері, дәстүрлі түрде галл шыбындары деп те аталады, Cynipoidea шағын көбелектер тобындағы Cynipidae тұқымдасына жататын гименоптералар. Олардың жалпы атауы личинкалардың дамуы үшін өсімдіктерде тудыратын галлдардан шыққан. Бұл әдетте өте кішкентай жаратылыстың әлем бойынша шамамен 1300 түрі белгілі, ал Еуропада 36 әртүрлі туысқа жататын 360-қа жуық түрі, Солтүстік Америкада 800-ге жуық түрі бар.
Gall wasps, also traditionally called gallflies, are hymenopterans of the family Cynipidae in the wasp superfamily Cynipoidea. Their common name comes from the galls they induce on plants for larval development. About 1,300 species of this generally very small creature are known worldwide, with about 360 species of 36 different genera in Europe and some 800 species in North America.
Ерекшеліктері
Барлық Апокриталар сияқты, өт араларының да ерекше дене пішіні бар, оны араның белдігі деп атайды. Бірінші құрсақ тергумы (проподеум) көкірекпен біріккен, ал екінші құрсақ сегменті сабақ тәрізді, петиолды құрайды. Петиол нағыз құрсақтың үшінші сегментінен басталатын, апокрита араларының функционалды құрсағы – асқазанмен байланысады. Петиол мен асқазан бірге метасоманы құрайды, ал көкірек пен проподеум мезосоманы құрайды. Мұртшалары түзу және екі немесе үш сегменттен тұрады. Көптеген түрлерінде мезосоманың артқы жағы бойлық жолақты болып көрінеді. Қанаттары көбінесе қарапайым құрылымды. Анасының жұмыртқа салатын жұмыртқасалағышы метасоманың ұшынан көбінесе ілгері созылып тұрады.
Like all Apocrita, gall wasps have a distinctive body shape, the so called wasp waist. The first abdominal tergum (the propodeum) is conjoined with the thorax, while the second abdominal segment forms a sort of shaft, the petiole. The petiole connects with the gaster, which is the functional abdomen in apocritan wasps, starting with the third abdominal segment proper. Together, the petiole and the gaster form the metasoma, while the thorax and the propodeum make up the mesosoma. The antennae are straight and consist of two or three segments. In many varieties, the backside of the mesosoma appears longitudinally banded. The wings are typically simply structured. The female's egg depositing ovipositor is often seen protruding from the tip of the metasoma.
Көбею және даму
Жарық құрттарының көбеюі көбінесе ішінара партеногенез арқылы жүзеге асады, онда еркек даралары мүлдем қажет емес, ал қалған бөлігі екі жынысты көбею болып табылады. Көптеген түрлердің ұрпақтары алмаса келеді, жылына бір екі жынысты және бір партеногенездік ұрпақ пайда болады, ал кейбір түрлер өте сирек еркек дараларын тудырады және тек партеногенез арқылы көбейеді. Әр түрлі ұрпақтар сыртқы пішіндерімен де, тудыратын өсімдік желкелерінің түрімен де ерекшеленеді. Көптеген жарық құрттарының дернәсілдері өздері тудырған өсімдік желкелерінде дамиды, бірақ көптеген түрлері басқа жарық құрттарының, мысалы Synergus туысының инквилиндері болып табылады. Өсімдік желкелері көбінесе аналық жәндік жұмыртқа салғаннан кейін қалыптасады. Жекелеудің пайда болу себептері толыққанды белгісіз, аталған құбылыстың химиялық, механикалық және вирустық факторларға байланысты екендігі жөнінде пікірлер айтылады. Дернәсілдер желкелердің қоректік тіндерімен қоректенеді, олар сыртқы ортаның әсерінен қорғалған. Көптеген жарық құрттары үшін қонақжай өсімдіктер, сондай-ақ жекелеулердің мөлшері мен пішіні тән, белгілі түрлердің шамамен 70% ерекше түрлері еменге паразиттік тіршілік етеді. Мұндай ағаштардың жапырақтарында, бүршіктерінде, бұтақтарында және тамырларында жекелеулерді табуға болады. Ал кейбір түрлері эвкалипт, клен және басқа да шөптегі өсімдіктерде тіршілік етеді. Түрді анықтау көбінесе жәндіктің өзіне қарағанда, тудырылған жекелеулерді байқау арқылы оңайырақ.
The reproduction of gall wasps is usually partly parthenogenesis, in which a male is completely unnecessary, and partly two sex propagation. Most species have alternating generations, with one two sex generation and one parthenogenic generation annually, whereas some species produce very few males and reproduce only by parthenogenesis, The various generations differentiate both in their appearance and in the form of the plant galls they induce. The larvae of most gall wasps develop in characteristic plant galls they induce themselves, but many species are instead inquilines of other gall wasps, such as those of the genus Synergus. The plant galls mostly develop directly after the female insect lays the eggs. The inducement for the gall formation is largely unknown; discussion speculates as to chemical, mechanical, and viral triggers. The hatching larvae nourish themselves with the nutritive tissue of the galls, in which they are otherwise well protected from external environmental effects. The host plants, and the size and shape of the galls are specific to the majority of gall wasps, with about 70% of the known species parasitizing various types of oak. Galls can be found on nearly all parts of such trees, including the leaves, buds, branches, and roots. Other species of gall wasps live in eucalyptus, maple, and many herbs. Species determination is usually much easier through observation of the galls produced rather than of the insect itself.
Паразиттік
Кеңірдек дамып келе жатқан кеңірдектің өмірінің ең осал кезеңінде қорғайды, бірақ көптеген басқа кеңірдектер осы қорғанысты бұзып, ішіндегі дернәсілдерді паразиттеуге жол табады. Осы паразиттердің кейбіреулері ұзын, қатайған жұмыртқа салу түтігін (овипозитор) пайдаланып, кеңірдекті тесіп, көмексіз кеңірдек жасаушыға жұмыртқа салады. Бұл паразиттер өз кезегінде басқа кеңірдектердің, гиперпаразиттердің жемі болып табылуы мүмкін.
A gall protects the developing gall wasp for the most vulnerable stage of its life cycle, but many other wasps have found a way to penetrate this defence and parasitise the larva(e) within. Some of these parasitoids use their long, hardened egg laying tube (ovipositor) to bore into the gall and lay an egg on the helpless gall maker. These parasitoids may, in turn, be preyed upon by other wasps, hyperparasitoids.
Түрлері
Көптеген түрлердегі емен құрттары емен ағаштарында галл түзушілер ретінде тіршілік етеді. Ең танымалдарының бірі – жалпы емен құрты (Cynips quercusfolii), ол емен жапырақтарының төменгі жағында 2 см диаметрлі шар тәрізді галлдарды тудырады. Күзде олар қызыл түске айналады және жиі "емен алмасы" деп аталады. Сол жапырақтардың төменгі жағында Neuroterus quercusbaccarum линза тәрізді, ашық галлдарды тудырады; ал Neuroterus numismalis – шеттері дөңгелек, қараңғы галлдарды қалыптастырады. Cynips longiventris құртының галлдары да көзге түседі, олар да жапырақтардың төменгі жағында кездеседі және шар тәрізді пішінімен, сондай-ақ ретсіз қызыл жолақтарымен танылады. Емен картоп құрты (Biorrhiza pallida) 4 см-ге дейін өсетін дөңгелек галлдарға ие. Бұл галлдар халық арасында "емен картобы" деп аталады. Осы құрттың галлдары жапырақтарда емес, емен ағашының тамырында пайда болады. Жас емен бұтақтарының бүршіктерінде Андрикус коллари мен Андрикус кверкустозаның қатты қабықты галлдарын жиі кездестіруге болады. Галлдар емен ағаштарына айтарлықтай зиян келтірмейді.
Most species of gall wasps live as gall formers on oaks. One of the best known is the common oak gall wasp (Cynips quercusfolii), which induces characteristic, 2 cm in diameter, spherical galls on the undersides of oak leaves. These turn reddish in the fall and are commonly known as oak apples. Light lentiform galls on the undersides of the same leaves are induced by Neuroterus quercusbaccarum; darker ones with bulging edges are formed by Neuroterus numismalis. Also striking are the galls of Cynips longiventris, which likewise can be found on the undersides of leaves, and are recognizable for their spheroidal shape and irregular red streaks. The oak potato gall wasp (Biorrhiza pallida) has round galls that grow to about 4 cm. These are known colloquially as oak potatoes. The latter type of gall is induced by this type of wasp not on the leaves, but on the roots of the oak. On the buds of young oak twigs, one can often find the hard shelled galls of Andricus kollari and Andricus quercustozae. Galls do not cause significant harm to oak trees.
Сыртқы филогенезия
Cynipidae-дің сыртқы филогенезиясы Peters және тағы басқалардың 2017 жылғы жұмысына негізделген. Апокрита "Арқалы құстар" тобының ішінде, олар қарапайымдық үшін бөлек көрсетілген.
The external phylogeny of the Cynipidae is based on Peters et al 2017. The Apocrita is within the "Sawflies" which are shown separately for simplicity here.
Ішкі филогенезия
Кладограммадағы өт араларының ішкі филогенезиясы Hearn және авторлардың 2023 жылғы молекулалық филогенетикалық талдауына негізделген. Аулацидеини Нивес Олдрей, Найландер және Ронквист, 2015. Айласини Ашмед, 1903. Цероптресини Нивес Олдрей, Найландер және Ронквист, 2015. Синипини Биллберг, 1820. Диастрофини Нивес Олдрей, Найландер және Ронквист, 2015. Эшатоцерини Ашмед, 1903. Фанацидини Нивес Олдрей, Найландер және Ронквист, 2015. Qwaqwaiini Liljeblad, Нивес Олдрей және Мелика, 2011. Синергини Ашмед, 1896.
The internal phylogeny of gall wasps in the cladogram is based on the molecular phylogenetic analysis of Hearn et al. 2023. Aulacideini Nieves Aldrey, Nylander & Ronquist, 2015. Aylacini Ashmead, 1903. Ceroptresini Nieves Aldrey, Nylander & Ronquist, 2015. Cynipini Billberg, 1820. Diastrophini Nieves Aldrey, Nylander & Ronquist, 2015. Eschatocerini Ashmead, 1903. Phanacidini Nieves Aldrey, Nylander & Ronquist, 2015. Qwaqwaiini Liljeblad, Nieves Aldrey & Melika, 2011. Synergini Ashmead, 1896.
Адам мәдениетінде
Бірнеше түрдің, әсіресе Жерорта теңізінің түрлерінің, өскіндері бұрын тері шығару үшін қолданылған. Альфред Кинси адамдардың жыныстық өмірі туралы зерттеулерінен бұрын, өскінді құрттарды зерттеуімен танымал болды. Емен ағаштарында пайда болатын өскіндер темір өскіндік сияның негізгі құрамының бір бөлігі болып табылады.
The galls of several species, especially Mediterranean variants, were once used as tanning agents. Before his work in human sexuality, Alfred Kinsey was known for his study of gall wasps. Galls formed on oak trees are one of the main ingredients in iron gall ink.