Еуроны қабылдау шарттары: Маастрихт критерийлері

Кіріспе

Еуропалық Одаққа мүше мемлекеттердің еуроны өз валютасы ретінде қабылдауы үшін орындауы тиіс критерийлер Еуро конвергенция критерийлері (Маастрихт критерийлері деп те аталады) – Еуропалық Одаққа мүше мемлекеттердің Экономикалық және валюталық одақтың (ЭВО) үшінші кезеңіне енуі және еуроны өз валютасы ретінде қабылдауы үшін орындауы тиіс талаптар. "Фискалдық критерий" "борыштық критерий" және "дефицит критерийі" болып екіге бөлінетіндіктен, төрт негізгі критерий, шын мәнінде бес критерийден тұрады. Олар Еуропалық Одақ жөніндегі шарттың 140-бабына (бұрынғы 121.1-бап) негізделген. ЭВО-ға толық мүшелік тек Еуропалық Одаққа мүше мемлекеттерге ғана ашық. Дегенмен, Еуропалық микромемлекеттер – Андорра, Монако, Сан-Марино және Ватикан (Еуропалық Одаққа мүше емес) Еуропалық Одақпен валюталық келісімдерге қол қойды, осы арқылы олар ресми түрде еуроны қабылдауға және өздерінің еуро монеталарын шығаруға мүмкіндік алды. Бұл мемлекеттердің барлығы бұрын еуромен алмастырылған еуроаймақтың валюталарын немесе олардың біріне бекітілген валюталарды пайдаланған. Бұл мемлекеттер еуроаймаққа мүше емес және Еуропалық Орталық Банкте (ЕОБ) немесе Еуротопта орын алмайды. Еуропалық Одақтың шартының бір бөлігі ретінде, Еуропалық Одақтың барлық мүше мемлекеттері баға тұрақтылығын және фискалдық жауапкершілікті қамтамасыз етуге арналған Тұрақтылық және өсу пактісіне (ТӨП) қосылуға міндетті. Бұл пакт, үкімет бюджеттерінің дефициті мен қарызына қатысты конвергенция критерийлерімен бірдей шектеулерді белгілейді. Еуроның алғашқы он жылында бірнеше ел жеткілікті фискалдық жауапкершілікті көрсетпегендіктен, жақында екі ірі реформа енгізілді. Бірінші реформа – 2011 жылдың желтоқсанында күшіне енген «Алты пакет», ал одан кейін 2013 жылдың қаңтарында одан да амбициялы «Фискалдық келісімшарт» жасалды, оған сол кездегі 27 Еуропалық Одақ мүшесінің 25-і қол қойды. Еуроға қосылу үшін елдердің Еуропалық айырбас бағамы механизмінде (ERM II) екінші нұсқасына екі жыл бойы қатысуы күтілуде.

Критерийлер

Маастрихт шарты, 1992 жылдың ақпанында қол қойылған және 1993 жылдың 1 қарашасында күшіне енген, Еуропалық Одаққа мүше мемлекеттердің жаңа валюта – евроны қабылдауы үшін орындауы тиіс бес конвергенция критерийін белгіледі. Бұл критерийлердің мақсаты – еуроаймақта баға тұрақтылығына қол жеткізу және жаңа мүше мемлекеттердің қосылуынан бағалардың теріс әсерге ұшырауына жол бермеу. Бес критерийдің негізін Маастрихт шартының 109ж.1 бабы, сондай-ақ оған қоса берілген Конвергенция критерийлері жөніндегі хаттама және Артық тапшылық процедурасы жөніндегі хаттама құрады. Алғашқы шарт бабы кейіннен Амстердам шартының 121.1 бабы болып қайта нөмірленді, ал кейіннен Еуропалық Одақтың жұмыс істеуі туралы шарттың 140 бабы болып қайта нөмірленді. Қайта нөмірлеуден басқа, «Конвергенция критерийлері» бабының мазмұнында және оған сілтеме жасалған Конвергенция критерийлері жөніндегі хаттама мен Артық тапшылық процедурасы жөніндегі хаттамада маңызды өзгерістер болған жоқ. ЕҚМ (кейіннен ЕҚБ деп аталды) 1995 жылдың сәуірінде, 1995 жылдың қарашасында және 1996 жылдың қарашасында жарияланған алғашқы үш есепте сәйкестікті өлшеудің нақты анықтамасын және әдістемесін одан әрі жетілдірді. Бес критерийдің толық анықтамасы төменде берілген. HICP инфляциясы (12 айлық жылдық деңгейлердің орташа көрсеткіші): HICP анықтамалық деңгейінен аспауы тиіс, ол соңғы деректер бар айдың соңында есептеледі және HICP инфляциясы ең төменгі 3 ЕО мүше мемлекетіндегі ұқсас HICP инфляциялық деңгейлерінің салмақталмаған арифметикалық орташа көрсеткішіне 1,5 пайыздық пункт қосылғаннан кейін шығарылады. Алайда, HICP деңгейі еуроаймақтың орташа деңгейінен айтарлықтай төмен (және 1999 жылға дейін «басқа мүше мемлекеттердегі салыстырмалы деңгейлерден» төмен) ЕО мемлекеттері эталондық мәнді анықтау үшін эталондық ел ретінде қарастырылмайды және егер олардың бағалар динамикасына ерекше факторлар (мысалы, ауыр күшпен жүзеге асырылған жалақыны төмендету, энергия/азық-түлік/валюта нарықтарындағы ерекше өзгерістер немесе терең рецессия) әсер еткені анықталса, ескерілмейді. Мысалы, 2014 жылғы сәуірдегі бағалауда Грекия, Болгария және Кипрдің HICP көрсеткіштері еуроаймақтың орташа көрсеткіштерінен тиісінше 2,2, 1,8 және 1,4 пайыздық пунктпен төмен болды және олардың барлығы ерекше факторлардан зардап шеккені анықталды, сондықтан олар ерекше мәндер деп танылды, нәтижесінде эталондық шек 4-ші және 6-шы ең төменгі HICP көрсеткіштері бар үш мемлекеттің HICP көрсеткіштеріне негізделіп есептелді. ), стандартты ереже бойынша қабылданбайды, егер мыналар анықталмаса: «1) Түсім көрсеткіші 3% шегіне жақындағанға дейін едәуір және үздіксіз төмендеді» немесе «2) Түсім көрсеткішінің 3% шегінен асып кетуі ерекше жағдайларға байланысты және уақытша сипатта (мысалы, маңызды экономикалық төмендеуден туындаған бір реттік шығыстар немесе орта және ұзақ мерзімді оң әсері бар экономикалық реформаларды жүзеге асырудан туындаған бір реттік шығыстар)». Валюта бағамының тұрақтылығы: Үміткер елдер алдыңғы екі жыл ішінде еуроға бекітілген валюталарының орталық бағамын девальвацияламауы тиіс, және осы кезеңде валюта тұрақтылығы «ауыр кернеусіз» тұрақты деп есептеледі. Үшінші талап ретінде екі жыл қатарынан Еуропалық валюталық жүйе (ЕВЖ) шеңберінде валюта бағамын қалыптастыру механизміне (ЕВМ / ЕВМ II) қатысу күтіледі, бірақ Комиссияның пікірінше, «ЕВМ II-ге кірмес бұрын қатысусыз қалған кезеңде валюта бағамының тұрақтылығы ескерілуі мүмкін». Мысалы, Италия конвергенция есебінің қарастыру кезеңінің соңғы күніне қарай, ERM мүшесі ретінде бар болғаны 15 ай өткізгеніне қарамастан, конвергенцияға жеткені деп саналды. Осыған орай, Еуропалық комиссия 2006 жылдың 31 қазанында аяқталған тексеру кезеңінде Кипр, Мальта және Латвияның мүшелік етуінің 18 айы жеткіліксіз деп тапты. 2014 жылға қарай, комиссия ЭВЖ мүшелігі ұзақтығының кіші критерийлеріне қатысты барлық 29 рет сәйкестік танылды, осы жағдайларда ортақ ерекшелік – мемлекет «конвергенция есебі жарияланғаннан кейін шамамен 1,5 айдан кейін Еуропалық Одақ Кеңесі валюта бағамын қайтарылмай бекітетін соңғы бекіту күніне» немесе «конвергенция есебі жарияланғаннан кейін еуроны қабылдаудың бірінші мүмкін күніне» дейін ЭВЖ мүшелігінің кем дегенде екі толық жылын асып түсті. Ұзақ мерзімді пайыздық мөлшерлемелер (өткен жылғы 10 жылдық мемлекеттік облигациялардың орташа кірісі): HICP инфляциясы ең төменгі 3 ЕО мүше мемлекетіндегі ұқсас 10 жылдық мемлекеттік облигациялардың кірісінің салмақталмаған арифметикалық орташа көрсеткішінен 2,0 пайыздық пункттен жоғары болмауы тиіс (HICP анықтамалық құнын есептеу үшін эталондық елдер ретінде танылған). Егер аталған 3 ЕО мүше мемлекеттерінің бірі «ЖІӨ салмақты еуроаймақтың орташа пайыздық мөлшерлемесінен» айтарлықтай жоғары пайыздық мөлшерлемелерден зардап шегіп жатса, және бағалау кезеңінің соңына дейін қаржылық несие нарықтарына толық қол жеткізбесе (ел 10 жылдық мерзімге жаңа мемлекеттік облигациялар шығара алмай, тек мемлекеттік кепілдік бағдарламасынан түсетін қаражатқа тәуелді болған жағдайда), онда мұндай ел анықтамалық мәнді есептеу үшін эталондық ел ретінде қарастырылмайды, нәтижесінде есептеулер 3 ЕО мүше мемлекетінен аз деректерді пайдаланады. Мысалы, Ирландия 2012 жылғы наурыздағы бағалауда ұзақ мерзімді пайыздық мөлшерлемесі еуроаймақтың орташа көрсеткішінен 4,71 пайыздық пунктпен жоғары болғандықтан, анықтамалық мәнді есептеуге қабілетсіз деп танылды, сонымен қатар қаржылық несие нарықтарына толық қол жеткізбеді. Ирландия 2013 жылғы сәуірде қайта бағаланғанда, ұзақ мерзімді пайыздық мөлшерлемесі еуроаймақтың орташа көрсеткішінен бар болғаны 1,59 пайыздық пунктпен жоғары болғандықтан және бағалау кезеңінің соңғы 1,5 айында қаржылық несие нарықтарына толық қол жеткізгендіктен, енді ерекше мән емес деп танылды. 2014 жылғы сәуірдегі тағы бір маңызды мысал – Португалия да ұзақ мерзімді пайыздық мөлшерлемесі еуроаймақтың орташа көрсеткішінен 2,89 пайыздық пунктпен жоғары болғандықтан және бағалау кезеңінің соңғы 12 айында қаржылық несие нарықтарына толық қол жеткізгендіктен, пайыздық мөлшерлеме бойынша ерекше мән емес деп танылды. Көптеген мемлекеттер сәйкес келмегендіктен, Кеңес евроны енгізуді екі жылға кейінге, 1999 жылдың 1 қаңтарына шегерді. 1998 жылдың наурызында жарияланған оң конвергенция есебі 12 үміткер елдің 11-інің 1999 жылдың 1 қаңтарында евроны электрондық түрде енгізуге дайын екенін көрсетті, тек Грекия ғана мерзіміне сәйкес келмеді. Кейінгі конвергенция есептері қазірге дейін тағы 9 ЕО мүше мемлекетінің барлық критерийлерге сәйкес келіп, евроны қабылдауына (Грекия, Словения, Кипр, Мальта, Словакия, Эстония, Латвия, Литва және Хорватия) әкелді. Соңғы конвергенция есебі 2014 жылдың маусымында жарияланды және 2012 жылдың мамырынан 2014 жылдың сәуіріне дейінгі анықтамалық жылдағы сәйкестік тексерілді, нәтижесінде Литва толығымен сәйкес келіп, еуроаймақтың 19-шы мүшесі болды. 2009 жылы Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) құпия есебінің авторлары Еуропалық Одақ Кеңесіне жаңа ЕО мүше мемлекеттеріне барлық бес конвергенция критерийлеріне сәйкес келуде қиындықтар туындаған жағдайда, Еуропалық микромемлекеттермен жасалған валюталық келісімдер сияқты «жартылай қабылдау» опциясын қарастыруды ұсынды. Бұл мемлекеттер евроны қабылдау және евро монеталарының ұлттық нұсқасын шығару құқығына ие болар еді, бірақ барлық конвергенция критерийлеріне сәйкес келгенше ЕҚБ немесе Евротопқа орын алмас еді. Алайда, Еуропалық Одақ осы баламалық қосылу процесін пайдаланған жоқ.

The Maastricht Treaty, which was signed in February 1992 and entered into force on 1 November 1993, outlined the five convergence criteria EU member states are required to comply with to adopt the new currency, the euro. The purpose of setting the criteria was to achieve price stability within the eurozone and ensure it wasn't negatively impacted when new member states accede. The framework of the five criteria was outlined by article 109j.1 of the Maastricht Treaty, and the attached Protocol on the Convergence Criteria and Protocol on the Excessive Deficit Procedure. The original treaty article was later renumbered to become article 121.1 of the Amsterdam Treaty, and later renumbered again to Article 140 of the Treaty on the Functioning of the European Union. Aside from the renumbering, no significant change have happened to the content of the "convergence criteria article" and its referred to Protocol on the Convergence Criteria and Protocol on the Excessive Deficit Procedure. The precise definition and method of measuring compliance was subsequently further developed by the EMI (later known as ECB) in their first three reports published in April 1995, November 1995 and November 1996. The full definition of the five criteria are summarized below. HICP inflation (12 months average of yearly rates): Shall not exceed the HICP reference value, which is calculated by the end of the last month with available data as the unweighted arithmetic average of the similar HICP inflation rates in the 3 EU member states with the lowest HICP inflation plus 1.5 percentage points. However, EU member states with a HICP rate significantly below the eurozone average (and pre 1999 below "comparable rates in other Member States"), do not qualify as a benchmark country for the reference value and will be ignored, if it can be established its price developments have been strongly affected by exceptional factors (i. e. severe enforced wage cuts, exceptional developments in energy/food/currency markets, or a strong recession). For example, at the April 2014 assessment: Greece, Bulgaria and Cyprus with HICP values respectively 2.2, 1.8 and 1.4 percentage points below the eurozone average, were all found to have suffered from exceptional factors, and hence concluded to be outliers, causing the reference limit instead to be calculated based on the HICP values from the three states with the 4th to 6th lowest HICP values in EU. ), will as a standard rule not be accepted, unless it can be established that either: "1) The deficit ratio has declined substantially and continuously before reaching the level close to the 3% limit" or "2) The small deficit ratio excess above the 3% limit has been caused by exceptional circumstances and has a temporary nature (i. e. expenditure one offs triggered by a significant economic downturn, or expenditure one offs triggered by the implementation of economic reforms with a positive mid/long term effect)". Exchange rate stability: Applicant countries should not have devalued the central rate of their euro pegged currency during the previous two years, and for the same period the currency stability shall be deemed to have been stable without "severe tensions". As a third requirement, participation in the exchange rate mechanism (ERM / ERM II) under the European Monetary System (EMS) for two consecutive years is expected, though according to the Commission "exchange rate stability during a period of non participation before entering ERM II can be taken into account." For example, Italy was deemed to have converged with only 15 months as an ERM member, as measured on the last day in the review period of the convergence report. Meanwhile, the European Commission concluded that for Cyprus, Malta and Latvia, their 18 months of membership in the review period ending on 31 October 2006 was insufficient. As of 2014, all 29 times the subcriteria for ERM membership length were found complied with by the commission, these cases had the particular observation in common, that the state had surpassed minimum two full years of ERM membership either ahead of the "final approval date (following approximately 1.5 month after the publication of the convergence report) where their currency exchange rate would be irrevocably fixed by the Council of the European Union" or by the "first possible euro adoption date following the publication of the convergence report". Long term interest rates (average yields for 10yr government bonds in the past year): Shall be no more than 2.0 percentage points higher than the unweighted arithmetic average of the similar 10 year government bond yields in the 3 EU member states with the lowest HICP inflation (having qualified as benchmark countries for the calculation of the HICP reference value). If any of the 3 EU member states in concern are suffering from interest rates significantly higher than the "GDP weighted eurozone average interest rate", and at the same time by the end of the assessment period have no complete funding access to the financial lending markets (which will be the case for as long as a country is unable to issue new government bonds with 10 year maturity – instead being dependent on disbursements from a sovereign state bailout programme), then such a country will not qualify as a benchmark country for the reference value; which then only will be calculated upon data from fewer than 3 EU member states. In example, Ireland was found to be an interest rate outlier not qualifying for the reference value calculation in the assessment month March 2012, when it was measured to have a long term interest rate average being 4.71 percentage points above the eurozone average – while at the same time having no complete access to the financial lending markets. When Ireland was assessed again in April 2013, it was, however, deemed no longer to be an outlier, due to posting a long term interest rate average only 1.59 percentage points above the eurozone average – while also having regained complete access to the financial lending markets for the last 1.5 month of the assessment period. A final relevant example appeared in April 2014, when Portugal likewise was found not to be an interest rate outlier, due to posting a long term interest rate average being 2.89 percentage points above the eurozone average – while having regained complete access to the financial lending markets for the last 12 months of the assessment period. As a majority of states were not in compliance, the Council decided to delay the introduction of the euro by two years to 1 January 1999. In March 1998 a more positive second convergence report concluded that 11 out of 12 applying countries were prepared for the electronic introduction of the euro on 1 January 1999, with only Greece failing to qualify by the deadline. Subsequent convergence reports have so far resulted in an additional 9 EU member states complying with all criteria and adopting the euro (Greece, Slovenia, Cyprus, Malta, Slovakia, Estonia, Latvia, Lithuania and Croatia). The latest convergence report was published in June 2014, and checked for compliance in the reference year from May 2012 – April 2014, where Lithuania managed to fully comply – thus becoming the next 19th eurozone member. In 2009, the authors of a confidential International Monetary Fund (IMF) report suggested that in light of the ongoing global financial crisis, the EU Council should consider granting new EU member states which are having difficulty complying with all five convergence criteria the option to "partially adopt" the euro, along the lines of the monetary agreements signed with the European microstates outside the EU. These states would gain the right to adopt the euro and issue a national variant of euro coins, but would not get a seat in ECB or the Eurogroup until they met all the convergence criteria. However, the EU has not made use of this alternative accession process.

Бағалау мәндері

Жоғарыда көрсетілген сәйкестік тексеруі 2014 жылдың маусым айында жүргізілді, АЕКБ және пайыздық мөлшерлеменің эталондық мәндері қолжетімді деректер бар соңғы бағалау айына (2014 жылдың сәуір айы) қатысты. ХАЕК және пайыздық мөлшерлемелер бойынша ай сайынғы өзгерістерге байланысты, кез келген ЕО-ның еуро валютасына қатысты ерекшелігі бар мемлекет жыл бойы кез келген уақытта сәйкестікті қайта тексеруді сұрауға құқылы. Бұл қосымша бағалау үшін төмендегі кестеде ЕВШИ-мен салыстырғанда инфляцияның жоғарғы шегін және ұзақ мерзімді пайыздық мөлшерлемені анықтау үшін пайдаланылатын өлшемдер мәндерін ЕВШИ қайта есептеуі көрсетілген, онда ең төменгі ХІКО көрсеткіштері бар үш ЕО елдерінің жыл сайынғы жылжымалы орташасына белгілі бір белгіленген буфер мәні қосылады ("аутлиерлер" деп саналатын мемлекеттерді ескермейтін). Кестедегі қара түсті мәндер ресми жарияланған конвергенция есептерінен алынған, ал лайм жасыл түсті мәндер тек қана ресми конвергенция есептерінен расталмаған, бірақ Польша Қаржы министрлігінің ай сайынғы бағалау есептерінен алынған. Лайм-жасыл мәндердің тек бағалау болып табылатын себебі, "аутлиер" таңдау – белгілі бір мемлекеттерді ескермеу арқылы эталондық құнды есептеу – сандық бағалауға байланысты болудан басқа, күрделі жалпы сапалық бағалауға байланысты, сондықтан комиссия қай мемлекеттерді ерекше деп санайтынын толықтай болжау мүмкін емес. Осылайша, жасыл түсті деректер желісі бойынша кез келген ерекше көрсеткіштерді таңдау тек қана комиссия тиісті уақытта арнайы есепті жариялаған жағдайда таңдап алған ерекше көрсеткіштерден өзгеше болуы мүмкін білікті бағалаулар ретінде қарастырылады. Ұлттық фискалдық есептер өткен толық күнтізбелік жылға арналған есептер жыл сайын сәуір айында (келесі рет 2015 жылғы 23 сәуірде) жарияланады. Қарыз және тапшылық критерийлерінің сәйкестігін тексеру әрқашан жаңа күнтізбелік жылда жариялануды күтіп тұрғандықтан, сәйкестікті тексеруді сұраудың бірінші мүмкін айы сәуір болады, бұл 1 сәуірден 31 наурызға дейінгі есепті жыл ішінде ХАЕК және пайыздық мөлшерлемелер бойынша деректерді тексеруге әкеп соғады. Кез келген ЕО мүше мемлекеті Еуропалық Комиссиядан жыл бойына кез келген уақытта HICP және пайыздық мөлшерлемелерді тексеруді сұрай алады. Соңғы 12 ай бойы барлық жағдайда тексеріледі, ал қарыз және тапшылық бойынша бақылау соңғы аяқталған толық күнтізбелік жылды және одан кейінгі екі болжамды жылды қамтитын үш жылдық кезең үшін тексеріледі. 2014 жылдың 12 қыркүйегінде, ЕО валютасына қатысты ерекшеліктерге ие қалған, бірақ Еуроаймаққа қосылмаған мемлекеттердің барлығы әлі Еуроаймақтың екінші деңгейіне кірмеген, сондықтан олардың ешқайсысы Еуропалық Комиссиядан келесі кезекті конвергенция есебі жарияланғанға дейін (оның 2016 жылдың мамыр/маусым айларында жариялануы жоспарланған) ерекше сәйкестік тексеруін талап етпейтінін білдіреді.

The compliance check above was conducted in June 2014, with the HICP and interest rate reference values specifically applying for the last assessment month with available data (April 2014). As reference values for HICP and interest rates are subject for monthly changes, any EU member state with a euro derogation, has the right to ask for a renewed compliance check at any time during the year. For this potential extra assessment, the table below feature Eurostat's monthly recalculation of criteria values being used in the calculation process to determine the upper limit for HICP inflation and long term interest rates, where a certain fixed buffer value is added to the moving yearly average for the three EU Member States with the lowest HICP figures (ignoring states classified as "outliers"). The black values in the table are sourced by the officially published convergence reports, while the lime green values are only qualified estimates – not confirmed by any official convergence report – but sourced by monthly estimation reports published by the Polish Ministry of Finance. The reason why the lime green values are only estimates, is because the "outlier" selection – ignoring certain states from the reference value calculation – beside of depending on a quantitative assessment also depends on a more complicated overall qualitative assessment, and hence it can not be predicted with absolute certainty who of the states the commission will deem to be outliers. Thus, any selection of outliers by the lime green data lines shall only be regarded as qualified estimates – which potentially could be different from those outliers which the commission would have selected if they had published a specific report at the concerned point of time. The national fiscal accounts for the previous full calendar year are released each year in April (next time 23 April 2015). As the compliance check for both the debt and deficit criteria always awaits this release in a new calendar year, the first possible month to request a compliance check will be April, which would result in a data check for the HICP and Interest rates during the reference year from 1 April to 31 March. Any EU Member State may also ask the European Commission to conduct a compliance check, at any point of time during the remainder of the year, with HICP and interest rates always checked for the past 12 months – while debt and deficit compliance always will be checked for the 3 year period encompassing the last completed full calendar year and the two subsequent forecast years. As of 12 September 2014, all of the remaining euro derogation states without an opt out had not yet entered ERM II, which mean it's highly unlikely any of them will ask the European Commission to conduct an extraordinary compliance check ahead of the publication of the next regular convergence report (scheduled for release in May/June 2016).