Кіріспе

Ньяя сутрасы – ежелгі үнді санскрит мәтіні, Ақшапада Гаутама құрастырған және Ньяя философия мектебінің негізгі мәтіні. Мәтін жазылған мерзімі және авторының өмірбаяны белгісіз, бірақ шамамен б.з.б. 6-шы ғасыр мен б.з. 2-ші ғасыры аралығында деп есептеледі. Мүмкін, мәтін бірнеше авторлардың бірнеше жылдық еңбегінің нәтижесі болған. Ньяя сутрасы – индуистік мәтін, ол білім мен логикаға ерекше назар аударады және Ведалық рәсімдер туралы ешқандай мәлімет бермейді. Бірінші кітабы – білімнің он алты санатының жалпы кіріспесі және мазмұны ретінде құрылған. Ньяя сутралары Тарка Видья, яғни пікірталас ғылымы, немесе Вада Видья, яғни талқылау ғылымы сияқты көптеген тақырыптарды қамтиды. Ньяя сутралары Вайшешика эпистемологиялық және метафизикалық жүйесімен байланысты, бірақ оны одан әрі дамытады. Кейінгі түсіндірмелер Ньяя сутраларын кеңейтіп, түсіндіріп, талқылады. Бұрын сақталған түсіндірмелерге Пакшиласвамин Ватсьяянаның (б.з. 5-6 ғасырлары), одан кейін Уддйотакараның Ньяявартикасы (б.з. 6-7 ғасырлары), Вачаспати Мишраның Татпарьятикасы (9 ғасыр), Удаянаның Татпарьяпаришуддхисі (10 ғасыр) және Джаянтаның Ньяяманджарисі (10 ғасыр) жатады.

Авторы және хронологиясы

Ньяя сутралары Гаутамаға жатқызылады, ол кем дегенде негізгі авторы болған. Джин Фоллердің пікірінше, Ньяя және ақыл-ой ғылымы Веда дәуіріне дейін созылуы мүмкін; ол ежелгі Үндістан дәстүрінде дамыды, онда "патшалар сарайларында және Веда философтарының мектептерінде диалектикалық жарыстар" өтті, ал Гаутама осы бұрыннан бар білімді сутраларға, яғни афоризмдер жинағына, немесе ньяясутралар деп аталатын жинақтарға түйіндеп, жүйелеген. Ньяя индуизм мектебі индуизм философиясының басқа барлық мектептеріне, сондай-ақ буддизмге әсер еткен. Олардың арасындағы айырмашылықтарға қарамастан, бұл ғалымдар бір-бірімен бірге оқып, идеялар бойынша пікір алмасып жүрген, ал тибеттік жазбалар буддалық ғалымдардың ойлау және логика өнерін меңгеру үшін индус Ньяя ғалымдарымен бірнеше жыл бірге тұрғанын көрсетеді.

Мазмұны

Мәтіннің 1.1.1 бірінші сутрасы оның ауқымын және кез келген қызығушылық саласында біліктілік алу үшін құрал ретінде келесі он алты білім санатын бекітеді: Бұл он алты санат мәтіннің көптеген бөлімдерін қамтиды. Ньяя сутрасының 1.1.2 тармағы мәтіннің мақсаты – жоғарыда аталған он алты жетілдірілген білім санатын қолдану арқылы бұрыс білімнен, кемшіліктерден және қайғыдан жанның азаттығына қол жеткізуді зерттеу және сипаттау екенін жариялайды.

Салыстырмалы білім алу құралдары

Ньяя сутралары "барлық білім өзінен-өзі дұрыс емес" деген қағиданы, "көптеген білімдер дәлелденбесе дұрыс емес" және "адамдар білсе де, білмесе де шындық бар" деп тұжырымдайды. Алайда, Фаулердің сөзіне сәйкес, мәтін "кейбір білімдер өзінен-өзі айқын" және білімнің барлық салаларында аксиоматикалық болып табылатын, дәлелдеуді қажет етпейтін негізді қабылдайды, мысалы, "Мен саналымын", "Мен ойлаймын" және "жан бар". Бұдан әрі, мәтін білім өзінен-өзі ашылмайтынын, білім алу үшін күш жұмсау қажет екенін, ал бұл дұрыс білімді үйренуге және бұрыс білімнен бас тартуға мүмкіндік беретін жүйелі процесс екенін көрсетеді. Ньяя сутралары білімді (прамана) алудың төрт сенімді жолын – қабылдау, логикалық қорытынды, салыстыру және сенімді куәлік – тұжырымдайды және талқылайды. Гаутама қабылдау процесіндегі объект пен субъектті талқылауға көптеген сутраларды арнап, сондай-ақ сезімдердің қашан сенімсіз болуы мүмкін екенін қарастырады. Ньяя сутрасында айтылғандай, көздің немесе басқа сезімдердің (Авьябхичара) бұзылуы күмәннің немесе жалған білімнің себебі болуы мүмкін, сондай-ақ алдын ала пікірлер немесе жағдайға деген жағымсыз көзқарас та ақыл-ойдың жағдайы болуы мүмкін. Логикалық қорытындының сенімді білім көзі ретіндегі эпистемологиялық негіздемесі және Ньяя теориясы Үндістанның әртүрлі мектептеріне үлкен үлес қосты. Даршанапарампара, ал басқа мектептер дұрыс және бұрыс білім туралы түсінік алу үшін Ньяя ғалымдарына жүгінетін. Мәтінде бір-бірімен қатар өмір сүруді жалпы қатынас деп жаңылыстыруға болмайды, сондай-ақ дедукция және индукция екеуі де шынайы білім алудың пайдалы және жарамды құралдары болғанымен, бұл әдіс жалған білімге әкелуі мүмкін ережелерді көрсетеді.

Упамана: Салыстыру және ұқсастық

Фаулердің айтуынша, "упамана" сөзі "ұқсастық" (упа) және "білім" (мана) сөздерінің бірігімінен құралған. Бұл "ұқсастық, салыстыру, аналогия" негізінде білім алудың бір жолы болып табылады және Ньяя мектебінде, сондай-ақ Үндістанның көптеген Даршанапарампара мектептерінде сенімді деп есептеледі (бірақ Вайшешика, Чарвака және буддизмде емес). Ньяясутрада упамана – "таныс нәрсеге ұқсас екендігі" арқылы бір нәрсені білу деп анықталған. Ол Ануманадан (шешінді) тікелей себеп-салдар байланысының болмауымен ерекшеленеді. Мәтінде айтылғандай, ол Пратьякшадан (тәжірибе) лингвистикалық сілтеме арқылы, сондай-ақ жеке тұлғаның алдын ала білімі, ұстаздарынан, достарынан, отбасынан алған білімі және даналардан әлеуметтік ынтымақтастық арқылы мұра еткен өткен білімі арқылы ерекшеленеді. Упамана әдісі екіншілік болып табылады, ол қабылдауға, лингвистикалық сілтемеге және контекстке сүйенеді. Ньяясутрада салыстыру – гипотезаларды, мысалдарды және сынақтарды енгізу процесі, бұл жаңа нәрсе туралы және бұрыннан білген нәрсе туралы объективті және дұрыс білімге жетелейді.

Шабда: Куәліктер мен сенімді көздер

Ньяясутрадағы "сбда" (санскрит: शब्द, Сөз) – сөзге сену, сенімді дерек көзінің куәлігін білдіреді. "Сабда прамана" индуизмнің барлық ортодоксалды мектептері, оның ішінде Ньяя мектебі тарапынан да білім алудың қабылданған және сенімді әдісі ретінде мойындалады. Адам көптеген фактілерді білуге тиіс, бірақ шектеулі уақыт пен энергиясының арқасында олардың тек бір бөлігін ғана тікелей үйрене алады. Сондықтан ол білімді жылдам алу және бөлісу үшін, өмірді байыту мақсатында ата-анасына, отбасына, достарына, ұстаздарына, ата-бабаларына және қоғамдағы туысқандарына сенеді. Дұрыс білімді алудың осы жолы ауызша немесе жазбаша болуы мүмкін, бірақ ол сөз арқылы жүзеге асырылады. Дерек көзінің сенімділігі маңызды, және нақты білім тек сенімді дерек көздерінен алынған "Сабда" арқылы ғана мүмкін. Шарвака сияқты кейбір мектептер мұның ешқашан мүмкін емес екенін айтады, сондықтан Ведалардағы немесе кез келген басқа адамның "Сабдасы" дұрыс "прамана" бола алмайды. Ал басқа мектептер сенімділікті қалай орнату жолдары туралы пікір таластырады.

Күмәнданбау теориясы толық емес білім ретінде

Ньяясутралар санскрит тілінде 1.1.23, 2.1.1–2.1.7, 3.2.1, 4.2.4 сутраларында Самсаяны (күмән) анықтап, талқылайды. Бұл талқылау индуистік философияның басқа мектептеріндегімен ұқсас, Вайшешика мектебінде Канада ұсынған күмән теориясын дамытады, бірақ Чарвака мектебінің күмән теориясымен және оның салдарынан туындайтын "ешқашан тәжірибелік білім болмайды" деген пікірмен келіспейді.

Хетвабхаса, қателер теориясы

Ньяясутра қателікті – нәрсенің нақты болмаған нәрсе деп білу, пікір жасау немесе соқтығысқа келу деп анықтайды. Раодың айтуынша, Ньяя теориясы қателіктер теориясы бойынша Адвайта Веданта, буддизм және Үнді философиясының Мимамса мектептерімен ой бөліседі, және бұл мектептер бір-біріне ықпал еткен болуы мүмкін. Мәтін Сутра 1.2.4-те бес түрлі жаңылысқан ойлауды (хетвабхаса) анықтап, сақтандырады, олар туралы келесі сутраларда талқылайды, олардың дұрыс ойлаудан (хету) айырмашылығы бар, жалған білімге алып келетінін, ал дұрыс ойлау – нағыз білімге жетелейтінін айтады. Ганери мәтінде анықталған жалған ойлаудың бес түрі:
шарлап, дұрыс бағыттан тайысқан (Ньяясутра 1.2.5)
қарама-қайшылықты (Ньяясутра 1.2.6)

Себеп-салдарлық теориясы

Ньяясутралар себеп-салдар және себеп-салдар қатынастарына (Карана, Санскрит: कारण) көптеген бөлімдерді, әсіресе 4-кітапты арнаған. Фаулердің Ньяя көзқарасы бойынша, себептер – "өзінің салдарының міндетті және шартсыз алдындағы жағдайлары". Белгілі бір салдар белгілі бір себеппен туындайды (себептердің көптігі қабылданады). Белгілі бір себеп тек сол белгілі бір салдарды тудырады, басқа ештеңені емес (салдарлардың көптігі немесе қайшы әсерлер қабылданбайды). Себепке өзара байланыс болуы мүмкін емес; себепті дұрыс түсінбегендіктен немесе салдарды қате түсінгендіктен мұндай жағдай туындайды. Мәтінде себептердің үш түрі көрсетілген: ішкі немесе материалдық себеп (Самавай карана), ішкі емес себеп (Асамавай карана) және тиімді себеп (Нимитта карана). Олар, Дравиядан (зат), Гунадан (қасиет) және Кармадан (әрекет) туындайды делінеді.

Теріс сандар теориясы

Мәтінде теріс нысандардың теориясы қаланады, онда болу мен болмау, бір нәрсенің барлығы мен жоқтығы дұрыс және пайдалы білім деп есептеледі. Үстелде кітаптың болмауы немесе картинадағы белгілі бір түстің жоқтығы, үстелдің немесе картинаның оңнан тексерілетін сипаттамаларымен қатар, оның эпистемологиялық процесінде де орын алады. "Ньяясутраның" 4-кітабының 1-тарауы ғаламдағы нысандардың (өмір, материя) пайда болуы мен жойылуына не себеп болатынын зерттейді. Ол көптеген гипотезаларды, соның ішінде Ишвараны да қарастырады. 19–21 аяттар Ишвараның бар екенін және оның себеп екенін постулаттайды, постулаттың салдары айтылады, содан кейін қарсы дәлелдер келтіріледі және қайшылықтан постулаттың жарамсыз болуы керек деген қорытынды жасалады. "Ньяя" мектебінің басқа ғалымдары бұл мәселені қайта қарастырып, Құдай (Ишвара) дегеннің не екені және Ишвараның бар екенін дәлелдеу үшін әртүрлі аргументтер ұсынды. Мысалы, 5-ғасырдағы "Ньяя" мектебінің ғалымы Прастапада Құдай тұжырымын қайта қарастырды. Одан кейін Удаяна өз "Ньяякусуманджали" еңбегінде "Ньяя Сутраның" 4.1.21 аятындағы "ол" деген сөзді "адамның іс-әрекеті" деп, ал "оның" деген сөзді "Ишвара" деп түсіндірді. Содан кейін ол Ишвараның бар екенін дәлелдеу үшін контраргументтер жасады, бұл 2-мыңжылдықтағы Жаңа "Ньяя" және басқа да индуист дәстүрлерінде Құдай туралы пікірталас пен келіспеушіліктерді қоздырды.

Жан, өзіндік бар, ішкі бостандық

Ньяясутралардың үшінші кітабының көп бөлігі, Өзімнің (жан, атман) негізгі қағидалары мен мәнісіне, сондай-ақ оның біліммен, қайғыдан құтылумен және ішкі бостандықпен (мокша) байланысына арналған.

Философия: йоганың бір түрі

Стивен Филлипс Ниясутраның 4.2.42–4.2.48 сутраларында «философия – йоганың бір түрі» делінеді. Мәтінде 4.2.42 сутрасында орман, үңгір немесе құмды жағажай сияқты тыныш жерлерде йогалық медитация жасау ұсынылады, ал 4.2.46 сутрасында білім іздеушінің яма, нияма және йоганың руханилығы арқылы жан дүниесін тазарту керектігі айтылады. Вацьяяна Ньяясутраларға түсіндірме бергенде, мысалы, медитация – бұл сананың жеке жанымен байланысуына мүмкіндік беретін және шындыққа жетуге деген саналы құлшыныспен бірге жүретін нәрсе екенін, ал мұндай медитация – нағыз білім алу үшін қажетті тәжірибе екенін жазған. Кейбір жағдайларда, мәтінге сәйкес, жауласып қарсыласудан аулақ болып, «тұқымның өсуін сақтайтын қоршау» сияқты білімді қолдану әдістерін пайдалану дұрыс.

Комментарийлер

Ньяя сутраларына қатысты ең ерте сақталған толық бхасия (сараптама және түсіндірме) Ватсаянаға тиесілі. Мәтінге қатысты тағы бір жиі зерттелетін сақталған түсіндірме шамамен 9-шы ғасырдағы Ваксапати Мишраға жатқызылады. Көптеген басқа түсіндірмелер де үнді тарихи мәтіндерінде айтылады, бірақ бұл қолжазбалар жоғалып кеткен немесе әлі табылмаған. 11-12-ші ғасырларда Удаяна Ньяя сутраларындағы ақыл-ой туралы теорияларды негізге алып, кеңейткен маңызды еңбек жазды. Удаянаның еңбегі Навья Ньяя (жаңа Ньяя) мектебінің негізін қалады.

Индуизмнің жаны туралы, буддизмнің жаны жоқ деген пікірі

Ньяя сутралары индуизмнің пуруса (рух, түпкілікті шындық) және атман (өзіндік, жан) бар деген тұжырымдары мен буддизмнің бостандық пен анатта (жан жоқ) бар деген тұжырымдары арасындағы тарихи пікірталастың негіздерінің бірі болды. Ньяя сутрасында буддалық негіздер мен осы негіздерді жоққа шығаратын дәлелдер көптеген тарауларда кездеседі. Нагарджунаның Мадхамика карикасы Ньяя сутрасын, басқа да индуистік мәтіндермен қатар, сынға алады және өзінің өзімшілдік пен бостандық туралы ілімін орнатады. Осы мәтінде және Виграхабья Вартаниде ол Ньяя сутраларының негізіндегі Праманаларға қарсы шығып, бостандық туралы дәлелдеме береді. Нагарджуна өзінің "Прамана вихетана" еңбегінде Гаутаманың Ньяя сутраларындағы білімнің он алты санатының әрқайсысын, Ньяяның "жанның бар екендігі және азаттық процесіндегі жанның табиғаты" туралы талқылауының негізіне алады және оларды қатынастық екендігі және сондықтан шындыққа жатпайтындығы туралы дәлелдермен сынға алады. Барлық заттардың табиғаты теріс (яғни, заттың табиғаты басқалардан айырмашылығымен анықталады) деген буддалық тезис немесе буддалық тезисті қарсы дәлелдейтін индуистік тезис әлі де нақты емес, себебі ешнәрсе дәлелденбеуі мүмкін, ал жанның бар екендігі тек жеке сезім мен тәжірибе негізінде айтылуда.

Веданта дәстүрлері туралы

Ньяясутралар индуистік философияның Веданта мектептеріне әсер етіп, білімтанулық негізін қалады. Хажиме Накамураның мәлімдемесінше, б.з.д. 1-мыңжылдықтағы ең алғашқы Дхармасутраларда Ньяя және Мимамса терминдері мағынасы бірдей болған. Бірақ уақыт өте келе Ньяя, Мимамса және Веданта ерекшеленген, бірақ байланысты мектептерге айналды.

Аудармалар

Нандалал Синха, Махамахопадьяя Сатиса Чандра Видьябусана, Готаманың Ньяя сутралары, индустардың қасиетті кітаптары, 1930; Мотилал Банарсидас, 1990 жылғы қайта басылым; Мунширам Манохарлал, 2003 жылғы қайта басылым, Гангганатта Джа, Гаутаманың Ньяя сутралары (4 томдық), Мотилал Банарсидас, 1999 жылғы қайта басылым.